अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६४७
निक्षिप्तशिक्षोऽपि न प्रव्राज्यते ।
कश्चायमनर्थे निर्बन्धो यद्यसौ तथाभूतोऽपि भिक्षुः, नमोऽस्तु तस्मै
तादृशाय भिक्षुत्वाय !
सद्धर्मान्तर्धाने तु विनयकर्माभावादपूर्वसंवरलाभो नास्ति । लब्धस्य तु
नास्ति त्यागः ॥ ३९ ॥
अथ ध्यानानास्रवसंवरयोः कथं त्यागः ?
भूमिसञ्चारहानिभ्यां ध्यानाप्तं त्यज्यते शुभम् ।
सर्वमेव ध्यानाप्तं कुशलं द्वाभ्यां कारणाभ्यां परित्यज्यते—१. उपपत्तितो
वा भूमिसञ्चारादूर्ध्वं चावश्यम्, २. परिहाणितो वा समापत्तेः, निकायसभाग-
त्वाच्च किञ्चित् ।
यथा च रूपाप्तं कुशलं भूमिसञ्चारहानिभ्यां त्यज्यते,
तथारूप्याप्तमार्यं तु फलाप्त्युत्तप्तिहानिभिः ॥ ४० ॥
अनास्रवं तु कुशलं त्रिभिः कारणैः परित्यक्ष्यते—१. फलप्राप्तितः पूर्वको
मार्गः परित्यक्ष्यते, २. इन्द्रियोत्तापनेन मृद्विन्द्रियमार्गः, ३. परिहाणित उत्तरो
मार्गः—फलम्, फलविशिष्टो वा । एवं यावत् संवरास्त्यज्यन्ते ॥ ४० ॥
विपादितत्वात् संवरस्याभव्यत्वम् । तस्मान्न पुनः प्रव्राज्यत इत्यधिकारः । न तु
खलु भिक्षुभावापेक्षया । न तु खलु तस्य भिक्षुभावोऽस्तीत्यपेक्षया न प्रव्राज्यते ।
तथा ह्यसौ पराजयिको निक्षिप्तशिक्षोऽपि न प्रव्राज्यते । तीव्रानपत्राप्यविपादि-
तत्त्वात् सन्ततेः ॥ ३९ ॥
“ध्यानाप्तम्” इति । रूपस्वभावं कुशलमरूपस्वभावं चाभिप्रेतम् । अत एव
च सर्वमेवेति व्याचष्टे । द्वाभ्यामिति । उपपत्तितो वा, परिहाणितो वा । तेनाह—
उपपत्तितो वेति विस्तरः । ऊर्ध्वमुपपद्यमानोऽधरं परित्यजति, अधश्चोपपद्यमान
उपरिभूमिकमिति । परिहाणितो वा समापत्तेः । तत्समापत्तिसंगृहीतं कुशलं
त्यज्यते । निकायसभागत्यागाच्च किञ्चिदिति । निर्वेधभागीयं यत् पृथग्जनावस्था-
यामुत्पादितं यावत् क्षान्तिरिति । तदसत्यपि भूमिसञ्चारे निकायसभागत्यागेन
त्यज्यते । यदा कामधातौ मृत्वा तत्रैवोपपद्यते । वक्ष्यति हि—‘भूमित्यागात्
त्यजत्यार्यस्तान्यानार्यस्तु मृत्युतः’ ( अभि० को० ६.२२ ) इति । पूर्वको मार्ग
इति । प्रयोगानन्तर्यविमुक्तिमार्गस्वभावः प्रतिपन्नकमार्गः । फलं फलविशिष्टो