अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६४६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
भगवानवोचत्—
'मार्गजिनो मार्गदेशिको मार्गे जीवति यश्च मार्गदूषी' इति ? अस्त्ये-
तदुक्तम्; स त्वेष आकृतिमात्रावशेषत्वाच्छ्रमण उक्तो दग्धकाष्ठ-शुष्कह्रद-शुक-
नाशा-पूतिबीजालातचक्र-मृतसत्त्ववत् ।
यदि हि दौःशील्यादभिक्षुः स्यात् शिक्षादत्तको न स्यात् ?
न वयं ब्रूमः—सहाध्यापत्त्या सर्वः पाराजिको भवति । यस्तु पाराजिकः
सोऽवश्यमभिक्षुः । कश्चित्तु सन्तानविशेषान्न पाराजिक एकचित्तेनाप्यप्रतिच्छा-
दनादिति व्यवस्थापितं धर्मस्वामिना ।
यदि तर्हि पाराजिको न भिक्षुः, किं पुनर्न प्रव्राज्यते ? तीव्रानपत्राप्य-
विपादितत्वात् सन्ततेः संवराभव्यात् , न तु खलु भिक्षुभावापेक्षया । तथा ह्यसौ
तण्डुलहीनो व्रीहिरेव । तथासौ शीलसारहीनो भिक्ष्वाकृतिः, तं प्रवाहयत ।
निष्कामयतेत्यर्थः । इदमत्रोदाहरणम् ।
मार्गजिनः शैक्षाशैक्षः । मार्गदेशिको बुद्धः । मार्गे जीवति शीलवान् भिक्षुः,
मार्गनिमित्तं जीवनात् । मार्गदूषी दुःशीलः । दग्धकाष्ठेति विस्तरः । यथा यद्
दग्धं न तत् काष्ठम्; पूर्वकाष्ठाकृतिमात्रावशेषसाधर्म्यात् तद् दग्धकाष्ठम्
इत्युच्यते । ह्रदश्च शुष्कोऽपि ह्रद इत्युच्यते । शुकनासा गृहादिषु रूण्कारकृता
शुकनासाकृतित्वात् शुकनासेत्युच्यते । एवमसौ भिक्ष्वाकृतिसामान्यमात्रावशेषा
च्छ्रमण उक्तः । पूतिबीजम् । अङ्कुरजनकत्वात् अबीजमपि बीजमित्युच्यते;
तदाकारमात्रावशेषत्वात् । अलातचक्रं चक्रमिति । चक्राकृतित्वात् । मृतसत्त्वश्च ।
असत्त्वोऽपि सत्त्व इत्युच्यते; सत्त्वाकृतिमात्रावशेषत्वात् । तद्वदेष द्रष्टव्यः ।
शिक्षादत्तको नाम भिक्षुरधिमात्ररागतया स्त्रिया अब्रह्मचर्यं कृत्वा तद-
नन्तरमेव जातसंवेगः कष्टं मया कृतमित्येकस्मिन्नपि प्रतिच्छादनचित्तेऽनुत्पन्ने
भिक्षुसङ्घमुपगम्याविष्करोति—इदं मया पापं कृतमिति । स आर्यसङ्घोपदेशात्
सर्वभिक्षुनवकान्तिकत्वादि दण्डकर्म कुर्वाणः शिक्षादत्तक इत्युच्यते । तद् यदि
दौःशील्यादभिक्षुरेव स्यात् , स न स्यात् । न हि तस्य पुनरुपसम्पादनं क्रियते,
भिक्षुश्च स व्यवस्थाप्यते । तस्माद् न दौःशील्याद् अभिक्षुत्वमिति । न ब्रूम
इति विस्तरः । न वयं ब्रूमः—सहाध्यापत्त्याऽब्रह्मचर्यादेव सर्वःपाराजिको भवति ।
किं तर्हि ? प्रतिच्छादनचित्तेन ।
किं न पुनः प्रव्राज्यते । अनिक्षिप्तशिक्ष इत्यध्याहार्यम् । तीव्रानपत्राप्य-
विपादितत्वात् । तीव्रेणानपत्राप्येन विपादितास्य सन्ततिः, तस्याः सन्ततेरेवं