अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८६१
धातुवैराग्यात्, फलप्राप्तितश्च । तयोश्चावस्थयोरेतदुभयं भवति । अतः सर्वं प्रहाणं
संकलय्यैकपरिज्ञोच्यते¹ ।
अथ कः कति परिज्ञास्त्यजति ? लभते वा ?
एकां द्वे पञ्च षट् कश्चिज्जहात्याप्नोति पञ्च न ॥६७॥
एकां त्यजति अर्हत्त्वात् कामवैराग्याद् वा परिहीयमाणः । द्वे परिज्ञे
त्यजति अनागामी रूपवीतरागः कामवैराग्यात् परिहीयमाणः । पञ्च त्यजति
वीतरागपूर्वी मार्गान्वयज्ञाने । स ह्यवरभागीयप्रहाणपरिज्ञालाभे पूर्विकाः पञ्च
परिज्ञास्त्यजति । षट् परिज्ञास्त्यजत्यानुपूर्वीकः कामवैराग्यात् ।
लाभोऽप्येवमेव² । कश्चिदेकां³ लभते, यः कश्चिदपूर्वं⁴ लभते ।
“एकां द्वे” इति विस्तरः । एकां कश्चित् जहाति, त्यजतीत्यर्थः । कश्चित्
द्वे, कश्चित् पञ्च । कश्चित् षट् जहाति आप्नोति वा । ‘कश्चिदेकम्, कश्चिद् द्वे,
कश्चित् षट्, कश्चित् पञ्च आप्नोति’ इत्येतन्नास्ति, अत आह—पञ्च नेति ।
पञ्च नैव कश्चिदाप्नोति इति सूत्रार्थनयः ।
वृत्तिस्तु विव्रियते—अर्हत्त्वात् परिहीयमाणो येन केनचित् चित्तेन सर्व-
संयोजनपर्य्यादानपरिज्ञामेकां त्यजति, सङ्कलने तस्या एकैकस्या अर्हत्त्वावस्थाया-
मस्तित्वात् । एवं कामवैराग्यात् परिहीयमाणो रूपवीतरागोऽनागामी एकामे-
वावरभागीयप्रहाणपरिज्ञाम् । द्वे परिज्ञे त्यजतीति । अवरभागीयप्रहाणपरिज्ञाम्,
रूपरागक्षयपरिज्ञां च । कोऽसौ ? इत्याह—अनागामी रूपवीतरागः काम-
वैराग्यात् परिहीयमाण इति । पञ्च त्यजति वीतरागपूर्वी मार्गान्वयज्ञान इति ।
अभिसमयचित्ते षोडशे । स ह्यवरभागीयप्रहाणपरिज्ञालाभे । लौकिकमार्ग-
प्राप्तस्य तस्यानास्रवविसंयोगप्राप्त्या पूर्विकाः पञ्च परिज्ञाः पञ्चदशक्षण-
लाभास्त्यजति । षष्ठीं तु रूपारूप्यावचरमार्गदर्शनहेयप्रहाणपरिज्ञां न त्यजति ।
किन्तु धातुवैराग्यफललाभतोऽत्रावरभागीयप्रहाणपरिज्ञायां सङ्कलितेति तद्रूपेण
सा नोपन्यस्यते । आनुपूर्वीको यो न वीतरागपूर्वो कामवैराग्यात् कारणात्
षट् त्यजति यस्त्रैधातुकान दर्शनप्रहातव्यानां प्रहाणपरिज्ञाः ।
लाभोऽप्येवमिति । कश्चिदेकं लभते पञ्च मुक्त्वा । यावत् षट् लभते ।
यः कश्चिदपूर्वं लभत इति । दर्शनमार्गस्थो भावनामार्गस्थो वा नवानां
१. एका परिज्ञो°-का० । २. लाभे०-का० ।
३. °परिज्ञां-का० । ४. °दपूर्वां-का० ।
अभि० को० ३:८