वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

[वाम पृष्ठ / Left page]

८ \hspace{70pt} वेदस्वरूप-विमर्शः
\hspace{20pt} यदुक्तम् — "चिकित्सादिप्रयोगान् कृष्णसारगोलकस्य चक्षुष्ट्वम्"
इति। तदप्यकिञ्चित्करम् ; तस्याधेयमात्रोपकारकत्वात् ।
\hspace{30pt} "चिकित्सादिप्रयोगस्तु गोलके यः प्रवर्तते ।
\hspace{30pt} सोऽयमाधारसंस्कारः आधेयस्योपकारकः ॥" \hspace{20pt} इति ।
कृष्णसारगोलकस्य चक्षुष्ट्वे तस्य विषयैः संसर्गाभावान्न विषयप्रत्यक्षं
स्यात् । तस्मात्तैजसस्य चक्षुषोऽधिष्ठानमेव कृष्णसारगोलकः स्वोपघाता-
नुपघाताभ्यां चक्षुषोऽप्युपघातानुपघातौ जनयति ।
\hspace{20pt} इन्द्रियाणां स्वविषयग्रहणं भूतप्रकृतित्वे सति निर्वहति नान्यथा ।
भौतिकानीन्द्रियाणि स्वस्वविषयमधिगन्तुमुत्सहन्ते । गोलकशक्तिरिन्द्रि-
याणीति पक्षो मीमांसकानाम् । ननु न प्राप्यकारित्वं सर्वेन्द्रियाणाम्,
रसनस्पर्शनयोरेव तद्दर्शनात् । चक्षुःश्रोत्रे तु दूरदेशस्थरूपशब्दग्राहके
कथं प्राप्यकारिणी स्याताम् ? घ्राणं तु त्रिपुटिकानिकटनिहितपदार्थ
गन्धमपि गृह्णाति, दूरतोऽपि प्रवहदनिलसमानतमालतोमल्लिका-
यूथिकादिसौरभमुपलभते, निकटनिहितद्रव्येणापि न सन्निकर्ष इत्यप्राप्य-
कारित्वमेव तस्य । तस्माच्छक्तिविशेषणमधिष्ठानमेवेन्द्रियम्, चन्द्रार्क-
ग्राहिणि चक्षुषि नतरां प्राप्यकारित्वमिति चेन्न । कारकत्वेन प्राप्यकारि-
त्वस्यैबौचित्यात् कारकञ्चाप्राप्यकारि चेति चित्रम् । अप्राप्यकारित्वे च
शक्तेर्विशेषात् कुड्यादिव्यवहितमपि वस्तु चक्षुर्गृह्णीयात् ।
\hspace{20pt} यदुक्तम्— "तत्र कार्यानुपलम्भात्र शक्तिः कल्प्यते" इति । तदपि न
क्षोदक्षमम् ; तेजसो द्रव्यत्वाद्व्यवधानानुगुणमेव कार्यकरत्वम्
अमूर्तायास्तु शक्तेर्नव्यवधानमबाधकं भवेदिति तेज एवेन्द्रियं कल्पनीयम्,
न शक्तिः शक्तिमदधिष्ठानं वा । श्रोत्रस्यापि प्राप्यकारिता वक्ष्यते ।
घ्राणस्यापि समीरणान्दोलितमल्लिकामानत्यादिपुष्पप्रसृतत्रसरेणुनिकरा-
धिकरणगन्धग्रहणात् प्राप्यकारितैव । न च त्रसरेणुविसर्पणाद् द्रव्यक्षयः,
पृथिव्यापूरकत्वेन त्रसरेणुभूयस्त्वेन च तददोषात् । अत एवाशुचिद्रव्या-
घ्राणेऽपि प्रायश्चित्तान्नानम् । चक्षुषस्तेजःप्रसरणात् प्राप्यकारित्वं, श्रोत्र-
स्यापि शब्दाभिव्यञ्जकध्वनेरुत्पत्तिदेशे गमनात् तादृशस्य ध्वनेः श्रोत्रदेशे

[दक्षिण पृष्ठ / Right page]

\hspace{70pt} वेदस्वरूप-विमर्शः \hspace{70pt} ६
आगमनाद्वा सन्निकर्षस्य सत्त्वान्न प्राप्यकारित्वभङ्गः । त्वग्-रसनयोस्तु
प्राप्यकारित्वे न विवादः । तस्मात् प्राप्यकारीणि इन्द्रियाणीति ।
\hspace{20pt} यदुक्तम् — "अयस्कान्ताञ्जनतिलकमन्त्रादिवदप्राप्तस्यैव ग्राहकं चक्षुः।
तथात्वेऽपि न सकलार्थभासकत्वप्रसङ्गः, योग्यदेशापेक्षणात् । यथा
अयस्कान्तोऽयसोऽप्राप्तस्याकर्षणे प्रवर्तमानोऽपि न सर्वस्यायसः तथा-
विधस्याकर्षणे समर्थः, अपि तु योग्यदेशस्थस्यैव, अञ्जनतिलकमन्त्रादि-
र्वा अप्राप्तस्य रुत्यादेराकर्षकः सन् न सर्वस्याकर्पको दृष्टः, नियतस्यैव
स्त्र्यादेस्तेनाकर्षणोपलम्भात्, तथैव चक्षूरश्मयो लोकान्तरं गत्वा किमिति
रूपं न प्रकाशयन्ति, चक्षुषा संयुक्तसमवायात् रूपमिव गन्धादिकमपि
किमिति न प्रकाशयति, तत्रापि तस्याविशेषात् इति चोद्ये योग्यतैव
शरणम्" इति ।
\hspace{20pt} तन्न ; तथात्वे योग्यताविशेषादेव एकेनेन्द्रियेणैव सर्वप्रकाशसिद्धौ
चक्षुराद्यभ्युपगमस्य वैयर्थ्यापातात् । त्वच एव योग्यताविशेषात् तत्त
एव तत्तदर्थोपलम्भसंभवात् । यदि तु योग्यताया अपि निर्धारणाथ
कार्यकारणभावनिर्धारणमावश्यकम्, तदा प्रकृतेऽपि स निर्धारणीयः ।
यथाऽयसो नियतदेशप्राप्तिर्वक्तव्या । यदि चक्षुःप्रदेशे पर्वतादिविषयस्य
गमनमनुपलब्धेतसा नाभ्युपेयते, तदा चक्षुष एव विषयप्रदेशगमन-
मभ्युपेयताम्, अयस्कान्ततिलकादीनां संयोगसम्बन्धानपेक्षत्वेऽपि देश-
विशेषप्राप्त्यपेक्षाया अनिवार्यत्वात् । अन्यथा दूरस्थवस्तुदर्शनाय
पुरुषस्य गमनं भवन्मतेऽपि नोपपद्यते । बिडालादिचक्षूरश्मिगमनस्य
प्रत्यक्षसिद्धत्वाच्च प्राप्यकारित्वम् ।
\hspace{20pt} किञ्च — इन्द्रियत्वाविशेषेऽपि त्वगादिरपि कुतो नायस्कान्तवत् प्राप्य-
कारी, योग्यतायाः सर्वत्राप्यनपायात् । तथाऽदर्शनान्न तत्र तथेति चेत्,
प्रकृतेऽपि तथाऽदर्शनस्य तुल्यत्वान, गोलकस्य विषयदेशाप्राप्तिदर्शनेऽपि
रश्मीनां तदप्राप्तिदर्शनस्य वर्णयितुमशक्यत्वात् । बिडालनेत्ररश्मीनां
प्राप्तिदर्शनाच्च ।
\hspace{20pt} किञ्च — नियतदेशप्राप्त्यपेक्षामे प्रभावशक्त्याद्यात्मना अयस्कान्तादीना-
मपि लोहसंसर्गो भवत्येव । सर्वथाऽसंसर्गेऽसंसृष्टत्वाविशेषात् दूरस्थाना-

