अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

द्वितीयोऽङ्कः | ७७

अणिअदवेलञ्च उण्णोण्णमंसभूइट्ठं भुञ्जीअदि [ अनियतवेलं च उष्णोष्णमांस भूयिष्ठं भुज्यते । ]

तुरअगआणांच शब्देण रत्तिं पि मे णत्थि पकामसुइदव्वं । [ तुरगगजानां च शब्देन रात्रावपि मे नास्ति प्रकामशयितव्यम् । ]

महन्ते ज्जेव पच्चूसे दासीए पुत्तेहिं साउणिअलुद्धेहिं कण्णोपवादिणा वणग-अणकोलाहलेण पडिबोधिदह्मि । [ महत्येव प्रत्यूषे दास्याः पुत्रैः शाकुनिकलुब्धैः कर्णोपघातिना वनगमनकोलाहलेन प्रतिबोधितोऽस्मि । ]

एत्तिकेण वि मे पीडा ण संवृत्ता जदो जदो अअं गण्डस्स उबरि विप्फोडओ संवृत्तो । [ एतावतापि मे पीडा न संवृत्ता यतः अयं गण्डस्य उपरि विस्फोटतः संवृत्तः ]

अमुष्य मृगयाशीलस्य = आखेटकासक्तस्य राज्ञः = नृपस्य दुष्यन्तस्य वयस्य भावेन = सख्येन निर्विण्णः = नैराश्ययुक्तः दुःखितोऽस्मि अयं मृगः = एष हरिणः, अयं वराहः = एष सूकरः, अयं शार्दूलः = एष व्याघ्रः इति = एवं कथयित्वा माध्यन्दिने = मध्याह्ने, असह्यक्लेशप्रदे ग्रीष्मे = तप्तौ ग्रीष्मेण विरलानां = पक्वपत्रापगामदल्पानां, छाया = अनातपः यासां ताः तासु दूरवर्तिनां पादपानां = वृक्षाणां विरलपादपच्छायासु वनराजिषु = विपिनपङ्क्तिषु अहिण्ड्य = परिभ्रम्य पत्राणां = दलानां संकरेण = मिश्रणेन कषायानि = तुवराणि विरसानि = स्वादरहितानि उष्णानि = तप्तानि कटुकानि उष्णकटुकानि गिरिनदी सलिलानि गिरेः = पर्वतस्य नदीनां = सरितां सलिलानि = जलानि शैलातपवन्ती तोयानि पीयन्ते = आस्वाद्यन्ते ।

नियता = निश्चिता वेला = कालः यन्न तत् नियतवेलम् न नियतवेलमिति अनियतवेलम् = अनिश्चितसमयं, विषमसमयम्, अकालमित्यर्थः, उष्णमुष्णम् उष्णप्रकारकं मांसं = आमिषमेव भूयिष्ठं = बहुलं यस्मिन् तत् उष्णोष्णमांसभूयिष्ठं यद्वा उष्णमुष्णं मांसं भूयिष्ठं यस्मिंस्तत् आह्नियते इत्याहारः = मोज्यं भुज्यते = अश्यते ।

तुरगगजानां-तुरगाणां = अश्वानां गजानां = हस्तिनां च शब्देन = आरावेण रात्रौ = निशि अपि यदा निद्रा अपेक्षिता मे = मम प्रकामं = पर्याप्तं शयितव्यं निद्रा न अस्ति ।

महति एव प्रत्यूषे = उषसि, अतिप्रातः दास्याः पुत्रैः = अतिनीचैः शाकुनिकैः = आखेटकैः लुब्धैः = लोमपरायणैः, कर्णोपघातिना = कर्णदुःखदायिना श्रवणोद्वेगकारिणा वनगमनकोलाहलेन = विपिनप्रमाणकलकलेन प्रतिबोधितः = जागरितः निद्रादरिद्रीकृतोऽस्मि = भवामि ।

एतावतापि उक्तेन क्लेशेनापि, मे = मम पीडा = क्लेशः न संवृत्ताः न समाप्ता यतः अयं = एषः गण्डस्य = गलगण्डस्य रोगविशेषस्य उपरि पिटकः = विस्फोटतः = असह्यपीडाकारकः = व्रणविशेषः संवृत्तः = जातः । अर्थात् स्फोटस्योपरि स्फोटः । एकस्मिन् दुःखकारणे सत्येव द्वितीयं दुःखमुत्पन्नमिति यावत् ।

कुसमय में शूल पर भूना हुआ मांस का आहार करना पड़ता है। और हाथी तथा घोड़ों के शब्दों से मुझे रात को भी नींद नहीं आती। आज बड़े तड़के ही इन दासी पुत्र बहेलियों तथा शिकारियों के हल्ले से जग उठा हूँ। इतना ही होता तो भी कोई बात न थी यहाँ तो फोड़े पर फोड़ा और हो गया है।