विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
by महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री
Page 313 of 493
Read in context( ३०२ )
भाषा
उस दूत ने पृथ्वी पर मस्तक टेक के कुन्तलदेश के राजा आहवमल्लदेव के
पुत्र विक्रमाङ्कदेव को प्रणाम कर दांतों के किरण रूपी कोमल पत्तो पर अपने
कोमल चरणों को रखने वाली सरस्वती को प्रकट किया या स्मित पूर्वक कोमल
पत्तो के सदृश कोमल अर्थात् मधुर वाक्यो को कहा ।
कश्चुलुक्यनृपवंशमण्डन त्वद्गुणान्गणयितुं प्रगल्भते ।
धाम पङ्कुरुहिणीविलासिनः कस्य सङ्कलयितुं विदग्धता ॥३१॥
अन्वयः
हे चुलुक्यनृपवंशमण्डन कः त्वद्गुणान् गणयितुं प्रगल्भते । पङ्क-
रुहिणीविलासिनः धाम सङ्कलयितुं कस्य प्रगल्भता ।
व्याख्या
चुलुक्यनृपवंशस्य चालुक्यराजकुलस्य मण्डन भूषण तत्सम्बुद्धौ, हे चुलुक्यनृप-
वंशमण्डन ! हे विक्रमाङ्कदेव ! क पुरुषस्तव गुणांस्त्वद्गुणान्स्तान् दयादा-
क्षिण्यादीन् गणयितु सङ्ख्यातु प्रगल्भते क्षमते । न कोऽपीत्यर्थ । पङ्कुरुहिणीना
कमलिनीना विलासी सुखदायकस्तूर्यस्तस्य धाम तेज किरणानित्यर्थ । सङ्कलयितुं
गणयितु कस्य जनस्य विदग्धता पाण्डित्य सामर्थ्यमित्यर्थ । न कस्यापीतिभावः ।
प्रतिवस्तूपमाऽलङ्कार । “प्रतिवस्तूपमा सा स्याद्वाक्ययोर्गम्यसाम्ययो । एकोऽपि
धर्म सामान्यो यत्र निर्दिश्यते पृथक्” इति लक्षणात् ।
भाषा
हे चालुक्यराजकुल के भूषण ! विक्रमाङ्कदेव ! तुम्हारे दयादाक्षिण्यादि
गुणों की गणना करने में कौन समर्थ हो सकता है अर्थात् कोई भी समर्थ नहीं
हो सकता । कमलिनी को सुख देने वाले सूर्य की किरणों को गिनने की
पण्डिताई या सामर्थ्य किसमें हैं अर्थात् किसी में नहीं है ।
वर्णयामि विमलत्वमम्भसः किं त्वदीयकरवालवर्तिनः ।
एति यत्प्रभवमैन्दवीं द्युतिं विश्वशुक्तिपुटमौक्तिकं यशः ॥३२॥