प - ल - भ्य - ते (8 syllables).
Count the syllables in that word in line 22:
रूपं (2)
दूरमपि (4)
1: प्र
2: स
3: दु (it has a loop like 'द' with u-matra 'ु'?)
4: र (it's a 'र'!)
5: प
6: ल
7: भ्य
8: ते
Wait! The typesetter swapped 'र' and 'द'! They put 'दु' then 'र' -> प्रसदुरपलभ्यते!
Wait, look at syllable 3 and 4:
Syllable 3: it has a rounded back like 'द' with 'ु' below it? Wait, or is it 'र' with 'ु' = 'रु'?
If it's 'रु', how is 'रु' written in this font? Look at 'गुरु' or 'रू'?
In line 22: look at syllable 3: it is 'द्'? No, wait, look at 'द' in 'दूरमपि' right before it: 'दू' has a circle on the right with a tail.
The letter after 'स' has: top bar, small vertical, round body like 'द', then a tail going down: that is 'द'!
And under it? There is a 'ु' or nothing?
Wait

१२ वेदस्वरूप-विमर्शः
समीपस्थः' इति सान्तरप्रत्ययो न स्यात् । भवति च तथा प्रत्यय इति
चेन्न; यत उक्तप्रतीतिः शरीरापेक्षया सान्तरत्वं विषयीकरोति, न
त्विन्द्रियापेक्षया इन्द्रियस्यातीन्द्रियतया तदपेक्षया सान्तरत्वस्य चक्षुषो
वीक्षणाक्षमत्वात् ।
ननु यदि विषयदेशगतेन चक्षुषा विषयो वीक्ष्यते, तदा नेत्रापि-
धानेऽपि प्रत्यक्षं स्यात् , नेत्ररश्मेर्विद्यमानतया तत्सन्निकर्षस्य तदानी-
मपि सत्त्वात् । अतः कृष्णसारगोलकमेव कुतो न चक्षुः ? तत्त्वचे
निमीलनेन व्यवधानादमहस्यमुपपद्यते इति चेन्न । नयनगोलकादारभ्य
विषयपर्यन्तं बद्धरेखस्यैव मनःसंयुक्तस्य च चक्षुषो विषयग्राहकत्वाभ्यु-
पगमात् । निमीलने तु विषयसंयुक्कोऽपि नेत्ररश्मिर्मनसा वियुक्तो-
ऽबद्धरेखश्च कथं विषयं गृह्णीयात् ? वेदान्तपचेऽपि उन्मीलि

प, रि, then what?
Wait, look at the top:
Above रि there is an 'ि' matra.
Above the next letter: is there an 'ि'?
Wait, the next letter is 'ग', then 'णि' (with 'ि' matra), then 'ता', then 'नि'!
Look:
प - ri - ga - ṇi - tā - ni -> परिगणितानि!
Wait, look at 'णि': it has ण and 'ि'!
Wait, look at 'लघून्य-':
Is it लघून्य- or लघुव्य-?
It is 'लघून्य-' (laghūnya- / laghunya-): 'लघूनि' in sandhi before 'अ' becomes 'लघून्य'!
लघूनि + अपरिमितानि or अपरिगणितानि = लघून्यपरिमितानि / लघून्यपरिगणितानि!
Wait, in line 22:
Is it "अपरिमितानि" or "अपरिगणितानि"?
Wait, look at line 22:
"लघून्यपरिमितानि" - wait, look at "परिमित" vs "परिगणित":
Let's look at line 39 on page 15: "शतशो मण्डलानि सन्ति" (hundreds of mandalas).
If mandalas are produced from the object to the eye, are they "countless" (अपरिमितानि)

