वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

॥ श्रीहरिः ॥
वेदस्वरूप-विमर्शः
★
परमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्य्यानन्तश्रीविभूषित-
स्वामिश्रीहरिहरानन्दसरस्वती (श्रीकरपात्र) महाराजैः
प्रणीतः ।
★
सम्पादकः
पण्डितश्रीरामगोविन्दशुक्लः
न्याय-व्याकरण-साहित्याचार्यः ।
★
प्रकाशिका
भक्ति-सुधा साहित्य परिषद
कलकत्ता

( ङ )
किञ्चिन्निवेदनम् ।
वेदाः सर्वस्य लोकस्य कारणानि इत्यामनन्त्याम्नायविदः । वेदादेव
स्थावरजङ्गमात्मकस्य लोकस्य प्रादुर्भावः । तस्यैव सर्वकारणकारणस्य वेदस्य
वास्तविकं स्वरूपं को नाम वक्तुमीष्टे विना तपःप्रभावप्रकाशितत्रिकालेन
पुरुषेण । अत्र पुराणानि, सेतिहासानि दर्शनानि, वेदाङ्गानि च बहुवदन्ति
येनाल्पधियां व्यामोहो नास्वाभाविकः । अतएव परमकारुणिकैः, वेदप्रतिपा-
दितधर्मप्रतिष्ठापनाचार्यैः, अशेषशास्त्राध्ययनबोधाचरणप्रचारणपरैः, युगे
ऽस्मिन् वैदिकधर्मवितानस्याधारस्तम्भैः अनन्तश्रीस्वामिहरिहरानन्दसरस्वती
( श्रीकरपात्री जी ) महाराजैः सर्वोपादेयतामाकलय्य वैदिकमार्गविप्लावन-
पराणां वेदविज्ञानवादिनां, अन्येषां च ईश्वरप्रणीतत्वं ऋषिप्रणीतत्वं चांशतः
वदतां, ब्राह्मणानां च वेदत्वमस्वीकुर्वतां मतानि युक्तिप्रमाणाभ्यां निराकृत्य
वैदिकधर्मस्य मर्माधिजिगांसूनां कृते अयं ‘वेदस्वरूपविमर्शो’ नाम रुचिरो
ग्रन्थः निरमीयत ।
पूज्यचरणाः श्रीस्वामिपादाः १६०५ ईस्वीयवत्सरे उत्पन्नाः ज्योष्पीठाधी-
श्वरशङ्कराचार्यनन्तश्रीस्वामिब्रह्मानन्दसरस्वतीमहाराजसविधे गृहीतसंन्या-
सव्रताः, स्वात्मनोऽलौकिकया प्रतिभया व्याकरणं दर्शनानि चाधीत्य गङ्गातटे
भ्रमन्तः देशस्य प्रतिकोणं गोवधं, धर्मत्यागं, वैदिकधर्मस्य विशृङ्खलतां-
चावलोक्य खिन्न-मानसाः धर्मसंघस्थापनेन यागादिना अपूर्वमुत्पाद्य
वैधानिकेनान्दोलनेन खिन्नमनसामपि हृदये पुनः स्वाज्यप्राप्तेः उत्साहं,
परराष्ट्रे तद्राष्ट्रस्य दुर्भाग्यसूचकं समाजवादशासनं च प्रकटय्य देशस्य
महान् कार्यभारः देशस्य जनतायाः हस्तगतमकार्षुः । अधुना च वेदमागं-
प्रतिष्ठापनाय, गोवधनिरोधाय, देशे विशृ'खलस्य शासनस्य सुस्थिरता सम्पा-
दनाय विविधैरुपायैः प्रयत्नं कुर्वन्तः विराजन्ते ।
एभिः भक्तिमार्गे, ज्ञानमार्गे, राजनीतौ, धर्मनीतौ, वेदमार्गे च वास्तविक-

पृष्ठम् ( ii )

