अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८५४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [अनुशय-
इदं विचार्यते—विसभागधातुसर्वत्रगाणां निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्यानां च
सास्रवालम्बनानां यदालम्बनं परिज्ञायते ते१ तदा न१ प्रहीयन्ते, यदा प्रहीयन्ते
तदालम्बनं न परिज्ञायते इति कथमेषां प्रहाणम् ? नावश्यमालम्बनपरिज्ञानात्
क्लेशानां क्षयो भवति । किं तर्हि ? चतुर्भिः प्रकारैः । कतमैश्चतुर्भिः ?
दर्शनहेयानां तावत्—
आलम्बनपरिज्ञानात्, तदालम्बनसंक्षयात् ।
आलम्बनप्रहाणाच्च,
तत्रालम्बनपरिज्ञानाद् दुःखसमुदयदर्शनहेयानां स्वभूम्यालम्बनानामास्रवा-
लम्बनानां च । तदालम्बनसंक्षयाद् विसभागधातुसर्वत्रगाणाम् । तदालम्बना२
सभागधातुसर्वत्रगाः । तेषु प्रहीणेषु तेऽपि प्रहीणा भवन्ति । आलम्बनप्रहाणात्
विपश्यनायाः । विचिकित्सा च व्युत्थितस्य धर्मनिध्यानकालेऽन्तरायं
करोति ॥ ५६ ॥
विसभागधातुसर्वत्रगाणामिति विस्तरः । विसभागधातुसर्वत्रगाणां दुःख-
समुदयदर्शनहेयत्वेन द्विभेदानां मिथ्यादृष्ट्यादीनां यदालम्बनं परिज्ञायते दुःख-
समुदयान्वयज्ञानपक्षेण मार्गेण रूपारूप्य-धात्वालम्बनावस्थायाम्, न ते तदा
प्रहीयन्ते । दुःखधर्मज्ञानेन समुदयधर्मज्ञानेन च यथायोगं पूर्वमेव प्रहीणत्वात् ।
धर्मज्ञानवध्या हि ते, कामावचरत्वात् । निरोधमार्गदर्शनप्रहातव्यानां च सास्रवा-
लम्बनानां दृष्टिप्रहातव्यानां यदालम्बनं निरोधमार्गदृग्धेयं मिथ्यादृष्ट्यादिकं
दुःखसमुदयसत्यस्वभावं दुःखसमुदयधर्मज्ञानपक्षेणान्वयज्ञानपक्षेण वा यथाधातु
परिज्ञायते । न ते तदा परिहीयन्ते । निरोध-मार्गदर्शनप्रहेयत्वादिति । न च तथा
तेषामालम्बनं परिज्ञायते; पूर्वमेव ज्ञातत्वात् । कथमेषां प्रहाणम् आलम्बनपरिज्ञानात्
तत्प्रहाणं न युज्यत इत्यभिप्रायः । तत्रालम्बनपरिज्ञानात् कामावचराः स्वधात्वा-
लम्बना रूपारूप्यावचराश्च दुःखसमुदयदृग्धेयाः प्रहीयन्ते । तत्र विसभाग-
धात्वालम्बनानामालम्बनपरिज्ञया शमथप्रहाणम्; ३ दुःखसमुदयान्वयज्ञान-
क्षान्त्योर्युगपत् द्विधात्वालम्बनत्वात् ।
स्वभूम्यालम्बनानामिति विशेषणम् विसभागधातुसर्वत्रगनिरासार्थम् ।
तदालम्बनसंक्षयादिति । विसभागधातुसर्वत्रगा आलम्बनमेषां सत्काय-
दृष्ट्यादीनामिति । तदालम्बनाः सभागधातुसर्वत्रगाः । तेषां क्षयात्
प्रहाणात् । ते विसभागधातुसर्वत्रगाः प्रहीयन्ते । (तद्धेतुत्वेनोपस्तम्भप्रहाणाद्
१-१. तदा न—का० । २. तदालम्बना हि—का० । ३. पक्षय० —जा० ।