१६ वेदस्वरूप-विमर्शः
‘अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
ऋचो यजूंषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥’ ( प्र० २।६ )
इति मन्त्रेऽपि चाग्निनाम्नि प्राणे ऋक्सामयोः प्रतिष्ठा प्रोक्ता—
“अग्निर्जागार तमृचः कामयन्ते । अग्निर्जागार तमु सामानि यन्ति ।
अग्निर्जागार तमयं सोम आह । तवाहंमस्मि सख्ये न्योकाः ।”
( ऋ० सं० ५।४४।१५ )
अत्राग्निनाम्ना यजुरेवोक्तम्, पूर्वोक्तब्राह्मणेन सहैकवाक्यतासिद्धेः ।
सोमस्य तत्सहचरत्वम् । ततो न्यूनत्वं 'न्योकाः' इति पदेनोक्तम् ।
भगवान् मनुरपि आह—
'एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् ।
इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥'
( १२ । १२३ ) ।
लोके सूर्याद्याः स्वज्योतिषः चन्द्राद्यास्तु अन्यस्यज्योतिरादाय
तदात्मसात्कृत्य परत्र तज्ज्योतिः प्रयच्छन्तीति परज्योतिषः कथ्यन्ते । येषु
ज्योतिर्नास्ति केवलं रूपमेव येषां दृश्यते, ते रूपज्योतिषः, पृथिव्याद्याः ।
येषां वाय्वादीनां रूपमपि न दृश्यते तेऽज्योतिषः । तत्र स्वज्योतिषि
सूर्ये वेदत्रयम् उक्तेन ब्राह्मणेनाम्नातम् । यावत्तेषां ज्योतिर्गच्छति तत्तेषां
मण्डलमिति परज्योतिषोऽपि पदार्था एवमेव निर्वक्तव्याः ।
रूपज्योतिषि पृथिव्यामपि वेदत्रयमाह श्रुतिः—
‘त्रयी वै विद्या ऋचो यजूंषि सामानि इयमेवर्क् । अस्यां
त्वर्चि योऽर्चति स वागेवर्क् । वाचा ह्यर्चति योऽर्चति ।
सोऽन्तरिक्षमेव यजूंषि द्यौः सामानि । सैषा त्रयी विद्या
सौम्येऽध्वरे प्रयुज्यते ।’ ( शत० ४।६।७।२ ) ।
अत्र पृथिव्या ऋक्त्वं तस्या व्युत्पत्तिश्चापि व्याख्याता । अन्त-
रिक्षस्य यजुष्ट्वम्, दिवः सामत्वञ्चाम्नातम् । प्राणरूपोऽग्निः पृथिव्या
उत्थाय द्युलोकपर्यन्तं गच्छति । तत्र दिव्यस्याः साममण्डलम्, मध्ये-
ऽन्तरिक्षे तु यजुर्मण्डलमिति श्रुत्या पृथिव्या ऋक्त्वम्, अन्तरिक्षस्य
यजुष्ट्वम्, दिवश्च सामत्वमाख्यातम् । तत्तल्लोकस्थितानि ऋग्यजुः-
साममण्डलानीति तात्स्थ्यात् ताच्छब्द्यं श्रुतौ द्रष्टव्यम् । स्थानत्रयस्थिता
अग्निवाय्वादित्याख्योऽप्यग्नेरेव रूपाणीत्यपि श्रुतिषु असकृदुपदिष्टम्—
वेदस्वरूप-विमर्शः १७
‘एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ।’
( ऋ० १ । १६४ । ४६ ) इति ।
तत एव 'ऋग्वेद एवाग्नेरजायत, यजुर्वेदो वायोः, सामवेद आदित्यात्’
( ऐ० ब्रा० २५।३२ ) इत्यग्निवाय्वादित्येभ्यस्त्रयाणां वेदानामुत्पत्ति-
राख्याता ।
'इतरेतरजन्मानो भवन्ति इतरेतरप्रकृतयः ।'
इति ( निरु० ७ । ४ । १२ ) निरुक्तकृदुक्तदिशा वेदेभ्यो देवा जायन्ते,
देवेभ्यश्च वेदाः, इति वैज्ञानिकप्रक्रियायां नात्र विशेषः। तन्तुभ्योऽपि
पटो जायते पटाच्च तन्तव इति लोकेऽपि दृश्यते । तस्मादेकरूपतैव
अभिमता कार्यकारणयोः । मनुरप्याह—
'अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् ।
दुदोह यज्ञसिद्ध्यर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥' ( १ । २३ )
वेदेष्वप्ययं सङ्केतः— ‘ऋग्वेदश्च 'अग्निमीळे पुरोहितम्' इति पुरो
दृश्यमानं पार्थिवमग्निमेवारम्भे प्रस्तौति । यजुर्वेदश्च 'इषे त्वोर्जे त्वा
वायवः स्थः' इति वायुमेव प्रस्तुत्यैवारभ्यते । सामवेदश्चारम्भे 'अग्न
आयाहि वीतये' इति सूर्यमण्डलात् आयान्तमग्निं सूर्यमेवादौ प्रस्तौति ।
पृथिव्याः प्राण रूपोऽग्निः पृथिव्या उत्थाय सूर्यमण्डलपर्यन्तं गच्छति ।
यावत्पर्यन्तं रूपज्योतिषः प्राणाः प्रसर्पन्ति, तावत्पर्यन्तमेव तद्वस्तु
दृश्यते । यस्य पदार्थस्य साममण्डलेऽन्तर्गतमस्माकं चक्षुः, तदेवास्माभि-
रालोक्यते । यस्य तु साममण्डलं नास्माकं चक्षुरिन्द्रियपर्यन्तं
व्याप्नोति, तन्न दृश्यते । अत एव येषां वस्तूनां साम ऋगनुसारेण
विस्तृतं तदेव दूरादालोक्यते । तत्रैव स्थिता लघवः पदार्थाश्च न
दृश्यन्ते, तेषां लघूनां साम्नोऽस्मच्चक्षुःपर्यन्तमव्याप्तत्वात् ।
पृथिव्याः साम रथन्तरमुच्यते—'सूर्यरथं तरती'ति सूर्यमण्डल-
मभितो विराजमानं देवमण्डलमेव सूर्यरथ उच्यते। यथा सूर्योपस्थान-
काले वदामः—‘चित्रं देवानामुदगादनीकम्’ ( ऋ० १ । ११५ । १ ) ।
एतेन सूर्यमण्डलमभितो देवानां प्राणभूतानामनीकं सेना तिष्ठति ।
२

वेदस्वरूप-विमर्शः १८

'आग्नेयो रथ' (निरुक्त ७।१।२५) इति । विष्णुपुराणेऽपि
(२।१०।१-२) च—
'ज्योतिर्मयमहच्छ्लक्ष्णं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः।
आरोहणमवरोहणञ्च भानोरन्हेन या गतिः॥
स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्ऋषिभिस्तथा ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ॥'
द्वादशरात्रपर्यन्तं पृथिव्याः सान्तोऽपि रथं तावतीभिर्द्युतिभिस्सप्तधातु-
गुणा । तेन सूर्यमण्डलपार्श्वे स्थित्वा कश्चित् पृथिवीमालोकयेत यदि,
अतिसूक्ष्मा ताराकारा तेनेयं भूमिर्दृश्येत । ततः परं तु सर्वथा न
दृश्येत । सूर्यस्य तु साममण्डलं 'बृहत्-साम'पदेनोच्यते, वटवृक्षाकार-
मण्डलत्वान्नेदं सूर्यादि सर्वमिति ।
अत्र च ऋक्सामे केवलमायतनमात्रे । येषु मण्डले

.............. ॥'
Wait, let's check this verse:
"भेदो ज्ञानक्रियायाश्च कर्मभेदानिबन्धनः ।
क्रियाधराणां वैचित्र्ये यद्वा ..."
Wait, who is this quote from? Maybe Vākyapadīya or Tantravārttika or Ślokavārttika?
Ślokavārttika / Nyāyamañjarī?
Wait, look at line 20:
"ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रत्वाद् ................ ॥"
There are dots! The text itself printed dotted lines: "................ ॥"!
Look at line 20: "ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रत्वात् ................ ॥"

Now let's check Line 21:
दृष्ट्यादिकदूराद्विदूरसारवत्त्वेन दर्शनदर्शनस्पष्टतासमष्टत्वाद्वावरवत्त्वे
Wait, let's look closely at line 21:
दृ-ष्ट्या-दि-क-दू-रा-द्वि-दू-र-सा-र-व-त्त्वे-न
Wait, "दृष्ट्यादिके दूराद्विदूरभाववत्त्वेन"?
"दर्शनदर्शनस्पष्टतासमष्टत्वाद्वावरवत्त्वे"?
Let's read line 21-22:
"दर्शनदर्शनस्पष्टताऽस्पष्टत्वाद्वा..."
"दर्शनदर्शनस्पष्टताऽस्पष्टत्वाद्वावरवत्त्वे सत्यपि विषयभेदनिश्चयेनैव ज्ञान

त्वादिकं" -> दूरांतिकत्वादिकं!
And what is before "चलचित्राधारेषु"?
Let's look at line 23 carefully:
-यते,
then:
त - था - ध - रा - या - मे - व ?
Or त - था - ध - रा - या - मे - व चलचित्राधारेषु?
Wait, let's look at the characters:
त - था - ध - रा - या - मे - व:
Letter 1: त
Letter 2: था
Letter 3: ध
Letter 4: रा
Letter 5: या
Letter 6: मे
Letter 7: व
"तथा धारायामेव" or "तथा धरायामेव"?
Wait, look at: "चलचित्राधारेषु":
No, wait! Does it say:
"तथा धारायामेव" or "तथा धारानेव"?
Wait, look:
त - था - धा - रा - या - मे - व - च - ल - चि - त्रा - धा - रे - षु
Wait, could it be "तथा धारायामेव चलचित्राधारेषु"?
Wait, look at: "तथा धरातल एव चलचित्राधारेषु"?
Let's look at the glyphs:
त - था - धा - रा - [?] - व
Let's check the letters:
त था
then ध or प

हस्तेन धृते ग्रन्थे पृष्ठद्वयस्य (पृष्ठ २४ एवं पृष्ठ २५) शुद्धं प्रतिलेखनं निम्नरूपेण वर्तते:

