अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८६५
ज्ञानपक्षस्य पञ्च, या एवान्वयक्षान्तिज्ञानानाम् । पक्षग्रहणेन हि क्षान्तिज्ञानानि
गृह्यन्ते ॥ ६७ ॥
कस्मान्नैकैकं प्रहाणं परिज्ञा व्यवस्थाप्यते ? यस्मात् क्षान्तिफलं तावत्
प्रहाणं व्यवस्थाप्यते ।
अनास्रववियोगाप्तेर्भवाग्रविकलीकृतेः ।
हेतुद्वयसमुद्घातात् परिज्ञा,
यत्रैतानि त्रीणि कारणानि भवन्ति तत् प्रहाणं परिज्ञोच्यते । पृथग्जनस्य
तावदनास्रवा विसंयोगप्राप्तिर्नास्ति भवाग्रविकलीकरणं चेति नास्य प्रहाणं
परिज्ञाख्यां लभते । आर्यस्यापि यत् क्षान्तिफलं तावत् प्रहाणम् । तत्र तावद्
दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्तावनास्रवा विसंयोगप्राप्तिरस्ति, न तु भवाग्रविकलीकृतम् ।
दुःखेऽन्वयज्ञाने उभयमस्ति, न तु हेतुद्वयसमुद्घातः । समुदयदर्शनप्रहातव्यस्य
सर्वत्रगहेतोरप्रहीणत्वात् । अन्येषु धर्मान्वयज्ञानेषु सर्वं त्रयमस्ति । अतस्तास्व-
वस्थासु प्रहाणं परिज्ञाख्यां लभते । ज्ञानफलं तु प्रहाणम् । अतश्च कारणत्रयात्
परिज्ञाख्यां लभते । चतुर्थाच्च—
पर्यादानपरिज्ञाः । या एवान्वयक्षांन्तिज्ञानानामिति । अन्वयज्ञानक्षान्तीनाम्,
अन्वयज्ञानानां च । ताश्च रूपारूप्यावचरदर्शनहेयप्रहाणस्वभावा यथोक्तास्तिस्रः
परिज्ञाः, द्वे च पश्चिमे इति ॥ ६७ ॥
कस्मान्नैकैकं प्रहाणमिति । दुःखदर्शनहेयप्रहाण-समुदयदर्शनहेयप्रहाणं
विस्तरेण यावद् भावाग्रिकस्य मृदुमृदोः प्रकारस्य प्रहाणमिति कस्मान्न गृह्यते ?
“अनास्रववियोगाप्तेः” इति । अनास्रवविसंयोगप्राप्तेरित्यर्थः ।
“भवाग्रविकलीकृतेः” इति । भवाग्रप्रदेशप्रहाणादित्यर्थः ।
“हेतुद्वयसमुद्घाताद्” इति । दुःखसमुदय-दर्शनहेयसर्वत्रगहेतुद्वयप्रहाणा-
दित्यर्थः ।
तत्प्रहाणं परिज्ञेति । एभिः कारणैः प्रकृष्टं तत्प्रहाणमित्यत्र परिज्ञेति
व्यवस्थाप्यत इत्यभिप्रायः । अन्येषु धर्मान्वयज्ञानेष्विति । समुदयधर्मज्ञानमारभ्य
यावत् क्षयज्ञानमित्येतेषु धर्मज्ञानान्वयज्ञानेषु । ज्ञानफलं तु प्रहाणमिति ।
भावनामार्गे । तद्धि न क्षान्तिफलमिति ।
१. च—का० ।