अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] षष्ठं कोशस्थानम् ८६१
अतिक्रान्तमनस्कारो भ्रूमध्ये चित्तधारणात् ।
३. सोऽर्धमपि कपालस्य मुक्त्वा भ्रुवोर्मध्ये चित्तं धारयति । अयं किला-
शुभायामतिक्रान्तमनस्कारो योगाचारः । अस्त्यशुभा आलम्बनपरीततया परीत्ता न
वशितापरीततया परीत्तेति चतुष्कोटिकम् ; जिताजितमनस्कारयोरजितजितमनस्कार-
योश्च स्वकायसमुद्रपर्यन्तालम्बनात् ।
अथ किंसभावेयमशुभा ? कतिभूमिका ? किमालम्बना ? क्व चोत्पद्यते ?
यथाक्रमम्—
अलोभो दशभूः कामदृश्यालम्बा नृजाऽशुभा ॥ ११ ॥
अलोभस्वभावा दशभूमिका ससामन्तकध्यानान्तरेषु चतुर्षु ध्यानेषु काम-
धातौ च कामावचरदृश्यालम्बना, किं पुनर्द्दश्यवस्तुसंस्थाने । अत एवार्थालम्बनेति
सिद्धम् । मनुष्येष्वेवोत्पद्यते, नान्यस्यां गतौ, कुत एव धातौ ! तत्रापि नोत्तर-
कुरौ । नाम्नैव सिद्धमशुभाकारेति । यदध्विका तदध्वालम्बना । अनुत्पत्ति-
अतिक्रान्तमनसिकारस्तथैव यावद् भ्रुवोर्मध्ये चित्तं धारयति । विस्तरचित्तस्तु
“आसमुद्रास्थिविस्तारः संक्षेपादादिकर्मिकः” इत्येवमादिस्त्रिविध इति । एवं च
कृत्वा चतुष्कोटिकः प्रश्नो भवतीति । जिताजितमनस्कारयोरिति विस्तरः ।
प्रथमा कोटिः—जितमनस्कारस्य स्वकायालम्बना अशुभा आलम्बनपरीततया
परीत्ता, कायस्याल्पत्वात् , न वशितापरीततया । जितमनस्कारत्वादतिक्रान्त-
त्वादित्यर्थः । द्वितीया कोटिः—अजितमनस्कारस्य समुद्रपर्यन्तालम्बना अशुभा ।
वशितापरीततया परीत्ता; अजितमनस्कारत्वात् । नालम्बनपरीततया, समुद्र-
पर्यन्तालम्बनत्वात् । तृतीया कोटिः—अजितमनस्कारस्य स्वकायालम्बना
अशुभा । आलम्बनपरीततयापि परीत्ता; कायस्याल्पत्वात् । वशितापरीतत-
यापि; अजितमनस्कारत्वात् । चतुर्थी कोटिः—जितमनस्कारस्य समुद्रपर्यन्ता-
लम्बना अशुभा । नाप्यालम्बनपरीततया परीत्ता; समुद्रपर्यन्तालम्बनत्वात् ।
नापि वशितापरीततया; जितमनस्कारत्वात् ।
ससामन्तकध्यानान्तरेष्विति । सामन्तकेषु ध्यानान्तरे चतुर्षु ध्यानेषु काम-
धातौ चेति दशभूमिका । ध्यानसामन्तकानां चतुष्ट्वात् । अत एवार्था-
लम्बनेति । वर्णसंस्थानालम्बनत्वादर्थालम्बना । न तु नामलम्बनेत्यभिप्रायः ।
नाम्नैव सिद्धमशुभाकारेति । आकारार्थे न सूत्रयितव्यमित्यभिप्रायः ।
यदध्विका तदध्वालम्बनेति । चक्षुर्विज्ञानवदतीताया अतीतमालम्बनम्, एवं यावत्