[पृष्ठ २४]

वेदस्वरूप-विमर्शः २४
यदुक्तम्— "पार्थिवोऽग्निरेव प्राणः, तस्येदं रूपं यदयमर्चिर्दीप्यते-
ऽभिनिर्वर्त्यतेऽपि । तिस्रः प्रजाः स्ववयवेनैव वस्तुस्वरूपं निष्पादयन्ति ।
तथैवैषा एवं व्यापृततामेव विदन्तीति" इति । तदेतदपि कल्पनामात्रम्;
पार्थिवघटस्य पृथिव्या उपादानत्वम्, कुलालस्य कर्तृत्वम्, जलाश्ममया-
दीनां सहकारित्वम्, दण्डादीनां निमित्तत्वम् । पञ्चीकृतायाः पृथिव्याः
मूलभूतानि अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतानि । तेषामपि मूलमहङ्कारः, तस्यापि
महत्तत्त्वम्, तस्यापि अव्यक्तम्, तथापि न सर्वं मूलम् । तेभ्यः पृथक्
किञ्चित् तत्त्वं घटव्यवहृतिनिर्मातुं घटसूत्रे च व्याप्तं दृश्यते । न ते

यरूप' (ष-ट, 'व्यष्टि')

Line 16:
"ईश्वरस्तद्व्याख्यातलक्षणो मकारः । एतदयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-"
Wait:
'ईश्वरस्तद्व्याख्यातलक्षणो मकारः । एतत्रयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-'
Wait, 'एतदयं' or 'एतत्रयं'?
'एतत्रयं' (these three)! Three matras (A, U, M) - Aetat-trayam!
Yes, 'एतत्रयं विशिष्टं ब्रह्म । सर्वबाह्य-'

Line 17:
"-त्वात्तुरीयस्तत्त्वस्य निर्विशेषतोऽमात्रश्रुतिः । मायासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव"
Wait:
'-त्वात्तुरीयस्तत्त्वस्य निर्विशेषतोऽमात्रश्रुतिः । मात्रासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव'
Let's check:
'मात्रासंख्यानपेक्षया' (regardless of the number of matras)!
Yes, 'मात्रासंख्यानपेक्षया तु तस्यैव'

Line 18:
"वाचकातीतस्तु निर्विशेषोऽमात्रश्चतुर्थीयः । प्रपञ्चप्रलयः प्रसुप्तवच्चैव विशेषणम् ।"
Wait:
'वाचकातीतस्तु निर्विशेषोऽमात्रश्चतुर्थीयः । प्रपञ्चप्रलयः प्रसुप्तवच्चैव विशेषणम् ।'
Wait, let's

भाव-? No, रहितस्वभाव-! Ah! प्राणादिविकाररहितस्वभाव-Line 25 starts with:त्वात्orधारणात्? Wait! Look at the first word of line 25: त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः ।Wait, let's look atत्वात्vsधारणात्: Wait, look at line 25, first word: त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः । 'प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च'Wait, look at the first letters of line 25:त्वात्? Wait, let's look at line 24 end: प्राणादिविकाररहितस्वभाव-And line 25 start:त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राणः उक्तः । 'प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च'Wait, why did I seeधारणात्earlier? That was upside down misreading! It is clearly:त्वात्, श्रेष्ठशब्देन मुख्य एव प्राण उक्तः ।(orप्राणः उक्तः ।) Let's check if there is visarga on प्राण: प्राण उक्तःorप्राणः उक्तः`.

Line 26:
`(छा० ५।१।१) इति श्रुतिनिर्देशात् शुक्रनिषेककालभावाच्च तस्य

[पृष्ठ ३८]

३८ | वेदस्वरूप-विमर्शः
राजमन्त्रिवज्जीवस्य सर्वार्थकरणत्वेनोपकरणभूतो न स्वतन्त्रः । कुतः ?
तत्संहंतृत्वादिभ्यः । प्राणसंबन्धादिषु चक्षुरादिभिः सहैव प्राणः शिष्यते,
संहतत्वाचेतनत्वादयोऽपि स्वातन्त्र्यनिराकरणहेतवः श्रुतिनिदर्शनेन
बोध्यन्ते । प्राणोऽपानो व्यान उदानः समान इति पञ्चवृत्ति मनोवद्
व्यपदिश्यते । वृत्तिव्यपदेशाच्च कार्यभेदापेक्षः । प्राणः प्राग्वृत्तिरुच्छ्वा-
सादिकर्मा । अपानोऽर्वाग्वृत्तिः निःश्वासकर्मा । व्यानस्तयोः सन्धौ
वर्तमानो वीर्यवत्कर्महेतुः । उदान ऊर्ध्ववृत्तिरुत्क्रान्त्यादिहेतुः । समानः
समं सर्वेष्वङ्गेषु योऽन्नरसान्नयति । एवं पञ्चवृत्तिः प्राणो मनोवत् ।
प्रमा

पृष्ठ ३२

प्रज्ञा मूर्तिं स्वयंचेतेन निर्माय ब्रह्माणं व्याप्यानुप्रविश्य तिष्ठती'ति
निर्मूलमेवेति मन्तव्यम् ।
'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मना अनुप्रविश्य नामरूपे
व्याकरवाणि' (छा० ६।३।२) । इत्याद्युक्त्या परस्यैवं प्रविश्य
संकल्पनादितोन्न जीवस्येश्वरात्पृथक्त्वेनावपि बुद्ध्यान्तूक्त्वं निराकृतमेव ।
किञ्च—स्वयंचेतेन चित्तः प्राणो मूर्तिं रचयति चेत्तदा तस्यैवोपा-
दानत्वं कर्तृत्वञ्च तस्यैव स्यात् । न चैतद् द्वैतसम्मत्तम्; यत्र तु
परमेश्वरस्येश्वरकर्त्तृत्वप्रसिद्धेः । जीवस्य च परमेश्वरादभेदात्त-
त्कार्यमपि पारमेश्वरं कार्यम्, नैवं प्राणस्य परमेश्वराद्भेदः यस्य
संहतत्वात् परार्थत्वाच्च । 'चित्ते निवेश्याः प्राणा बहिर्निःसरन्ति, एषामन्विमं
मण्डलं समांनै'त्यपि प्रमाणीकृतमेवम् । ऋचमारभ्य साममण्डलं यावन्
प्रत्येकमित्थं विन्दो शतशो मण्डलानि भवन्ति । तेषु यद्यायाहूममग्नि-
स्तएवं वदेव यजुरुदाहृतेनोच्यते, इत्यपि निर्मूलमेव । 'यदेतन्मण्डलं
तपति' इति श्रुतिषु सूर्यमण्डलमाधिकृत्यैव यत्किं । नहि घटादावपि
तत्तदपि । उक्तञ्च त्वापि न परमेश्वरविरचितपदम्यान्तेकमण्डल-
व्यतिरेकेण अस्माकञ्चुः पर्यन्दमानवानां मण्डलसद्भावां सद्भावः
समर्थ्यन्ते, न चात्र ऋचां मण्डलानामित्युक्तं थ यते ।
प्रश्नोपनिषदि प्रजापतेः सकाशात् प्राणस्य रयेश्च उत्पत्तिर्वर्णिता ।
अन्यत्र 'स प्राणमसृजत', प्रजापतिरप्यायं हिरण्यगर्भोरूपः । 'प्रजाकामो
वै प्रजापतिः । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा मिथुनमुत्पादयञ्च प्रापञ्च
रयिश्च । प्रजा आत्मनः छिद्युद्गवे प्रजापतिः सर्वात्मा सञ्जगन् संदध्यामिति'
इत्येवं विद्वानावाप यथाोक्तकारी वभूवमावितः फलपादौ निवृत्तो द्विवत्स्य-
गर्मः सूर्य्यमानानां प्रजानां स्थावर-जङ्गमानां प्रतिजन्ममन्तरम्माधिवं
ज्ञानं शु द्विप्रकारितार्यैविषयं तपोऽन्त्वालोचनवदल्पस्य" इति शाङ्कर-
भाष्यम् । आकाशाद्वायोरित्युक्त्यैवाकाशशब्दाभिपन्नात् परमेश्वरादिति
पञ्चीकृवमूतयोरित्युक्त्यैतु हिरण्यागर्भानिमुखापन्नात् परमेश्वरादिति
न विरोधः । 'आकाशाद्वायुरित्यापि आकाशाभावापन्नात् परमेश्वरादेव
वायुरित्युद्दिष्टमित्येवार्थः । स प्रजापती रयिं सोममन्नं प्राणमग्निनमत्तरमग्नी-

