अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] पञ्चमं कोशस्थानम् ८४३
त्रिवेदनावशात् त्रीणि बन्धनानि । सुखायां हि वेदनायां रागोऽनुशेते
आलम्बनसम्प्रयोगाभ्याम् । दुःखायां द्वेषः । अदुःखासुखायां मोहो न तथा
रागद्वेषौ । स्वसान्तानिकालम्बनतो वा नियमः ॥ ४५ ॥
अनुशया पूर्वमेवोक्ताः ॥
उपक्लेशाः वक्तव्याः । तत्र ये यावत् क्लेशा उपक्लेशा अपि ते; चित्तो-
पक्लेशात् ।
येऽप्यन्ये चेतसाः क्लिष्टाः संस्कारस्कन्धसंज्ञिताः ।
क्लेशेभ्यस्तेऽप्युपक्लेशास्ते तु न क्लेशसंज्ञिताः ॥ ४६ ॥
येऽप्यन्ये क्लेशेभ्यः क्लिष्टा धर्माः संस्कारस्कन्धसंगृहीताश्चैतसिकास्त
मोहः सर्वः । प्रकारतो धातुतश्च । आलम्बन-सम्प्रयोगाभ्यामिति । स्व-परसान्तानि-
क्यां सुखायां वेदनायां यथायोगं रागोऽनुशेते । दुःखायां वेदनायां द्वेषः,
आलम्बनसम्प्रयोगाभ्यामित्येव । अदुःखासुखायां मोहः, ताभ्यामित्येव ।
ननु च रागद्वेषावप्यदुःखासुखायां यथायोगं तथैवानुशयाते, कस्मान्मोह
इत्येवोच्यते ? इत्याह - न तथा रागद्वेषाविति । रागद्वेषावप्यनुशयाते, न तु तथा
यथा मोहः । मोहो हि अपटुत्वादपटुत्वाच्चादुःखासुखायां वेदनायामनुकूलत्वात्
सुतरामनुशेत इति स्वसान्तानिकालम्बनतो वा नियम इति । स्वसान्तानिक-
सुखाद्यनुभूतिसामर्थ्यात् तथा नियमः । स्वसन्तानवेदनायां हि सुखायां रागः,
दुःखायां द्वेषः, अदुःखासुखायां मोहः सम्प्रयोगत इति ।
अपरे तु व्याचक्षते - न तथा रागद्वेषाविति । सुखायां यथा रागोऽनुशेते,
न तथा द्वेषः । किं पुनः सुखायामपि द्वेषोऽनुशेते ? अनुशेते शत्रुसुखे
आलम्बनतः । यथा च दुःखायां द्वेषोऽनुशेते, न तथा रागः । किं पुनः दुःखाया-
मपि रागोऽनुशेते ? अनुशेते शत्रुदुःखे आलम्बनतः ।
स्वसान्तानिकालम्बनतो वा नियम इति । अथवा - स्वसान्तानिके सुखे
आलम्बनतः सम्प्रयोगतो वा रागोऽनुशेते, न परसान्तानिके शत्रुसुखे । एवं
दुःखे स्वसान्तानिके द्वेषोऽनुशेते आलम्बनतः सम्प्रयोगतो वा, न पारसान्ता-
निके शत्रुदुःखे - इत्येवं स्वसान्तानिकालम्बनतो नियमः । सुखायां वेदनायां
रागोऽनुशेते, आलम्बनसम्प्रयोगाभ्याम्, दुःखायां द्वेष इति ॥ ४५ ॥
चित्तोपक्लेशादिति । चित्तक्लिष्टकरणात् । येऽप्यन्ये चेतसा इति । क्लेशे-
भ्योऽन्य इत्यर्थः । त उपक्लेशा एवेति । क्लेशसमीपरूपाः । क्लेशो वा समीप-
वर्त्येषामिति । क्लेशप्रवृत्त्यनुवृत्तेरपरिपूर्णक्लेशलक्षणत्वाच्चोपक्लेशः । उप-