अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८५८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ अनुशय-
दूरीभाव इत्युच्यते, कतिविधो दूरीभावः ? चतुर्विधा किल दूरता ।
वैलक्षण्याद् विपक्षत्वाद् देशविच्छेदकालतः ।
भूतशीलप्रदेशाध्वद्वयानामिव दूरता ॥ ६२ ॥
१. विलक्षणदूरता, यथा महाभूतानाम् । वैलक्षण्यात् सहजानामपि
दूरता ।
२. विपक्षदूरता, यथा शीलस्य दौःशील्यम् ।
३. देशविच्छेददूरता, यथा विप्रकृष्टदेशानां देशविच्छेदात् पूर्वपश्चिम-
समुद्रवत् ।
४. कालदूरता, यथा अतीतानागतदूरमुच्यते । कुतस्तद् दूरम् ?
वर्तमानात् ।
यदनन्तरातीतमुत्पद्यमानं च¹ तत् कथं दूरम् ? अध्वनानात्वेन तद् दूरं न
चिरभूतभावित्वेन । वर्तमानमप्येवं दूरं प्राप्नोति ? अकारित्रात् तर्हि तद् दूरम् ।
क्लेशालम्बनस्वासान्तानिकप्राप्तिच्छेदादित्यर्थः । सर्वं रूपं कुशलाकुशलाव्या-
कृतम् । अक्लिष्टाश्च धर्मा इत्यरूपी कुशलास्रवम्, अनिवृताव्याकृतश्च सः ।
तथैव तदालम्बनस्वासान्तानिकक्लेशप्रहाणात् प्रहीणो वक्तव्य इति ॥ ६१ ॥
"भूतशीलप्रदेशाध्वद्वयानामिव² दूरता" इति । इवशब्दाेऽत्रोदाहरणम् ।
तद्यथार्थे द्रष्टव्यः । वैलक्षण्यात् लक्ष्णदूरता । तद्यथा—भूतानाम् । भिन्नलक्षणो
हि पृथिवीधातोरब्धातुः, तस्मात् पृथिवीधातोरब्धातुर्दूरे भवति । विपक्षत्वाद्
विपक्षदूरंता । तद्यथा—शीलस्य दौःशील्यम् । देशविच्छेदाद् देशदूरता । तद्यथा—
प्रदेशस्य पश्चिमसमुद्रस्य पूर्वसमुद्रात् । कालतः कालदूरता । तद्यथा—अध्वद्वय-
स्यातीतानागतलक्षणस्य । तद्धि अतीतानागतं दूरमुच्यते । क्वोच्यते ? अभि-
धर्मे । एवं ह्याह—"दूरेधर्मा कतमे ? अतीतानागता धर्माः । सन्तिकेधर्माः
कतमे ? प्रत्युत्पन्नाः धर्माः, असंस्कृतं च" इति । तद् दूरमिति । अतीतानागतम् ।
उत्पद्यमानं चेति । उत्पादाभिमुखम्, अनागतं चेत्यर्थः । न चिरभूतभावि-
त्वेनेति । न चिरभूतत्वेनातीसम्, नापि चिरभावित्वेनागतं दूरमित्यर्थः ।
वर्तमानमप्येवं दूरं प्राप्नोति । अध्वनानात्वेन प्रत्युत्पन्नाख्यतया³ वर्तमानमपि
एवं दूरं प्राप्नोति । यथा अतीतानागतमतीतानागताध्वतया । अकारित्रात् तर्हि
१. वा—का० । २. भूत्वा शील०—जा० । ३. ०ख्याऽध्व०—जा० ।