पृष्ठ ३३

वशीपोमौ अत्राद्यमूलो छान्दोग्योपनिषत्क्रमेण सूर्यचन्द्ररूपौ व्यपादधाति । अत्र
प्राणस्य आदित्यरूपता सोमस्य च चन्द्ररूपता प्रोक्ता । चन्द्रेऽर्कसंभव
गुणप्रधानकृतो भेदः । सर्वं मूर्त्तं स्थूलममूर्त्तं सूक्ष्मं सर्व्वामूर्त्तं अत्रान्नारूपे ।
अत्रान्नारूपो रविरेश, अमूर्त्तनं मोक्त्राद्यमानस्तवात् । सूर्यन्रयोः। यथा प्रकृति-
पुरुषौ शक्तिकाणिकम त्रपो गृह्यप्रथाचनभेदेन भिन्नावप्याभिन्नी, तथैवाग्नी-
पोमौ ज्ञातव्यौ । यथा साधिष्ठानेव शक्तिरुपास्या, तथैव शक्तिमदधिष्ठान-
मुपास्यम्, केवलायाः शक्तेः केवलस्य चाधिष्ठानस्य उपासनस्यानुपपत्तेः ।
यथा साधिष्ठानशक्तिरूपा पार्वती, तथैव शक्तिमदधिष्ठानरूपः शिवः ।
क्वचित्छक्तिप्राधान्यम्, क्वचित् अधिष्ठानप्राधान्यम् । लोकेऽपि स्त्री-
पुंसयोः प्रकृतिपुरुषरूपत्वेऽपि स्त्रियां प्रकृतित्वपट्वं पुंसि पुरुषरूपत्वं
व्यपदिश्यते । चिद्रूपान्द्येन मोक्तृत्वमर्चिषमर्चिषेन भोग्यत्वञ्च ।
सूर्यस्य चन्द्रस्य चानीपोमात्मकत्वाच्चैवोभेऽपि सूर्यऽग्निप्राधान्यं चन्द्रे
सोमप्राधान्यम् । एवं प्र कृतिपुरुषरूपाभ्यां रयि-प्राणाभ्याममन्नीषोमाभ्यां
सोमसूर्याभ्यामेव जगदुत्पद्यते । सर्वत्र च शक्तिशिवाभ्यां तत्तद्रूपान्तर-
भावापन्नाभ्यामेव जगज्जायते ।
"सर्वभूतेषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥"
इति गीतोक्तेः । महद्ब्रह्मेति पदाभ्यां प्रकृतिः सूचिता । अत एव
यथैव संहारप्रतिसंहितायाः। प्रकृतिवाय्वाणुरव्यादीनां ब्रह्मकार्यत्वेन
माद्यतिरिक्तसत्त्वाभावोऽपि साधिष्ठानानां तेषां माहात्म्यातिशयः
'नं विस्मृत्यादिषु प्रसिद्ध एव । 'नमस्ते वायो, त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म
वदिष्यामि' इत्यादौ वायोर्माहात्म्यं सुस्पष्टम् । वायुविकारस्य प्राणस्या-
न्तरेण रुद्रेंद्रादिरूपसमभ्युक्तमेव । वायुपुत्रस्य हनूमतोऽपि लोकोत्तर-
कार्यकर्तृत्वं सुख्यातम् । अनिर्वचायादित्यादूनां माहत्म्यानि वैदथ्थां
प्रख्यातान्येव ।
अपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतेभ्य पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि
पञ्च प्राणाः मनो बुद्ध्यादयश्च जायन्ते । तेषां समूह एव सप्तदशस्तत्त्व-
मयं लिङ्गशरीरम् । समाष्टिलिङ्गशरीरमेव बुद्धिमत्त्वान्नित्यनन्द्यीयसहितं

[पृष्ठ ३४]

३४ वेदस्वरूप-विमर्शः
हिरण्यगर्भशब्दितं भवति । लिङ्गशरीरे प्राणस्य बुद्धेश्च प्राधान्यं
भवति । प्राणप्राधान्येन हिरण्यगर्भः प्राणशब्दाव्यपदेश्यः । सर्वविधार-
कत्वाच्च सूत्रशब्दव्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राधान्येन महत्तत्त्व शब्द-
व्यपदेश्यो भवति । बुद्धिप्राभास्येनैव हिरण्यापरपर्यायद्योतिर्मयत्वात्
हिरण्यगर्भशब्दभागपि भवति । स एव च प्रजापतिः । एवं तस्या-
ऽपञ्चीकृतपञ्चमहाभूतकार्यत्वेऽपि तद्विशिष्टस्य अन्तर्यामिणो हिरण्यगर्भस्य
माहात्म्यातिशयो न हीयते । तस्यैव च मुख्यम् एकदेवत्वं सूर्येन्द्रत्वादि-
कञ्चोपपद्यते । तस्यैव च वैश्वानरादिरूपेण सर्वधारकत्वं सर्वरूपत्वञ्च ।
तस्यैव समष्टिप्रजाप्राणधारकत्वात् 'प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः'
इत्याद्युक्तयः सङ्गच्छन्ते ।
तन्निर्वर्त्यत्वात् संवत्सरात्मा कालोऽपि स एव । तत्रापि दक्षिणो-
त्तरायणयोः रयि-प्राणात्मकत्वोक्तिः । तस्यैव कर्मिणामुपासकानाञ्च
प्राप्यत्वम् । किं बहुना, दक्षिणायनोत्तरायण-शुक्लकृष्ण पक्षा-ऽहोरात्रादि-
रूपेण परिणाम्य तस्यैव प्रजोत्पादकत्वम् । प्राणसंवादेषु प्राणस्यैव
वरिष्ठत्वं वागादिप्राणविधारकत्वम् । तस्यैव अग्निसूर्यपर्जन्येन्द्रवायु-
रूपत्वम् । तत्रैव सर्वस्य जगतो ऋचां यजुषां साम्नां यज्ञब्रह्मादीनाञ्च
रथनाभौ अराणा मिव प्रतिष्ठितत्वम् । तस्यैव सर्वबलिभोक्तृत्वमत्तृत्वञ्च ।
तस्यैव प्रथमजत्वात् संस्कर्तुरभावाद् व्रात्यत्वम् । प्राणस्यैव वाक्श्रोत्र-
चक्षुर्मनःस्वपि तत्तदुपोद्बलकत्वात् तत्तद्विष्ठितत्वम् ।
'प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् ।
मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञाञ्च धेहि नः ॥' इति ।
प्राणस्यापि परमात्मन उत्पत्तिः, कर्मभिरेव शरीरे वृत्तिलाभः ।
तस्यैव च वागादिनियोक्तृत्वम्, प्राणापानादिरूपेण व्यवस्थितत्वं च ।
आदित्यरूपेण चाक्षुषं प्राणमयमेवानुगृह्णाति, रूपोपलब्धौ चक्षुषा
आलोकं कुर्वन् एवंविधस्य अपरब्रह्मरूपस्य हिरण्यगर्भात्मकस्योपासनात्
त्त्सायुज्यप्राप्तिक्रमेण कैवल्यप्राप्तिश्च भवति ।
प्राणस्य सर्वात्मत्वेन यथाऽग्नीन्द्ररुद्रादिमयत्वम्, तथैव ऋगादि-
मयत्वमपि, विशेषतः सूर्यमण्डलस्य ऋगादिमयत्वमुपपद्यते ।