( ii )
कल्याणप्राप्तये हिन्दीभाषायां संस्कृते च अनेके ग्रन्था निबद्धाः । तेषु प्रकाश-
मानास्तु इमे—
१-भगवत्तत्त्व ( हिन्दी ) | १-भक्तिरसार्णवः ( संस्कृतम् )
२-संकीर्तन और वर्णाश्रममर्यादा ,, | २-समन्वयसाम्राज्यसंरक्षणम् ,,
३-रामराज्य और मार्क्सवाद ,, | ३-वेदप्रामाण्यमीमांसा ,,
४-भक्तिसुधा १-३ भाग ,, | ४-वेदस्वरूपविमर्शः ,,
५-वेदकास्वरूप और प्रामाण्य१-२ भाग | ५-महात्रिपुरसुन्दरीवरिवस्या ,,
६-राहुल की भ्रान्ति ,, | ६-विधिनिर्णयः
७-अहमर्थ और परमार्थसार ,,
८-समाधान ,,
९-संघर्ष और शान्ति ,,
१०-जाति राष्ट्र और संस्कृति ,,

अयमस्ति प्रस्तुतः ग्रन्थः वेदस्वरूपविमर्शो नाम । अत्र चत्वारः भागाः
सन्ति । ते यथा—
१-वेदस्वरूपविमर्शः ३-वेदापौरुषेयत्वविमर्शः,
२-वेदप्रामाण्यविमर्शः ४-ब्राह्मणानां वेदत्वविमर्शः ।

अत्र ग्रन्थे वेदविज्ञानसम्बन्धिग्रन्थानां, निबन्धानां, दयानन्दमतानुसारि-
निबन्धानां वेदसम्बन्धिनां तथा युक्तिभिस्तर्कैः प्रमाणैश्चाप्रामाण्यं प्रतिपाद्य
सिद्धान्तपक्षः महताटोपेन विपुलो वर्तते ।

यद्यपि अयं ग्रन्थः श्रीचरणैः पूर्वमेव लिखित आसीत् तथा श्रीस्वामि-
चरणैः रचितग्रन्थसम्पादनपराणां श्रीगोविन्दवैजापुरकरमहोदयानां
सम्पादकत्वे नियुक्तश्चासीत् । तथापि प्रकाशनकर्मणि शीघ्रतामाकलय्य
सबहुमानं कृपया मह्यम् अदायि येनास्य सम्पादनभारः श्रीचरणानामाशी-
र्भिर्मया निव्यूढः ।

सन्मार्गमुद्रणालयव्यवस्थापकाः पं०श्रीनारायणस्वरूपद्विवेदब्रह्मचारिणोऽपि
धन्यवादाहर्हाः । येषां सहयोगेन अयं ग्रन्थः नव्यैः भव्यैश्च शीघ्राक्षरैः मुद्रितः
सहृदयानां पाठकानां मनांसि आवर्जयति ।

पृष्ठम् ( iii )

( iii )
वाराणसेय संस्कृतविश्वविद्यालयसाहित्यविभागाध्यक्षाः साहित्यमीमां-
साचार्याः श्रीमन्तः पट्टाभिरामशास्त्रिमहाभागाः सविशेषं धन्यवादाहर्हाः ।
येन विषयप्रवेशकारिण्या भूमिकया गौरवमानीतोऽयं ग्रन्थः ।

यतिकुलकमलदिवाकराणां सर्वप्रकारेण मयि वत्सलां दृष्टिमादधतां
अनन्तश्रीस्वामिकरपात्रमहाराजानां चरणकमलयोः सप्रणिपातं प्रणम्य
केवलं तदीयोऽहमित्युक्त्यैवात्मानं बहु मन्ये ।

अस्य ग्रन्थस्य मुद्रणालयप्राप्तेः पूर्वं यदपि सम्पादकस्य कृतेऽनिवार्यतया-
वश्यकं भवति तत्सर्वं विद्वद्वराणां श्रीमार्कण्डेयब्रह्मचारिमहोदयानां
सहयोगेन दुर्लभं नाभवत् अतस्तेऽस्मिन् विधौ सगौरवं स्मरणीयाः । अत्र
अवसरे वेदान्तिश्रीसन्तशरणमहोदयाः धन्यवादाहर्हाः येषां प्रकाशनकर्मणि
आवश्यकः सहयोगः उत्साहयति । श्रीमन्तः वासुदेवब्रह्मचारिणोपि धन्यवा-
दाहर्हाः येषामविश्रान्तं प्रवर्तमाना लेखनी सुवाच्यतामनयत् ।

