अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

.निर्देशः ३ ] षष्ठं कोशस्थानम् ८७३
प्रहाणानाम् । न ह्येष नियमो यत् पूर्वमुत्पन्नानां प्रहाणाय छन्दं जनयति,
पश्चादनुत्पन्नानामनुत्पादायेति । सत्यानां त्वभिसमयानुकूला देशना ।
किं पुनः कारणमेवमेवैषां सत्यानामभिसमयः ? यत्र हि सक्तो येन च बाध्यते
यतश्च मोक्षं प्रार्थयते, तदेवाद्यौ व्यवचारणावस्थायां दुःखसत्यं परीक्ष्यते ।
पश्चात् कोऽस्य हेतुरिति समुदयसत्यम्, कोऽस्य निरोध इति निरोधसत्यम्,
कोऽस्य इति मार्गसत्यम् । व्याधिं दृष्ट्वा तन्निदानक्षयभैषज्यान्वेषणवत् ।
सूत्रेऽप्येष एव सत्यानां दृष्टान्तो दर्शितः । कतमस्मिन् सूत्रे ? “चतुर्भिरङ्गैः
समन्वागतो भिषक् शल्यापहर्त्ता¹” इत्यत्र । यथा च व्यवचारणावस्थायां सत्यपरीक्षा
हि पूर्वमुत्पद्यते यथौदारिकालम्बनतः, सूक्ष्भौदारिकप्रचारतो वा, पूर्वोत्तरहेतु-
फलभावतो वा । ततो वेदनास्मृत्युपस्थानम्, ततश्चित्तस्मृत्युपस्थानमित्येषा-
मुपपत्त्यनुकूला देशना । एवं ध्यानानाम् । आदिशब्देन विमोक्षाभिभ्वायतन-
कृत्स्नायतनादीनामुपपत्त्यनुकूला देशना । केषाञ्चित् प्ररूपणानुकूलेति ।
प्रदर्शनानुकूला । अवबोधानुकूलेत्यर्थः । यथा सम्यक्प्रहाणानामिति । कृष्णशुक्ल-
पक्षयोः प्रत्येकमुत्पन्नानुत्पन्नभेदतः । उत्पन्नं हि सुखावबोधम् नानुत्पन्नम् ।
कृष्णपक्षो वा विनेयजनेन सुखमवबुध्यते । कथम् ? उत्पन्नानां पापकानाम-
कुशलानां धर्माणां प्रहाणाय छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं
प्रगृह्णाति प्रणिदधाति । अनुत्पन्नानामनुत्पादाय छन्दं जनयतीति पूर्ववत् ।
अनुत्पन्नानां कुशलानां धर्मानामुत्पादाय छन्दं जनयतीति पूर्ववत् । उत्पन्नानां
स्थितये असम्मोषतायै छन्दं जनयतीति पूर्ववत् । न ह्येष नियमो यत्पूर्वमुत्पन्नानां
प्रहाणाय छन्दं जनयतीति । पश्चादनुत्पन्नानामनुत्पादायेति । किं तर्हि ? पूर्वं
चानुत्पन्नानामनुत्पादाय छन्दं जनयति, पश्चाच्चोत्पन्नानां प्रहाणायेत्येदु-
दाहरणम् । एवं शुक्लपक्षोऽपि योज्यः । सत्यानां त्वभिसमयानुकूलेति । हेतु-
फलयोः पूर्वपश्चाद्भावेन दुःखसमुदयसत्ययोः पश्चात्पूर्वनिर्देशप्रसङ्ग इति
दर्शयति ।
यत्र हि सक्त इति । दुःखसत्ये । येन बाध्यत इति तेनैवम् । यतश्च
मोक्षमिति । तत एव दुःखसत्यात् । तदेवाद्यौ प्रयोगावस्थायाम् । कस्मात् ?
इत्याह—व्यवचारणावस्थायां परीक्षावस्थायाम् । निर्वेधभागीयावस्थायामित्यर्थः ।
व्याधिं दृष्ट्वेति । व्याधिर्दुःखसत्यस्योपमानम् । तन्निदानं समुदयसत्यस्य ।
तत्क्षयो निरोधसत्यस्य । तद्भैषजं मार्गसत्यस्योपमानम् ।
सूत्रेऽप्येष सत्यानां दृष्टान्त इति । व्याध्यादिसूत्रे । कथम् ? “चतुर्भिरङ्गैः
१. तत्पसर्ता—का०।