[पृष्ठ ३५]

वेदस्वरूप-विमर्शः ३५
केचित्तु "प्राणानां देवानां भूतानां भौतिकानाञ्चार्थानां नियतः कार्य-
कारणभावो विद्या । नियतं सत्यं याथातथ्यं सा विद्या, तद्ब्रह्म। स वेदः ।
कार्यकारणभावादिधर्माणां प्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म। पूर्वगृहीतानां धर्माणां
संस्कारजन्यं स्मृतिज्ञानं विद्याशब्दजन्यम् । तज्ज्ञानं तु वेदः । इत्थं
ज्ञानस्य सर्वत्र वाच्यत्वेऽपि जनकोपाधिकृतो भेदः । क्वचिदुपाधिमनपेक्ष्य
ज्ञानमात्रेऽपि इमे शब्दाः प्रवृत्ताः- त्रयो वेदाः, त्रयी विद्या, त्रयं ब्रह्म'ति ।
विद्या वेदशब्दौ भावसाधनौ, करणसाधनौ तु तादृशज्ञानजनके संस्कारे
शब्दे चापि व्यवह्रियेते । शब्दोपपादितं देवताविज्ञानं वेदः, देवताविद्या-
नोपपादकशब्दो मन्त्रः, इत्येवं वेदमन्त्रशब्दयोर्यद्यपि स्थितविषयत्वेऽपि
संज्ञा-संज्ञिनोस्तादात्म्योपचारात् तयोः संकीर्णो व्यवहारः" इति ।
तदत्रोच्यते - यद्यपि ज्ञानं विद्ये'त्यनर्थान्तरम्; तथापि न सामान्य-
ज्ञाने तत्प्रयोगः कर्तुं शक्यः; वैदिक-तान्त्रिक-विशिष्टज्ञान-मन्त्रादिष्वेव
विद्याशब्दप्रयोगदर्शनात् । कार्यकारणभावादिप्रत्यक्षीकरणं ब्रह्म'त्यत्रापि
इदं चिन्त्यम् ।
वस्तुतस्तु बृह्तेर्धातोरर्थानुगमात् निरतिशये बृहति स्वप्रकाशेऽनन्ते
परमसत्येव ब्रह्मशब्दप्रयोगः । तत्प्रतिपादकत्वाच्च वेदेऽपि ब्रह्मशब्द-
प्रयोगः । एवं ब्रह्मसाक्षात्कारेऽपि ब्रह्मविद्याशब्दप्रयोगात् 'स्मृतिज्ञानं
विद्ये'त्यपि चिन्त्यम् । 'त्रयो वेदाः त्रयं ब्रह्म'त्यत्र अपौरुषेयशब्दराशा-
वेव ब्रह्म-(वेद)-शब्दप्रयोगः । 'त्रयी विद्ये'त्यत्र तु वेदतज्जन्यज्ञानयोः
अभेदाभिप्रायेण शब्दराशावेव विद्याशब्दप्रयोगोऽपि ।
'पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः ।
वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥
आयुर्वेदो धनुर्वेदो वेदो गान्धर्वसंज्ञकः ।
अर्थशास्त्रमिति प्रोक्तं विद्या ह्यष्टादशैव ताः ॥'
(याज्ञवल्क्यस्मृतौ)
'अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥'
(मनुस्मृतौ)

पृष्ठ ३६

'आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती ।
विद्या ह्येताश्चतस्रस्तु लोकसंस्थितिकेतवः ।।'
( कामन्दकीये )
'द्वे विद्ये वेदितव्ये परा चैवापरा च ।
तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः ।' ( मुण्डके )
इत्यादौ सर्वत्र विद्याशब्दस्य ग्रन्थपरत्वं विज्ञायते ।
वेद-मन्त्रशब्दयोस्तथोक्तार्थाभ्युपगमो न युक्तः; तान्त्रिकेष्वपि
देवताविज्ञानेषु तदुपपादकेषु शब्देष्वपि वेदमन्त्रादिशब्दप्रयोगपत्तेः ।
न चेष्टापत्तिः ; व्यवहारविरोधात् ।
'प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यते ।
एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ।।' इति ।
वेदशब्दस्यायमेव तु मुख्यार्थः ।
“अत एव यज्ञविद्या, देवविज्ञानम् , प्रजापतिविज्ञानम् , सूर्यविद्या-
नम् , सर्वविज्ञानं वा वेदः” इत्यादिकमपि न सङ्गतम् ; व्यभिचारादेव ।
'शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोषाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च ।
वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ।।'
इत्येवमादिशक्तिग्राहकेषु व्यवहार एव मूर्धन्यः । तदभावे तु
यथायथमन्थेऽप्युपायाः । श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासेषु शिष्टानां व्यवहारेषु
विशिष्टशब्दराशौ वेदशब्दः प्रसिद्धः । तत्रैव च गद्य-पद्य-गीतिक्रमेण
ऋग्यजुःसामादिशब्दाः प्रसिद्धा इति तदपहाय अन्यत्र गौणोलक्षणादि-
वृत्तिभेदेनैव वेदादिशब्दप्रयोग इति मन्तव्यम् ।
वेदार्थावधारणसमयेऽपि व्यवहारानुरोधेनैव वेदार्थोऽधिगन्तव्यः ।
अत एव मीमांसकानां मर्यादा- "ये एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिका
अपि।” वैदिकानां शब्दानां क्वचित् संस्कारभेदेऽपि प्रत्यभिज्ञानेनैक्यं
निश्चीयते। अत एव “य एव लौकिकाः शब्दार्थास्त एव वैदिका अपि
शब्दार्थाः” इत्युक्तिः सङ्गच्छते ।
यदुक्तम्- “ऋषीणां शब्दरचनाकर्तृत्वाभिप्रायेण मन्त्रकर्तृत्वम् ।
देवताविज्ञानसाक्षात्कारकर्तृत्वाभिप्रायेण तु मन्त्रद्रष्टृत्वम्”ति । तन्न ; 'वाचा

