अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] प्रथमं कोशस्थानम् ५७
राश्यर्थः स्कन्धार्थ इति सिद्धम् । तत्रातीतं रूपमनित्यता/निरुद्धम् । अनागत-
मनुत्पन्नम् । प्रत्युत्पन्नमुत्पन्नानिरुद्धम् । आध्यात्मिकं स्वासान्तानिकम्, बाह्यमन्यदा-
यतनतो वा । औदारिकं सप्रतिघं सूक्ष्मम्, अप्रतिघमापेक्षिकं वा । आपेक्षिकत्वाद-
सिद्धमिति चेत् ? न, अपेक्षाभेदात् । यदेवापेक्ष्यौदारिकं १ न जातु तदपेक्ष्य
सूक्ष्मम्, पितृपुत्रवत् २ ।
धैवेकध्यम् । अनित्यता/निरुद्धमिति । अनित्यतया संस्कृतलक्षणेन निरुद्धमित्यर्थः ।
अनित्यताग्रहणमन्यनिरोधनिरासार्थम् । पञ्चविधो हि निरोध —लक्षणनिरोधः,
समापत्तिनिरोधः, उपपत्तिनिरोधः, प्रतिसंख्यानिरोधः, अप्रतिसंख्यानिरोधश्च ।
तद्यद्यतीतं रूपं निरुद्धमित्येवं ब्रूयात्, अविशेषितत्वात् समापत्तिनिरोधादीनामपि
प्रसङ्गः स्यात् । न च तैरतीतार्थतेष्यते । समापत्तिनिरोधो ह्यनागतानामेव
चित्तचैत्तानाम्, उपपत्तिनिरोधोऽप्येषामेव, प्रतिसंख्यानिरोधः सास्रवाणामेव,
अप्रतिसंख्यानिरोधं ह्यनुत्पत्तिधर्माणामेवानागतानाम् । तस्माल्लक्षणनिरोध-
ग्रहणार्थमिदमनित्यताग्रहणम् ।
अनागतमनुत्पन्नमिति । प्रत्युत्पन्नतामसम्प्राप्तम् । प्रत्युत्पन्नमुत्पन्नानिरुद्धमिति ।
उत्पन्नग्रहणमनागतविशेषणार्थम् । अनिरुद्धग्रहणमतीतविशेषणार्थम् । अनागतं
यद्यप्यनिरुद्धं न तूत्पन्नम् । अतीतमपि यद्यप्युत्पन्नं न त्वनिरुद्धमिति । आध्यात्मिकं
स्वासान्तानिकमिति । चक्षुरादिकं रूपादिकं च । बाह्यमन्यदिति । तदेव परसान्ता-
निकम्, असत्त्वसंख्यातं च । आयतनतो वेति । आध्यात्मिकं चक्षुरादिपञ्चकं स्व-
परसन्ततिपतितम्, "द्वादशाध्यात्मिका" (अभि० को० १।३९) इति वचनात् ।
बाह्यमन्यद् रूपादिकं विषयपञ्चकं स्वपरसन्ततिपतितम् असत्त्वसंख्यातं चाविज्ञ-
प्तिश्च, बाह्यायतनस्वभावमिति कृत्वा । औदारिकं सप्रतिघमिति । परमाणुसञ्चय-
स्वभावम् । सूक्ष्ममप्रतिघम् । अविज्ञप्तिरूपम् । आपेक्षिकं वेति । अपेक्षया वौदा-
रिकं सूक्ष्मं च भवति, तद्यथा—लिक्षामपेक्ष्यौदारिकी यूका, यूकामपेक्ष्य सूक्ष्मा
लिक्षेति । तदेवं सति सप्रतिघमेवौदारिकं च सूक्ष्मं भवति । अप्रतिघं तु सूक्ष्म-
मेव, असञ्चितत्वात् । आपेक्षिकत्वादसिद्धमिति । सैव सूक्ष्मा लिक्षा वातायनरजो-
ऽपेक्ष्यौदारिकी, सैव चौदारिकी यूकामपेक्ष्य सूक्ष्मेत्यव्यवस्थितमौदारिकसूक्ष्मत्वं
पारापारवत् । कथं हि नामौदारिकं सूक्ष्मं भवति, सूक्ष्मं चौदारिकमिति ?
न; अपेक्षाभेदादिति । अपेक्षया भेदोऽपेक्षाभेदः, तस्मान्नासिद्धम् । यदेवापेक्ष्यौ-
दारिकं न जातु तदपेक्ष्य सूक्ष्मम् । न कदाचित् तदेवापेक्ष्यमित्यर्थः । पितृपुत्रवदिति ।
१. यदपेक्ष्यौदारिक—का० ।
२. पितापुत्रवद्—का० ।