अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

४४८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
“पूर्वापरान्तमध्येषु सम्मोहविनिवृत्तये” ( अभि० को० ३.२५ ) ।
उक्तं भगवता—“प्रतीत्यसमुत्पादं वो भिक्षवो देशयिष्यामि प्रतीत्य-
समुत्पन्नांश्च धर्मान्” ( ) इति । अथ क एषां विशेषः ? शास्त्रतस्तावन्न
कश्चित् ; उभयं हि सर्वे संस्कृता धर्मा इति ।
कथमिदानीमनुत्पन्ना एवानागताः प्रतीत्यसमुत्पन्ना इत्युच्यन्ते, कथं
तावदकृता एवानागताः संस्कृता उच्यन्ते ? आभिसंस्कारिकया चेतनया चेति-
तत्वात् । अनास्रवाः कथम् ? तेऽपि चेतिताः कुशलया चेतनया प्राप्तिं प्रति ।
निर्वाणेऽपि प्रसङ्गः ? तज्जातीयत्वात्¹ तत्रैवातिदेशः¹ । यथा न च तावद्रूप्यते रूपं
ध्यते । स च परलोको जातिर्जरामरणं च । इत्येतावतोऽर्थस्यात्र प्रतीत्यसमु-
त्पादसूत्रे विनेयेभ्यो विवक्षितत्वात् । एतस्य चार्थस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् । 'पूर्वा-
परान्तमध्येषु सम्मोहविनिवृत्तये' ( अभि० को० ३.२५ ) इत्यनेन उक्तत्वात् ।
अचोद्यमेव त्वेतद् विस्तरेण यावत् न चापरिपूर्णो निर्देश इत्यभिसम्बन्धः ।
उभयं हि सर्वे संस्कृता धर्मा इति । त्रैयध्विकाः सर्वे संस्कृता धर्माः प्रतीत्य-
समुत्पादः । अत एव च प्रतीत्यसमुत्पन्ना इति न कश्चिद्विशेषः ।
कथं तावदकृता इति । भाविन्या संज्ञया यथानागताः संस्कृता उच्यन्ते,
तथा प्रतीत्यसमुत्पन्ना इत्यभिप्रायः । आभिसंस्कारिकया चेतनयेति । सर्व-
चेतनानां स्वलक्षणमभिद्योतयन्नाभिसंस्कारिक्येत्याह । सा हि विपाकाभि-
संस्करणादाभिसंस्कारिका, तया चेतितत्वात् प्रणिहितत्वात् । देवो भविष्यामि,
मनुष्यो भविष्यामीत्येवमादि । अतोऽनागता संस्कृताः उच्यन्ते । न तु भाविन्या
संज्ञयेति तमभिप्रायं विहन्ति । अनास्रवाः कथमिति । ये सास्रवा अनागता
त एवं चेतयितुं युज्यन्ते, ये त्वनास्रवा अनागतास्ते कथं चेतयितुं युज्यन्ते ।
चोदक आह—तेऽपि चेतिताः कुशलया चेतनया प्राप्तिं प्रति । अनास्रवा धर्माः
प्राप्येरन्निति । निर्वाणेऽपि प्रसङ्ग इति । निर्वाणमपि संस्कृतत्वं प्रसज्यते ।
प्राप्तिं प्रति चेतितत्वान्निर्वाणं प्राप्येतेति । तदेवमनेनार्थेनानागतानां संस्कृतत्व-
व्यवस्थापने दोष इति विध्यन्तरमुपन्यस्यते । तज्जातीयत्वाद्विति विस्तरः ।
यथा न च तावद्रूप्यते यदनागतं रूपं रूप्यमाणरूपजातीयत्वाद्रूपमित्यतिदेशः ।
तथा प्रतीत्यसमुत्पन्नधर्मजातीयत्वादनागता अपि धर्माः प्रतीत्यसमुत्पन्ना
इत्यतिदेश एषामनागतानां भवतीति ॥ २७ ॥
१-१. ०यत्वात्तत्तत्रै०—का० ।