पृष्ठ ३७

विरूपनित्यया, अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा' इत्यादि-
वचनविरोधात् । अत एव "स्वर्गापूर्वदेवतादीन् प्रत्यक्षीकृत्य तद्वाचकाः
शब्दाः स्वयमृषिभिरुच्चारिताः । अत एव मन्त्राः” इत्यप्यपास्तम् ।
न च धर्मसाक्षात्कारत्वमृषीणां संभवति ; धर्मस्य चोदनैकसम-
धिगम्यत्वात् । यथा रूपस्य नेत्रैकसमधिगम्यत्वम् , शब्दस्य च श्रोत्रैक-
समधिगम्यत्वम्, तथैव धर्मब्रह्मणोर्वेदिकसमधिगम्यत्वावगमात् “नावेद-
विन्मनुते तं बृहन्तम् , 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि', 'चोदना-
लक्षणोऽर्थो धर्मः', 'शास्त्रयोनित्वात्' इत्यादि-श्रुति-सूत्रेभ्यः ।
यदुक्तम् - 'स्वर्गापूर्वदेवतानाम् ईश्वरप्रत्यक्षविषयत्वात् तत्प्रेरणयैव
ऋषिप्रत्यक्षविषयत्वेऽपि न हानिरिति । तन्न ; परमेश्वरस्य सर्वोपा
दानत्वेन सर्वस्य स्वाध्यस्तत्वेन ईश्वरचैतन्य-सत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन
सर्वस्य परमेश्वरप्रत्यक्षविषयत्वे सत्यपि जीवस्य तथात्वाभावेन तदनु-
पपत्तेः । योग-न्यायशास्त्राद्रीत्या योगजशक्त्या सूक्ष्मव्यवहितविप्र-
कृष्टज्ञानमपि स्वार्थानतिवर्त्येव ज्ञातव्यम् ।
'यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात् ।
दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ तु न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ।।'
इति शास्त्रतात्पर्यविदां वचनात् । 'प्रातिभाद्वा सर्वम्'त्यपि तथाभि-
प्रायकमेव द्रष्टव्यम् । योगादिमवरीत्याऽपि निरतिशयं सार्वज्ञ्यमीश्वर-
स्यैव, जीवानां तु सापेक्षमेव तत् ।
अपि च-यथा अनन्तस्य अनन्तत्वेन ज्ञानमेव अनन्तज्ञता, तथैव
परोक्षस्वभावस्य धर्मस्य परोक्षत्वेन ज्ञानमेव धर्मज्ञता ।
यदप्युक्तम् - 'धर्माधिगमनिपुणयोगिप्रत्यक्षसिद्धौ दर्शनातिशय
एव प्रमाणम् । अस्मदादिरपेक्षितारोक आलोकयति निकटस्थमर्थ-
जातम् । बिडालस्तु सान्द्रतमःपङ्कपटललिप्तदेशवर्त्तिमपि पश्यति ।

३८ : वेदस्वरूप-विमर्शः
भविष्यदादिविषयत्वम्" इति । तन्न; स्वार्थानतिलङ्घनेन दूरसूक्ष्मादि-
दृष्टावेव तात्पर्यावसानात् ।
ननु 'तत्र रसादिग्राहिणामिन्द्रियाणां सत्त्वान्न रसादिषु चक्षुरादि-
व्यापारः कल्प्यते ?' तर्हि धर्मेऽपि तत्कल्पनस्यायुक्तत्वात् । तत्रापि शब्द-
प्रमाणसद्भावः ।
'येऽपि चातिशया दृष्टाः प्रज्ञामेधाबलैर्नृणाम् ।
स्तोकस्तोकान्तरत्वेन न त्वतीन्द्रियदर्शनात् ॥' इति ।
यदि च परोक्षस्वभावो धर्मोऽपि योगीन्द्रियगम्यः स्यात्, तदा
रूपादावपि श्रोत्रवृत्तिता स्यात् । तदुक्तम् -
'एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन कल्प्यते ।
नूनं स चक्षुषा सर्वान् रसादीन् प्रतिपद्यते ॥' इति ।
यदुक्तम्-'धर्मस्य रसादिवच्छब्दाविषयतया तनु परिकल्प्यते' इति ।
[L

पृष्ठ ४०

इति। तदपि न चोदक्षमम्; कफादिदोषवत् रागादिदोषप्रतिबन्धस्थापि
सत्त्वात् । न च रागादिदोषस्य प्रतिपक्षभानेऽपि सर्वात्मना अपक्षयो
निम्बाद्युपयोगेऽपि कफधातोरिव ।
ननु निम्बोपयोगवत् तत्र तदनुकूलस्य आतपादेरुपयोगदर्शनात् तत्र
कफावशेषः । किञ्च-
'धर्मिलोपभयान्नन्न नेष्टः सर्वात्मना क्षयः ।
कफाधिकन्तु हन्तव्यं धातुसाम्यस्य सिद्धये ॥
इह सर्वात्मना च्छेद्याः क्लेशाः संसारकारिणः ।
छेदश्चैकान्ततस्तेषां प्रतिपक्षोपसेवनात् ॥'
इति चेन्न । प्रकृतेऽपि प्रपञ्चबाधमन्तरा रागादिमलानामात्यन्तिकनाशा-
सम्भवात् मनस आत्मनः संसारस्य च सत्त्वे कुतस्तदात्यन्तिकनाश-
कल्पनाऽपि । अभ्यासे देहाद्यपेक्षा, देहादिरक्षणे च रागाद्यपेक्षा, तेनापि
न समूलरागनाशसम्भवः । न च क्लेशशून्यत्वमात्मनो दृष्टम् ।
यदुक्तम्- "सुषुप्तौ प्रत्यहं दोषैरस्पृष्टस्यात्मन उपलम्भ" इति ।
तदपि न; स्थूलदोषाणामभावेऽपि सूक्ष्माणां तेषां तदानीमपि सत्त्वात् ।
अन्यथा पुनः संसारानापत्तिः स्यात् । प्रतिपक्षभावनया तपसा वा न
दोषाणां निःशेषनिवृत्तिः, पुनरपि तेषामुद्भवदर्शनात् ।
'ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रचोदिताः ।
उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान् भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥'
इति रामायणवचनात् ।
किञ्च-भावनाजन्यस्य ज्ञानस्य विधुरपरिभावितकामिनीसाक्षात्कार-
वदेव भ्रमत्वमेव ज्ञातव्यम् । रागादिसत्त्वेऽपि ज्ञानं भवति रागाद्यभावे-
ऽपि सुषुप्तौ मोक्षे च ज्ञानं न भवतीति कुतो रागाद्यभावो ज्ञानहेतुत्वं
भजते ? 'दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरा-
पायादपवर्गः' इतिरीत्या मिथ्याज्ञाननिवृत्त्या दोषनिवृत्तिः, दोषनिवृत्त्या
च मनस शुद्धिः, ततस्तत्त्वज्ञानमितिरीत्या मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ रागादि
दोषनिवृत्तिः, तन्निवृत्तौ च तत्त्वज्ञानम्, तेन च मिथ्याज्ञाननिवृत्तिरिति
चक्रकश्च स्यात् ।

