अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५१९.
प्रावृण्मासे द्वितीयेऽन्त्यनवम्यां वर्धते निशा ।
वर्षाणां द्वितीये मासे भाद्रपदे द्वितीयस्य पक्षस्य नवम्यां वर्धते रात्रिः ।
हेमन्तानां चतुर्थे तु हीयते,
सैव हेमन्तानां चतुर्थे मासे पुनर्हीयते । अन्त्यनवम्यामिति वर्तते ।
फाल्गुनमासस्य द्वितीयपक्षनवम्यान् ।
अहर्विपर्ययात् ॥ ६१ ॥
यदा रात्रिर्वर्धते तदा दिवसो हीयते । यदा रात्रिर्हीयते तदा दिवसो
वर्धते ॥ ६१ ॥
कियत्या मात्रया वर्धते ?
लवशो राज्यहर्वृद्धी,
लवं लवं रात्रिर्वर्धते, दिवसो वा । ते च हानिवृद्धी यथाक्रमं—
दक्षिणोत्तरगे रवौ ।
जम्बूद्वीपस्य दक्षिणं पार्श्वं गच्छति भास्करे रात्रिवृद्धिः, उत्तरं गच्छत्य-
हर्वृद्धिः ॥
शुक्लपक्षस्यादौ चन्द्रमसो विकलं मण्डलं दृश्यते, किं तत्र कारणम् ?
स्वच्छाययाऽर्कसामीप्याद् विकलेन्दुसमीक्षणम् ॥ ६२ ॥
यदा हि सौरस्य विमानस्यासन्ने चान्द्रमसं विमानं वहति तदा किल सौर्यो
भासस्तस्मिन् विमाने पतन्ति, ततोऽपरपार्श्वे छाया पतन्ती विकलं मण्डलं
दर्शयतीति प्राज्ञप्तिको निर्देशः ।
“प्रावृण्मासे द्वितीयेऽन्त्यनवम्याम्” इति । प्रावृण्मासाश्चत्वारः—श्रावणो
यावत् कार्त्तिकः । सर्वे च मासाः कृष्णपक्षाद्याः । तत्र भाद्रपदशुक्लपक्षनवम्यां
रात्रिर्वर्धते ।
हेमन्तकानां चतुर्थे हीयते । हेमन्ता मासाश्चत्वारः—मार्गशीर्षाद्याः फाल्गु-
नान्ताः । तत्र फाल्गुनशुक्लपक्षनवम्यां हीयते ॥ ६१ ॥
“लवशः” इति लवं लवम्, “कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे” (पा० सू० २.३.५)
द्वितीया ।
अपरपार्श्वे छाया पतन्ती विकलमण्डलं दर्शयति । तद्यथा—स्तम्भे प्रदीप-
च्छाया पतन्ती यथा यथा स्तम्भ आसन्नो भवति, तथा तथा स्तम्भः