अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

११६० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ समापत्ति-
ज्ञानपक्षः, नाधोभूमिनिरोधः । सामन्तकानन्तर्यमार्गाणां त्वधरा भूमिरा-
लम्बनम् ।
एषां च पुनस्त्रिविधानां ध्यानानां रूप्यारूप्याणाम्
अनास्रवेण हीयन्ते क्लेशाः,
न शुद्धकेन । कुत एव क्लिष्टेन ! वीतरागत्वान्नाधः । तस्यैव
तदप्रतिपक्षत्वान्न स्वभूमौ । विशिष्टतरत्वान्नोर्ध्वमिति ।
सामन्तकेन च ॥ २१ ॥
ध्यानारूप्यसामन्तकेन च क्लेशाः प्रहीयन्ते । शुद्धकेनापि; अधो-
मित्युद्ग्राह्य दर्शयति—सर्वान्वयज्ञानपक्ष इति । सर्व इति नवभूमिक
इन्द्रियगोत्रादिभेदभिन्नोऽपि गृह्यते । अन्वयज्ञानपक्ष इति पक्षग्रहणेन
दुःखान्वयज्ञानक्षान्तय तत्सहभुवश्च गृह्यन्ते । न धर्मज्ञानपक्ष इति ।
कामदुःखाद्यालम्बत्वेन विप्रकृष्टत्वात् । नाधोभूमिनिरोधः । अधोभूमि-
ग्रहणप्रसङ्गादिति । व्याख्यातमेतत् पुरस्तात् ॥
“अनास्रवेण हीयन्ते क्लेशाः” इति । ध्यानारूप्याणां योऽनास्रवः
सम्भवति, तेन यथासम्भवं क्लेशाः प्रहीयन्ते । कतमेनानास्रवेण ? मौलेन ।
वक्ष्यति हि—सामन्तकेन चेति । (अभि० को० ८.२१) । अपवादकरूपेण
सामन्तरूपेण शुद्धकेन क्लेशाः प्रहीयन्ते—इत्यधिकृतम् । कुत एव
क्लिष्टनेति । क्लिष्टेन क्लेशप्रहाणं नैव सम्भवतीत्यभिप्रायः । किं कारणं
शुद्धकेन क्लेशाः न प्रहीयन्ते इति ? आह—वीतरागत्वान्नाध इति विस्तरः ।
अधरभूमिवीतरागत्वान्न शुद्धकेनाधरभूमिकाः प्रहीयन्ते, कुत एव क्लिष्टेन !
तस्यैव तदप्रतिपक्षत्वान्न स्वभूमौ । तस्यैव प्रथमध्यानस्य, यावत्,
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनस्य । तदप्रतिपक्षत्वात्—तस्याप्रतिपक्षः तदप्रतिपक्षः,
तद्भावस्तस्मात् तदप्रतिपक्षत्वान्न स्वभूमौ क्लेशाः प्रहीयन्ते । न हि
भवेन भवस्य निःसरणमस्ति । विशिष्टतरत्वान्नोर्ध्वमिति । नोर्ध्वभूमिका
क्लेशाः अधरभूमिकेन शुद्धकेन प्रहीयन्ते; विशिष्टतरत्वात् क्लेशानाम् ।
न च न्यूनमाश्रित्य विशिष्टानां प्रहाणं युज्यते इति अनेन शुद्धकेनापि
क्लेशा न प्रहीयन्ते कुत एव क्लिष्टेनेति सिद्धमेतत् । शुद्धकेनापीति । अपि-
शब्दात् अनास्रवेणापीति । सम्भवतस्त्वेतदुक्तम् । अत एवोच्यते—
अधोभूमिप्रतिपक्षत्वादिति । कामावचरा हि क्लेशाः प्रथमध्यानसामन्तकेन