अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०२६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ मार्गपुद्गल-
द्रव्यतस्तु द्वे श्रद्धा शीलं च,
बुद्धधर्मसङ्घावेत्यप्रसादाः श्रद्धास्वभावाः, आर्यक्रान्तानि च शीलानि शीलमिति
द्वे द्रव्ये भवतः ।
किं पुनरेते सास्रवानास्रवा एकान्तेनावैत्यप्रसादाः ?
निर्मलाः ।
अवैत्यप्रसादा इति कोऽर्थः ? यथाभूतसत्यान्यवबुध्य सम्प्रत्ययोऽवेत्य-
प्रसादः । यथा तु¹ व्युत्थितः सम्मुखीकरोति तथैषामानुपूर्व्यम्² ।
कथं व्युत्थितः सम्मुखीकरोति ? सम्यक्सम्बुद्धो बत भगवान् , स्वाख्यातोऽस्य
धर्मविनयः, सुप्रतिपन्नोऽस्य श्रावक सङ्घ इति; वैद्यभैषज्योपस्थायकभूतत्वात् ।
चित्तप्रसादकृतः³ शीलप्रसाद इत्युच्यते चतुर्थ उक्तः । एवं प्रसन्नस्यैषा प्रतिपत्ति-
रिति; आरोग्यभूतत्वाद्वा, दैशिकमार्गसार्थिकयानवद्वा⁴ ।
मार्गो धर्म इहाभिप्रेत इति । अतश्चत्वार्यपीति विस्तरः । मार्गसत्यमप्यभि-
समयन् धर्ममपि बोधिसत्त्वप्रत्येकबुद्धमार्गलक्षणमभिसमयति । तस्माच्चत्वार्यपि
सत्यान्यभिसमयतो धर्मेऽवैत्यप्रसादलाभ इत्युक्तमिति । बुद्धसङ्घयोर्मार्गो धर्म
इति नोच्यते । यस्मात् तदभिसमयतो बुद्धे सङ्घे चावेत्यप्रसादलाभ इति ।
कथं पुनर्मार्गसत्याभिसमयतः श्रद्धालक्षणानां त्रयाणां बुद्ध-धर्म-सङ्घावेत्य-
प्रसादानां युगपत् सम्मुखीभावः ? सैव श्रद्धा अधिष्ठानभेदापेक्षया नामत्रयं लभत
इत्यदोषः । अथ वा धर्मेऽवैत्यप्रसादो वर्तमानः । अनागतास्तु त्रयो भाव्यन्ते ।
तेनोच्यते—
“लाभो मार्गाभिसमये बुद्धतत्सङ्घयोरपि” इति (अभि० को० ६.७४) ॥७४॥
यद्यधिष्ठानापेक्षयावेत्यप्रसादव्यवस्थानम्, धर्मावेत्यप्रसादः पूर्वं पठितव्यः
स्यादित्यत आह—यथा तु व्युत्थितः सम्मुखीकरोति । तथैषामानुपूर्व्यमिति ।
वैद्यभैषज्योपस्थायकभूतत्वादिति । वैद्यभूतो भगवाननुत्तरो भिषक्⁵ शल्यहर्तेति
सूत्रात् । धर्मभैषज्यदैशिकत्वाच्च । भैषज्यभूतो धर्मः क्लेशव्याधिभैषज्यत्वात्
निर्वाणारोग्यसम्प्रापकत्वाच्च । उपस्थायकभूतः सङ्घो निर्वाणारोग्यप्राप्तये
परस्परोपस्थानात् । चित्तप्रसादकृतः शीलप्रसाद इति । त्रिविधश्चित्तप्रसादः—
१. च—का० । २. ०मानुपूर्वीम्—का० । ३. ०कृतश्च—का० ।
४. देशिक०—का० । ५. विषक्—जा० ।