अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

सकृत् क्षयः,
यस्य यः प्रहाणमार्गस्तेनैव तस्य क्षयः ।
विसंयोगलाभस्तेषां पुनः पुनः ।
कतिषु कालेषु ? इत्याह—षट्सु कालेषु !
प्रतिपक्षोदयफलप्राप्तीन्द्रियविवृद्धिषु ॥ ६३ ॥
प्रतिपक्षो विमुक्तिमार्ग एतस्मिन्नभिप्रेतः, फलानि चत्वारि श्रामण्यफलानि,
इन्द्रियविवृद्धिरिन्द्रियसंचारः—एतेषु कालेषु क्लेशस्य विसंयोगलाभः ।
स पुनरेष यथायोगं द्रष्टव्यः । केषाञ्चित् षट्सु कालेषु, केषाञ्चिद्
यावद् द्वयोः ॥ ६३ ॥
प्रतिपक्षो विमुक्तिमार्गे एतस्मिन्नभिप्रेत इति । तस्य विसंयोगप्राप्ति-
सहोत्पादानन्तर्यमार्गे हि न तावत् विसंयोगप्राप्तिरस्ति ; उत्पादाभिमुख्यत्वात् ।
विमुक्तिमार्गोऽपि हि प्रतिपक्ष इति शक्यते व्यवस्थापयितुम् । मुख्यप्रतिपक्षेणा-
नन्तर्यमार्गेण सहैककार्यत्वात् । तथा ह्युक्तम्—'उभयाभ्यां हि तस्य प्राप्तिर्वि-
संयोगप्राप्तेरावाहकसंनिश्रयत्वाद्' इति । फलानि चत्वारीति । चतुर्ग्रहण-
मेकाभवतिफलप्रतिपत्तिनिरासार्थम् । पुरुषकारादिपञ्चफलप्रतिपत्तिनिरासार्थे
वा । फलप्राप्तिरपि विमुक्तिमार्गावस्थायामेव गृह्यते, विसंयोगलाभास्तित्वयोगात्
इन्द्रियविवृद्धिरिन्द्रियसञ्चार इति । इन्द्रियाधिक्यप्रतिपत्तिनिरासार्थमेतदर्थ-
प्रदर्शनम् 'इन्द्रियविवृद्धिः' इत्युच्यते ।
फलप्राप्तिवचनेनैव सिद्धिः—इत्याचार्यसङ्घभद्रः । अत्र ब्रूमः—सत्यं फलप्राप्ति-
रेवेन्द्रियविवृद्धिः, फलप्राप्तिविशेषस्तु प्रदर्शयितव्यो यत्र पुनर्बिसंयोगफललाभो
भवति । अन्यथा हि फलप्राप्तिवचनमपि न कर्तव्यं स्यात् ; प्रतिपक्षोदयवचनेनैव
तत्सिद्धेः । इत्यलमनया खण्डिकया ।
केषाञ्चित् यावद् द्वयोरिति । केषाञ्चित् क्लेशानां षट्सु, केषाञ्चित्
त्रिषु, केषाञ्चिद् द्वयोरिति । 'केषाञ्चिदेकस्मिन् काले' इति नोक्तम्; पुनः-
प्राप्तस्य विसंयोगस्याधिकृतत्वात् । सम्भवति हि भावाग्रिक