सर्वमप्येतत् कार्यं प्रकाशनायत्तम् विना प्रकाशकेन पाठकानां करसरसी-
रुहेषु समर्पणं दुःशकं स्यात् । अत्र कर्मणि दिल्लीस्थसर्ववेदशाखासम्मेलन-
दत्तार्थसाहाय्येन कलिकातास्थ भक्तिसुधा साहित्य परिषत् सदस्यैः
प्रकाशनस्य भारो गृहीतः । तेपि मुख्यतया धन्यवादभाजो भवन्ति ।
तत्र श्रेष्ठिप्रवरं श्रीहनुमानप्रसादधानुकामहोदयं शुभाभिराशीर्भिः युञ्जन्-
श्रीविश्वेश्वरचरणकमलयोः पुष्परूपेण ग्रन्थमिमं समर्पयामि ।

रामगोविन्दशुक्लः
अनन्तचतुर्दशी
२०२६ विक्रमे ।

प्रस्तावना
अयेदानीं वेदस्वरूपविमर्शाभिधो ग्रन्थः अनन्तश्रीकरपात्रस्वा-
मिभिस्तपोमूर्तिभिर्विरचितः प्रकाशपथमानीयते । बौद्धमतावलम्बिनां
वैज्ञानिकदृष्टिमावहतामाधुनिकानाम् आर्यसमाजान्तर्गतानां विवेच-
कानाञ्च या विचारधारा वेदस्वरूपविषये, साऽत्र स्वामिचरणैः
परिशीलिता वर्तते । स्वामिपादैः परिशीलितविशेषतायाः
प्रतिपादनात्पूर्वं विषयप्रवेशाय किञ्चिद्वक्तुमिच्छामि
आस्तिकनास्तिकभेदेन विभक्तेषु दर्शनप्रस्थानेषु आस्तिकदर्शन-
प्रस्थानानि वेदस्वरूपविषये मतभेदमावहन्त्यपि तत्प्रामाण्यविषये न
तेषां काचन विप्रतिपत्तिः । शब्दस्य पृथक्प्रामाण्यत्वमनङ्गीकुर्वन्तो
वैशेषिका अपि वेदप्रामाण्यं निर्विचिकित्समभ्युपयन्ति । आस्तिक-
दर्शनेष्वेकैकस्य तत्तत्सूत्रकारानुमता स्वस्वदर्शनानुकूला पद्धतिः
मर्यादा च काचन नियता । नियताया अस्याः पद्धतेः मर्यादायाश्च
निर्वाहाय तत्तत्सूत्रकारानन्तरकालीनाः सर्वेऽपि दार्शनिकास्सम्पवृत्ताः।
अमीषां पदार्थेषु तदुपपादकप्रकारेसु तत्प्रामाण्याधायकेषु च प्रमाणेषु
सत्यपि मतभेदे, वेदप्रामाण्यप्रतिक्षेपाय प्रवृत्तानां वेदबाह्यानां मतनि-
रासाय 'अन्यैस्सह विरोधे तु वयं पञ्चोत्तरं शतम्' इति न्यायमवलम्ब-
माना दार्शनिका एकीभवन्ति ।
तत्र मीमांसादर्शनं विहायान्येषां दर्शनानां वेदस्वरूपतत्प्रामाण्य-
प्रसाधनं न मुख्यं प्रमेयम्, किन्त्वानुषङ्गिकम्। यावदेकं सर्वप्रमाणमूर्धन्यं
किञ्चित्प्रसाधितं न भवति तावद्विचर्यमानानां प्रमेयाणां यथार्थं
स्वरूपं न प्रसिध्येदिति हेतोः वेदप्रामाण्याभ्युपगमो दार्शनिकानाम् ।
मीमांसकानान्तु मुख्यं प्रमेयं वेदस्वरूपतत्प्रामाण्यतद्वाक्यार्थप्रसाधनमेव ।
अन्यानि प्रमेयाणि प्रमाणानि चानुषङ्गिकतया मीमांसकैर्विविच्यन्ते ।
अतएव भगवान् महर्षिर्जैमिनिः स्मृत्यधिकरणे स्मृतिग्रन्थानां