पृष्ठ ४१

एतेन "चेतनस्य प्रकृत्या निर्मलत्वात् मलानामागन्तुकत्वात् मल्ल-
निबर्हणहेतोश्च यथोक्तस्य संभवात् तदावरणापाये सति स्वतः सकल-
पदार्थदर्शनसामर्थ्यस्वभावचित्तत्त्वावस्थानात् सर्वज्ञत्वसिद्धिः" इत्यपि
निःसारम्; नैयायिकमतरीत्या आत्मनो मनसश्च जडत्वात् सांख्ययोग-
मतरीत्या आत्मनश्चिद्रूपेऽपि असङ्गत्वान् स्वतो विषयसम्बन्धेन
ज्ञातृत्वासंभवात् चित्तवृत्तिसम्बन्धेन ज्ञातृत्वे चित्तशुद्धितारतम्येन ज्ञान-
तारतम्यानपायात् । यद्यपि सांख्यादिरीत्या चित्ततत्त्वं सर्वार्थाव-
भासनशालि, तथापि रजस्तमोऽनुविद्धत्वेन सीमितमेव ज्ञानं भवति ।
मीमांसकमनरीत्या रजस्तमोलेशानुपविद्धत्वेन अविशुद्धसत्त्वप्रधानप्रकृति-
रूपया अविद्यया सर्वथा मलरहित्याभावेन सार्वज्ञ्यासम्भवात् ।
किञ्च-'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्चिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥'
इति श्रुत्या परावरब्रह्मदर्शनेनैव ग्रन्थिशब्दितानां कामानां कर्मणां
संशयस्य च च्छेद उक्तः । ततः प्राक् कामकर्मादीनां मलानां सत्त्वात्
क्व चित्तनिर्मलत्वं क्व च सार्वज्ञ्यम् ? जीवचैतन्यस्य मनआदिद्वारैव
विषयावच्छिन्नचैतन्यसंसर्गिमनसश्च नैर्मल्यापेक्ष एव विषयसंसर्गः ।
मनोर्नैमल्यमपि सापेक्षमेव, मनसो भौतिकत्वात्, भूतानाञ्च तमःप्रधान-
प्रकृतिकार्यत्वात् , तमशः सार्वज्ञाप्रतिबन्धकत्वाच्च न नैरपेक्ष्येण जीवे
सार्वज्ञ्यम् ।
किञ्च-मन्त्रादिकर्तृत्वमपि प्रवृत्तिः । प्रवृत्तिश्च काममूलिका ।
'यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्कामस्य विचेष्टितम् ।
अकामस्य क्रिया काचिद् दृश्यते नेह कर्हिचित् ॥' इति ।
तेन कामरागादिसत्त्वे प्रावरणाभावोऽसिद्धः, तेन च सार्वज्ञ्यासिद्धिः ।
यदप्युक्तम्- "श्वो मे भ्राता आगन्ते'ति प्रातिभस्य ज्ञानस्य प्रामाण्य-
दर्शनात् सार्वज्ञ्यं कल्पनीयम् । इदञ्च ज्ञानं नानर्थकम्, न संदिग्धम्,
न वा विधुरीकृतम्, न दुष्टकारणजन्यम्, बाधकसत्त्वेऽप्रामाण्येऽपि
तद्योगात्तु प्रामाण्यमेव । नन्वन्नर्थजमिदं ज्ञानम्, तज्जनकस्य भ्रातु-

४२ वेदस्वरूप-विमर्शः
स्तदानीमसत्त्वादिति चेन्न । भावित्वेन तद्ग्रहणे यद्वयोगादिति । तन्न ;
भावित्वेन ग्रहणासंभवात् । नहि भाविनां प्रत्यक्षेण ग्रहणं संभवति ।
ननु तद्देशसम्बन्धस्य तत्र प्रागभावो न धर्मिणः । स हि विद्यते एव,
कुतश्चिद्भोजनोत्कण्ठादेः कारणात् स्मरणपदवीमुपारूढः श्वस्तनागमन-
विशिष्टतया प्रतिभातीति प्रातिभज्ञानस्य स एव जनकः । शब्दलिङ्गसारूप्य-
निमित्ताभायात् प्रत्यक्षमेव तदिति चेन्न । क्वचित्सत्त्वेऽपि व्यवहितत्वेन
इन्द्रियसन्निकर्षाभावात् प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेः । न च मनसोऽपीन्द्रियत्वेन
तत्सन्निकृष्टस्य संभवत्येव प्रत्यक्षत्वमिति वाच्यम् ; मनसो बहिरस्वा-
तन्त्र्यात् । मनसा तथाभूतव्यवहितग्रहणे अन्धाद्याविर्याद्यभावापत्तेः । न
च पूर्वोत्पन्नचाक्षुषविज्ञानविशेषणस्य बाह्यस्य वस्तुनो मनो ग्राहक मिति
नाऽ

... Wait, look at the word: शास्त्रप्रामाण्यम्+अनभ्युपगच्छ... ग च्छ ता म् अ पि? Wait, look at line 14: शास्त्रप्रामाण्यमनभ्युपगच्छतांWait, let's read:ग च्छ त म्- wait, does it haveताम्? Look at: ग च्छ त्व म प्या प त्ति ष्य ति? No, आपत्स्यतिorआपत्तिष्यति? Let's read letter by letter: आ प ति ष्य ति! There is only one तinआपतिष्यति? Wait, let's look: आ प ति ष्य तिorआ प त्ति? There is a त्! आ प त्स्य ति? Look at आपत्स्यति: आ(आ)प(प)त्स्य(त् + स + य = त्स्य)ति(ति) ->आपत्स्यति! Yes! आपत्स्यति! In Sanskrit, the future tense of आ-पद्`

ू ब्रह्म (वेदः) परमेश्वरान्निःश्वासन्यायेन बुद्धिप्रयत्ना-"
Line 13: "नपेक्षतयाऽभिव्यज्यते, तदेव चांशैः प्रजापत्याग्निवाय्वादित्येभ्यो लोके"
Line 14: "सम्प्रदायपारम्पर्येण प्रवर्त्तते । तस्यैवांशांशानां केषाञ्चिन् मन्त्रद्रष्टृणामृषीणां"
Wait, look at "प्रवर्त्तते": प्रवर्त्तते or प्रवर्त्यते?
"प्रवर्त्तते" (with double त).
Line 15: "साक्षात्कृतः, तेनैव तेषां मन्त्रद्रष्टृत्वम् । तदेव च मन्त्रकृत्त्वम् । न च"
Wait: "साक्षात्कृतः" or "साक्षात्कारः"?
Look at the characters:
स ा क ् ष ा त ् क ा र ः
It has आ-matra on क: साक्षात्का, then र, then visarga: "साक्षात्कारः"!
Then: "तेनैव तेषां मन्त्रद्रष्टृत्वम् । तदेव च मन्त्रकृत्त्वम् । न च"
Line 16: "तावता ततः पूर्वं तेषामध्ययनपारम्पर्येणापि वेदाधिगमो नासीत्, तेन वा"
Line 17: "तपोयोगादिज्ञानं नासीत् ।"