१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)
108 Upanishads Part 3 - Sadhana Khand
पण्डित श्रीराम शर्मा आचार्य द्वारा
स्रोत: संस्कृति संस्थान बरेली · संस्कृति संस्थान बरेली (उद्गम)
पृष्ठ 215, कुल 572 में से
संदर्भ में पढ़ेंत्रिशिखिब्राह्मणोपनिषत् [ २०७.
मनसो धारणादेव पवनो धारितो भवेत् ।
मनसः स्थापने हेतुरुच्यते द्विजपुङ्गव ॥११३
कारणानि समाहृत्य विषयेभ्यः समाहितः ।
अपानमूर्ध्वमाकृष्येदुदरोपरि धारयेत् ॥११४
बध्नन्कराभ्यां श्रोत्रादिकरणानि यथातथम् ।
युञ्जानस्य यथोक्तेन वर्त्मना स्ववशं मनः ॥११५
शरीर का जो अङ्ग रोग पीड़ित हो तो उसमें वायु को
धारण करने से वह दूर हो जाता है ॥ ११२ ॥ मन की धारणा हो
जाने से वायु की धारणा भी होने लगती है। मन को स्थित करने के
लिये प्राण को साधन बतलाया गया है ॥ ११३ ॥ इन्द्रियों को विषयों
से हटाकर अपान वायु को ऊपर खींचकर ऊपर ही धारण करे, कानों
को हाथों से बन्द किये रहे। इस साधन से मन वश में हो जाता है
॥ ११४-११५ ॥
मनोवशात्प्राणवायुः स्ववशे स्थाप्यते सदा ।
नासिकापुटयोः प्राणः पर्यायेण प्रवर्तते ॥११६
तिस्रश्च नाडिकास्तासु म यावन्तश्चरत्ययम् ।
शङ्खिनीविवरे याम्ये प्राणः प्राणभृतां सताम् ॥११७
तावन्तं च पुनः कालं सौम्ये चरित संततम् ।
इत्थं क्रमेण चरता वायुना वायुजिन्नरः ॥११८
अहश्च रात्रि पक्षं च मासं मत्वायनादिकम् ।
अन्तर्मुखो विजानीयात् कालभेदं समाहितः ॥११९
अङ्गुष्ठादिस्ववावयवास्फुरणदर्शनैरपि ।
अरिष्टं जीवितस्यापि जानीयात्क्षयमात्मनः ॥१२०
इस प्रकार मन पर अधिकार हो जाने से प्राणवायु नियमित-