प्रातिशाख्यप्रभृतीनां विरचनात्पूर्वमपि पूर्वोक्तस्तन्तु रवि-
Wait, is it "पूर्वोक्तस्तन्तुरवि-" or "पूर्वोक्तस्तन्तुर्वि-"?
Look at line 5: "पूर्वोक्तस्तन्तुरवि-"
च्छिन्न एवासीदित्यत्र न कश्चन संशयः । प्रत्नं किमपि न निर्मितमेभिः ।
Wait, "प्रत्नं किमपि न निर्मितमेभिः" or "नूतनं किमपि"?
Look at the word:
प् - र - त् - नं = प्रत्नं! (Pratnam = ancient/old? Wait, "किमपि न निर्मितमेभिः" - did they create anything ancient? Or "न प्रत्नं किमपि निर्मितमेभिः"?)
Wait! "नूतनं किमपि न निर्मितमेभिः"?
Let's look at the letters:
Is the first letter 'प्र'? No!
Look at 'न':
Does it have a circular loop on the left?
Wait, look at 'प्र' in 'प्रणीताः' (L4), 'प्रभृतीनां' (L5).
Now look at the word in L6:
It starts with 'न' with 'ऊ'-matra? 'नू'?
Wait! Look at the letter:
It has a loop on the left, a horizontal stroke... wait, no, it looks like 'प्र' or 'नू'?
Wait

( ४ )

प्राचीनावीतिनो वा समाचरन्तोऽभवन्निति स्यात् । अतएवमादीनां
ग्रन्थानामाविर्भावात्पूर्वमपि सुदृढः कश्चन सम्प्रदाय आसीदित्यनुमानं
नासङ्गतम् । न च विनिगमनाविरहः, बीजाङ्कुरन्यायेन सम्प्रदायस्य
साधयितुं शक्यत्वात् ।
किञ्च वेदाध्ययनकर्तॄणां भारतीयानां वेदग्रन्थपठितॄणामाधुनिका-
नाञ्च भूयानस्ति प्रभेदः । अध्ययन पठनञ्च नैकरूपे भवतः । गुरुमुखो-
च्चारणानूच्चारणव्यापारेऽध्ययनपदप्रयोगं न्यायविदो मन्यन्ते, पठन-
पदन्तु वर्णवाचनरूपे साधारणव्यापारे । असाधारणाध्ययनव्यापार-
विद्भिरेव चिरन्तनी सा परम्परा ज्ञायेत, न तु केवलं पठितृभिः । निय-
तस्वरवर्णक्रमविशिष्टाया आनुपूर्व्या अधिगमोऽध्ययनव्यापारः, तद्रहिताया
आनुपूर्व्याः शब्दतोऽर्थतो वाधिगमने पठनव्यापारः स्वरवैदिकप्रकरणप्रा-
तिशाख्यलक्षणग्रन्था असाधारणाध्ययनव्यापार एवोपयुज्यन्ते । अथवा ते
ग्रन्था एवाध्ययनस्यासाधारण्यं प्रतिपादयितुं प्रवृत्ताः । 'त्रिनृत्या-
दिर्नित्यम्' इति सूत्रोक्तो नियमोऽध्ययनव्यापार एव समन्वितो भवति,
न केवलं पठनव्यापारे । नियमानां ज्ञानमन्यत्, तेषां परिपालनञ्चान्यत् ।
परिपालयितृभिरेव सा परम्परा संरक्ष्यते न केवलं ज्ञानवद्भिः ।
भूयाननयोर्दृष्टोभेदः ।
एवं सिद्धेऽध्ययनव्यापारस्यासाधारये वेदवाक्यार्थनिर्णयेऽप्यसा-
धारणी सामग्री पूर्वजैः प्रवर्तिता विलसति । 'अज एकपाद् देवः' इति
मन्त्रस्य-'एकपादयुक्तोऽजो मृगः' ( one footed goat ) इत्यर्थं
पाश्चात्यपण्डितो 'ग्रिफिथ' महोदयो निश्शङ्कं ब्रूयात् । कामं वेदानां
सन्निकृष्टकालत्वं कृत्रिमत्वञ्च प्रतिपादयेदजं दृष्ट्वा केनचन मन्त्रोऽयं
विरचित इति ।
'रमयत मरुतः श्येनमायिनं मनोजवसं वृषणं॒ सु॒वृ॒क्तिम् ।
येन शर्ध उग्रमवसुष्टभेति तदश्विना परिधत्तं॒ स्वस्ति' ।।
इति कश्चन मन्त्रः ( तै० सं० २-१०७ )
हे मरुतः यूयमतिवेगेन समायान्तं पुरोवातं तथा क्रीडयत यथा
पश्चाद्दिवातस्य निरोधस्स्यात् येन मेघेभ्यस्तीव्रधारारूपेण पतञ्जलं

