अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

८१४ भाषस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [अनुशय-
अभूदिति । यथा खल्वपि वर्त्तमानं रूपमनुभूतं तथा तदतीतं स्मर्यते ।
यथा चानागतं वर्तमानं भविष्यति तथा बुद्ध्या गृह्यते । यदि च तत्तथैवास्ति
वर्त्तमानं प्राप्नोति, अथ नास्ति असदप्यालम्वनं भवतीति सिद्धम् ।
तदेव तद्विकीर्णमिति चेत् ? न; विकीर्णास्याग्रहणात् । यदि च तत्तदेव रूपं
केवलं परमाणुशो विभक्तम् ? एवं सति परमाणवो नित्याः स्युः१ । परमाणु-
सञ्चयविभागमात्रं चैवं सति प्रप्नोति । न तु किञ्चिदुत्पद्यते नापि निरुध्यत
इत्याजीविकवादः परिगृहीतो२ भवति ।
सूत्रं चापविद्धं भवति—"चक्षुरुत्पद्यमानं न कुतश्चिदागच्छति" इति
एवम्—तदालम्ब्यते, न पुनरस्तीति ? अत आह—नहि कश्चिदतीतं रूपं वेदनां
वा स्मरन्नस्तीति पश्यति, किं तर्हि ? अभूदिति स्मरति तद्रूपं यथा दृष्टं यथानुभूतां
च वेदनां चक्षुर्विज्ञानानुभवबलेन । यथा खल्वपीति । विस्तरेणाचार्य एवोपचय-
हेतुमाह। वर्तमानरूपमिव भूतं भविष्यच्च गृह्यत इत्यभिप्रायः । यदि च
तथैवास्तीति । यथा वर्तमानम् । वर्तमानं तत् प्राप्नोति । अथ नास्ति तत्तथैव,
असदप्यालम्बनं भवतीति सिद्धम्; वर्तमानवद् रूपस्याभावात् । तस्य च स्मर्य-
माणत्वात् । तदेव तद्विकीर्णमिति । यदेव तद् वर्तमानम्, तदेव विकीर्णमतीता-
नागतम् । न, विकीर्णास्याग्रहणादिति । न युक्तमेतत्; विकीर्णस्याग्रहणात् ।
पूर्वं न विकीर्णम्, इदानीं विकीर्णमेतद्रूपम्—इत्येवमस्याग्रहणात् । यदि च तत्
तदेवेति विस्तरः । यदि च वर्तमानावस्थायां पिण्डीभूतं रूपम्, तदतीतावस्थाया-
मनागतावस्थायां च परमाणुषु विभक्तम्, अतो न वर्तमानवद् गृह्यते । एवं सति
तादवस्थ्यान्नित्याः परमाणवः स्युः । अनागताः प्रत्युत्पन्ना अतीताश्च त एव त
इति । एवं च सति परमाणुसञ्चयविभागमात्रमेव प्राप्नोति, न तु कश्चिदुत्पादो
नापि निरोध इत्याजीविकानां पाषण्डिनां वादः परिगृहीतो भवति ।
तथा चेष्यमाणे सूत्रमपास्तं भवति—"चक्षुर्भिक्षवः उत्पद्यमानं न
कुतश्चिदागच्छति । निरुध्यमानं न क्वचित् सन्निचयं गच्छति । इति हि
भिक्षवः चक्षुरभूत्वा भवति, भूत्वा च प्रतिविगच्छति” ( ) इति ।
कथं पुनरिदं सूत्रमपविद्ध विरोधितं भवति ? यस्माच्चक्षुरुत्पद्यमानं स्वेन
रूपेण न कुतश्चिद् आगच्छतीत्येतत्पदं वाधितं भवति । निरुध्यमानं न क्वचित्
सन्निचयं गच्छतीत्येतदपि पदं बाधितं भवति; अतीतेऽध्वनि तत्परमाणूनां
१. प्राप्नुवन्ति—का० । २. आलम्बितो—का० ।