अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१२०४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ पुद्गल-
हि ग्रन्थः सर्वेषु निकायान्तरेष्वाम्नायते, न च सूत्रं धर्मतां वा बाधते,
सोऽस्माभिरपाठान्न बुद्धवचनमिति वचनं केवलं साहसमात्रम् ।
किञ्च—इदमपि तेषां सूत्रं नास्ति "सर्वधर्मा अनात्मानः" इति !
स्यात् मतम्—नैव हि पुद्गलो धर्म उच्यते, नाप्यन्यो धर्मादिति ।
एवं तर्हि न मनोविज्ञेयः सिध्यति । 'द्वयं प्रतीत्य विज्ञानस्योत्पादः' इत्यव-
धारणात् । इह चैवं विकल्प्यते "अनात्मन्यात्मेति विपर्यासः, न त्वात्मनि ।
किं च पुनः ? "नात्मा स्कन्धायतनधातवः" । यत्तावदुक्तं प्राक्—"नो तु
वक्तव्यं रूपाणि वा नो वा" इति, तत्तावदपोढम्१ ।
उक्तं च सूत्रान्तरे—"ये केचिद् भिक्षवः श्रमणा वा ब्राह्मणा वा
आत्मेति समनुपश्यन्तः समनुपश्यन्ति, सर्वे त इमानेव पञ्चोपादानस्कन्धान्"
इति । तस्मात् सर्व एवानात्मन्यात्मग्राहः । तथोक्तम्—'ये केचिदनेकविधं
पूर्वनिवासं समनुस्मरन्तः समनुस्मार्युः, समनुस्मरन्ति, समनुस्मरिष्यन्ति वा,
पुनः सर्वे त इमानेव पञ्चोपादानस्कन्धान्" इति ।
यद्येवमिदम्, कस्मादाह—"रूपवानहमभूवमतीते२ऽध्वनि" इति ।
णीत्यभिप्रायः । सर्वनिकायान्तरेष्विति । ताम्रपर्णीयनिकायादिषु ।
न च सूत्रं बाधते । न च सूत्रान्तरं बाधते । न च सूत्रान्तरं विरोधयति ।
न धर्मतां बाधते इति । प्रतीत्यसमुत्पादधर्मताम् ।
सर्वधर्मा अनात्मान इति । न चैत आत्मस्वभावाः । न चैतेषु
आत्मा विद्यत इति अनात्मानः सर्वधर्माः ।
द्वयं प्रतीत्येति । चक्षू रूपाणि यावन् मनोधर्मानिति । न पुद्गलो
न धर्मा इति ।
नात्मा स्कन्धायतनधातव इति वचने यत् कश्चित् पूर्वं नो तु वक्तव्यं
रूपाणि वा नो वेत्युक्तम्, अपोढम् अपास्तं तद् भवति; आत्मनोऽन्यत्वात् ।
तस्मात् सर्व एवानात्मन्यात्मग्राह इति । नातोऽन्योऽस्तीति
दर्शयति ।
यद्येवमिति विस्तरः । यदिमानेव पञ्चोपादानस्कन्धान्
१. ०दद्योचम्—का० ।
२. बभूवातीते—जा० ।