अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

'निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १४९
अमलं त्रयम् ।
अनास्रवमित्यर्थः । मलानामास्रवपर्यायत्वात् ।
रूपीणि जीवितं दुःखे सास्रवाणि
रूपीणि सप्तेन्द्रियाणि जीवितेन्द्रियं दु खदौर्मनस्येन्द्रिये चैकान्तसास्र-
वाणि । रूपीणि पुनः सप्त चक्षुश्रोत्रघ्राणजिह्वाकायस्त्रीपुरुषेन्द्रियाणि रूपस्कन्ध-
संग्रहात् ।
द्विधा नव ॥ ९॥
मनःसुखसौमनस्योपेक्षाः श्रद्धादीनि च पञ्च एतानि नवेन्द्रियाणि
सास्रवाणि, अनास्रवाण्यपि । अनास्रवाण्येव श्रद्धादीनि—इत्येके । उक्तं हि
भगवता—“यस्येमानि पञ्चेन्द्रियाणि सर्वेण सर्वाणि न सन्ति तमहं बाह्यं
पृथग्जनपक्षावस्थितं वदामि” ( ) इति । नेदं ज्ञापकम्; तेषाम-
नास्रवत्वमधिकृत्य वचनात् । तथा ह्यार्यपुद्गलव्यवस्थानं कृत्वा ‘यस्येमानि’ इत्याह ।
“अमलं त्रयम्” इति । अमलमेव त्रयमित्यवधार्यते । ननु चायमनास्रव-
सास्रवप्रकारभेद उक्तो धातुनिर्देशे—“अनास्रवा मार्गसत्यम्” (अभि० को०
१ ५) इति, तथा “सास्रवानास्रवा एते त्रय., शेषास्तु सास्रवा.” (अभि०
को० १३१) इत्यादिवचनात् ? सत्यमुक्तोऽयमेवमादिः प्रकारभेद, स तु
सामान्यरूपेणोक्त, न भेदरूपेण । अत शिष्यसुखप्रतिपत्त्यर्थमयमेवमादिप्रकार-
भेद प्रतिपन्नरूपेण पुनरभिधीयत इत्येवमवगन्तव्यम् ।
“द्विधा नव” इति न सूत्रयितव्यम्, एकान्तानास्रवसास्रवनिर्धारणादेव
द्विधा नवेति सिद्धे. ? यदि ह्येतानि नवैकान्तेनानास्रवाणि स्यु, एकान्ता-
नास्रवेष्वाज्ञास्यामीन्द्रियादिषु पठेयेरन्, तथेकान्तसास्रवाणि स्यु., एकान्तसास्र-
वेषु रूपीन्द्रियजीवितदु खदौर्मनस्येषु पठेयेरन्, न चैवम्, अतो नव द्विधेति
सिद्धम् ? अस्त्येतदेवम्, मतान्तरनिवृत्त्यर्थं तु पुनरिदमुच्यते—“नव द्विधा” इति ।
द्विधैव नव नानास्रवाणि यथैके कथयन्ति, तत्सिद्धये चागममानयन्ति—यस्ये-
मानीति । विस्तरः—सर्वेण सर्वाणि न सन्तीति । सर्वेण प्रकारेण मृदुमध्याधि-
मात्रभेदेन । सर्वाणीति पञ्चापि न सन्तीत्यर्थः । पृथग्जनपक्षावस्थितं वदामीति
वचनात् । यद्येतदुक्तं भवति—यस्येमानि सन्ति स आर्यं इति । नेदं ज्ञापकं
तेषामनास्रवत्वमधिकृत्येत्याचार्यः । तथा हि आर्यपुद्गलव्यवस्थानं कृत्वा यस्येमानी-
त्याहेति । कथम् ? “पञ्चेमानि, भिक्षव., इन्द्रियाणि । कतमानि पञ्च ? श्रद्धे-
न्द्रियं यावत् प्रज्ञेन्द्रियम् । एषा पञ्चानामिन्द्रियाणा तीक्ष्णत्वात् परिपूर्णत्वा-