अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

। निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८६३
कस्माद् रूपारूप्यावचराणां भावनाहेयानां प्रहाणं पृथक् परिज्ञा, न दर्शनहेया-
नाम् ? भावनाहेयानामतुल्यप्रतिपक्षत्वात् । इत्येता नव परिज्ञाः ।
आसां पूर्विकाः
षट् क्षान्तिफलम्,
या एवं दर्शनहेयप्रहाणस्वभावाः ।
ज्ञानस्य शेषिताः ॥ ६५ ॥
अवरभागीयप्रहाणादिपरिज्ञा भावनामार्गत्वात् ॥ ६५ ॥
कथं क्षान्तिफलं परिज्ञा भवन्ति ? क्षान्तीनां ज्ञानपरिवारत्वात् । राज-
परिवारे राजोपचारवत् । ज्ञानैकफलत्वाच्च ।
अनागम्यफलं सर्वा ध्यानानां पञ्च वाथ वा ।
अष्टौ,
वैभाषिकमतेन मौलध्यानफलं पञ्च परिज्ञा या रूपारूप्यावचरक्लेश-
प्रहाणस्वभावाः; कामावचरक्लेशप्रहाणस्यानागम्यफलत्वात् ।
भदन्तघोषकस्य मतेनाष्टौ । स हि वीतरागस्यापि कामावचराणां दर्शन-
हेयानां प्रहाणं दर्शनमार्गफलमिच्छति, अनास्रवविसंयोगप्राप्तिलाभात् ।
अवरभागीयप्रहाणपरिज्ञा त्वनागम्यफलमेव । ध्यानान्तरं ध्यानवद् द्रष्टव्यम् ।
आरूप्याणां तु
सामन्तकस्यैका,
आकाशानन्त्यायतनसामन्तकस्यैका रूपरागक्षयपरिज्ञा फलम् ।
अवरभागीयप्रहाणमिति कामधात्वास्रवप्रहाणमित्यर्थः । इयमेव चास्य
संज्ञा । रूपास्रवप्रहाणमिति । रूपधात्वास्रवप्रहाणमित्यर्थः । रूपरागक्षयपरिज्ञेति
अस्य नाम । यद्यपि अन्येषां क्लेशोपक्लेशानां मानादीनां रूपावचराणां
प्रहाणम्—इयं परिज्ञा व्यवस्थाप्यते । रागस्य तु तत्र प्राधान्याद् ऊर्ध्वभागी-
यस्य संयोजनस्य प्रहाणं रूपरागक्षयपरिज्ञेत्युक्तम् । सर्वसंयोजनपर्यादान···
···ध्यानान्तरं भवतीति । आकाशानन्त्यायतनसामन्तकस्येति । लौकिकस्यापि
तस्य परिज्ञा फलं व्यवस्थाप्यते; आर्यस्यैवानास्रवविसंयोगप्राप्तिसम्भवात् ।