अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८४५
एषां च दशानां पर्यवस्थानां
रागोत्था आह्रीक्यौद्धत्यमत्सराः ।
एते त्रय उपक्लेशा रागनिःष्यन्दाः ।
म्रक्षे विवादः,
तृष्णानिःष्यन्द इत्येके । अविद्यानिःष्यन्द इत्यपरे । उभयोरित्यन्ये ।
यथाक्रमं ज्ञाताज्ञातानामिति ।
अविद्यातः स्त्यानमिद्धमनपत्रपाः ॥ ४८ ॥
एते त्रयोऽविद्यानिःष्यन्दाः ॥ ४८ ॥
कौकृत्यं विचिकित्साजं¹ क्रोधेर्षे प्रतिघान्वये ।
प्रतिघसमुत्थे इति । एते च दश क्लेशानिःष्यन्दा उपक्लेशाः ।
अन्ये च षट्क्लेशमलाः
तद्यथा--
माया शाठ्यं मदस्तथा ॥ ४९ ॥
प्रदाश उपनाहश्च विहिंसा चेति,
तत्र परवञ्चना माया । चित्तकौटिल्यं शाठ्यम्, येन यथाभूतं नाविष्करोति
विक्षिप्त्यपरिस्फुटं वा प्रतिपद्यते । मदः पूर्वोक्तः । सावद्यवस्तुदृढग्राहिता प्रदाशः,
वस्थानम् । कौकृत्यं चेति । यत् क्लिष्टं मिद्धम्, तत् पर्यवस्थानम् । यत्तु कुशल-
मव्याकृतं वा, न तत् पर्यवस्थानम् । त्रिविधं हि मिद्धमिष्यते, कौकृत्यं च । यत्
क्लिष्टं तत् पर्यवस्थानम्, न कुशलम् । कुशलाकुशलं हि तदिष्यते । व्यापाद-
विहिंसावर्जितः सत्त्वाऽसत्त्वयोराघातः क्रोधः । सत्त्वविषये आघातविशेषो
व्यापादः । 'अमी भवन्तः सत्त्वाः हन्यन्तां वा, बध्यन्तां वा, शीर्यन्तां वा,
अनयेन व्यसनेन आपद्यन्ताम्' इत्याकारप्रवृत्तो व्यापादः । सत्त्वाकर्षण-
सन्त्रासन-तर्जनादिकर्मप्रवृत्ता विहिंसा । ताभ्यामन्यः सत्त्वाऽसत्त्वयोराघातः क्रोधः ।
तद्यथा--शिक्षाकामस्य भिक्षोश्चित्तप्रकोपः, कण्टकादिषु च प्रकोप इति ।
यथाक्रमं ज्ञाताज्ञातानामिति । राजादिभिर्ज्ञातानां म्रक्षवतां पुद्गलानां
म्रक्षस्तृष्णानिष्यन्दः 'मा मे लाभसत्कारो न भविष्यति' इति । अज्ञातानाम-
१. विचिकित्सतः--का० ।