अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६१० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [मार्गपुद्गल-
यदा किल रूपारूप्यप्रतिपक्षादीनामेकैकसत्याकारालम्बनापहासेन¹ यावत्
कामावचरमेव दुःखं द्वाभ्यां क्षणाभ्यां मनसि करोति, एषा सर्वैव मध्या
क्षान्तिः। यदैकमेव क्षणम्, तदधिमात्रेति ।
यदा किलेति विस्तरः। यदा किल रूपारूप्यप्रतिपक्षादीनाम्। आदि-
शब्देन रूपारूप्यनिरोधसमुदयदुःखानां कामावचरप्रतिपक्षादीनां च ग्रहणम्।
एकैकसत्याकारालम्बनापहासेन। एकैकस्य सत्याकारस्य एकैकस्य सत्यालम्बनस्य
चापहासेन यावत् कामावचरमेव दुःखं द्वाभ्यां क्षणाभ्यां मनसिकरोति। एषा
सर्वैव रूपारूप्यप्रतिपक्षाकारहासात् प्रभृति मध्या क्षान्तिः। कथम्? अन्वय-
ज्ञानपक्षं तावन्मार्गं मार्गतो न्यायतः प्रतिपत्तितो नैर्याणिकतश्चेति तैश्चतुर्भीरा-
कारैराकारयति । ततस्त्रिभिरेकं हित्वा । ततो द्वाभ्यां द्वौ हित्वा । तत एकेन ।
ततो मार्गसत्यं हित्वा । रूपारूप्यनिरोधं चतुर्भिः स्वैराकारैराकारयति,
ततस्त्रिभिः द्वाभ्यामेकेनैव चाकार्य निरोधसत्यं चापास्य । समुदयसत्यं
चतुर्भिः स्वैराकारैः, त्रिभिः द्वाभ्यामेकेन चाकार्य, तथैव तदपास्य । दुःख-
सत्यं स्वैराकारैर्यावदेकेनाकार्य । तदपि सत्यमपास्य । कामावचरप्रतिपक्षं
स्वैश्चतुर्भीराकारैः त्रिभिः द्वाभ्यामेकेन चाकारयति, तदपास्य । कामावचर-
निरोधसमुदयसत्ये तथैव स्वाकारहासक्रमेणाकार्यापास्य च । कामावचरं
दुःखसत्यं चतुर्भीराकारैराकारयति, ततस्त्रिभिः, ततो द्वाभ्यामाकारयतीति ।
एवं हि हासारम्भात् प्रभृति सर्व एते क्षणा मध्या क्षान्तिरित्युक्तं भवति ।
तृतीये क्षणे तदालम्बनैवाधिमात्रा क्षान्तिः । चतुर्थे अग्रधर्मास्तदालम्बना एव ।
मृद्वी तु क्षान्तिर्या पुरस्तादधिमात्रेभ्यो मूर्धभ्योऽनन्तरं कामावचरं दुःखसत्यं
यावन्मार्गसत्यम् । रूपारूप्यावचरं च । स्वैः स्वैः सर्वैराकारैरनपहासं
मनसिकुर्वत इत्यवगन्तव्यम् ।
एवं तावदेके व्याचक्षते—आकारापहासपूर्वक आलम्बनापहास इति ।
अपरे पुनर्व्याचक्षते—एकैकसत्याकारालम्बनापहासेनेति । नैवं ग्रहीत-
व्यम्- एकैकसत्याकारापहासेनैकैकालम्बनापहासेन चेति । किं तर्हि ? रूपा-
रूप्यप्रतिपक्षादीनामेकैकैषां सत्यानां ये आकाराः, तेषाम् आलम्बनहासेनेति
व्याख्यातव्यमिति ।
एकान्नत्रिंशत्क्षणशतं मध्या क्षान्तिरिति वर्णयन्ति । आकारापहासपूर्वके
ह्यालम्बनापहासे सति अतिबहवश्चित्तक्षणा विसर्पन्ति । न चैतन्न्याय्यम् ।
१. ०पक्षादधेकैकसत्याल०—का* ।