( ५ )

ग्रीष्मेणातिसन्तप्तामिमां पृथिवीं प्राप्नुयात् । तदिदं जलं हे अश्विनौ
पृथिव्याः क्षेमकरं यथा स्यात्तथा परितो धारयतम् इति तस्यार्थः ।
इममर्थमवगत्य पाश्चात्यः पण्डितः तदन्तवासिनश्च भारतीयाः
कतिपय एव ब्रूयुः-यत् पश्चाद्वातो ग्रीष्मवर्धको वृष्टिप्रतिबन्धकश्च,
पुरोवातश्च ग्रीष्मशामको वृष्टिप्रदश्चेति प्रकृतिसिद्धां स्थितिमनुभूय कश्चन
कृषको मन्त्रमिमं व्यरचयदिति ।
'नवो नवो भवति जायमानोऽह्नां केतुरुषसामेत्यग्रे ।
भागं देवेभ्यो विदधात्यायन् प्रचन्द्रमास्तिरति दीर्घमायुः'।।
[

[पृष्ठ ६]

(( ६ ))

नुसारेण मन्त्रा एकीकृता इति सन्देहे-मन्त्रा एव प्रथमं रचिताः
अनन्तरं ब्राह्मणानीति द्वावब्रूयाद्वैदेशिको विमर्शकः । यस्य च मते
सृष्टेरादौ लब्धजन्मानो मानवाः पशुतुल्या आसन् । तृणानि पर्णानि
च खादन्तस्ताम्येव च वसानाः संस्कृत्या सभ्यतया वा विहीनाः
अभवन्, क्रमेण विकसिताश्चाभूवन्निति हि सिद्धान्तः । सृष्टिशब्दः
प्रलयशब्दो वा सापेक्ष इति न तस्य बुद्धौ समारोहति । प्रलयं
गतस्यैव सृष्टिः, सृष्टस्यैव प्रलय इति न स समालोचयति । यदि
समालोचयेन्न तर्हि संहिताब्राह्मणयोः पौर्वापर्यम् । प्रलयकाले येषां
प्रलयस्तेषामेव सृष्टिरिति कुतः पौर्वापर्यम् । सृष्टिश्च प्रलयश्चेति
द्वावपि नेष्येते यदि, न तर्हि साधयितुं शक्यमनयोरादिमत्त्वम् । मन्त्र-
ब्राह्मणपाठयोः प्राबल्यदौर्बल्यविचारावसरे मीमांसकाः मन्त्रपाठस्यान्त-
रङ्गत्वं ब्राह्मणपाठस्य च बहिरङ्गत्वं व्यवस्थापयन्ति । इमे चान्तरङ्गत्व-
बहिरङ्गत्वे पाठयोरेव न मन्त्रब्राह्मणयोः । मन्त्रैर्विना ब्राह्मणानां
ब्राह्मणैश्च विना मन्त्राणां स्वरूपलाभो दुष्करः । भागद्वयमपि
बध्नन्त्येकेन सूत्रेण श्रौतस्मार्तकर्माणि । तेषाञ्चानुष्ठानाय मानवाः ।
मानवानां कर्मणाञ्च यथाधिकारं नियतस्सम्बन्धः । तानि कर्माणि
भवन्तु शारीरिकाणि मानसानि वाचिकानि वा । सर्वविधैरपि तै-
र्मानवानां नियतस्सम्बन्धः । आत्मचिन्तनं क्रियताम् देवा वा
यागादिभिराराध्यन्ताम् जप्यन्तां वा मन्त्राः, सर्वत्र तेषां प्रयोगा-
वगमो ब्राह्मणाधीनः । प्रयोगश्च मानवाधीनो मन्त्रसाध्यश्चेत्ययं
याज्ञिकानां मीमांसकानाञ्च राजमार्गः । अनादी यथा सृष्टिप्रलयौ
तथैव मन्त्रब्राह्मणकर्ममानवानां मिथस्सम्बन्धोऽप्यनादिः । क्व-
चित्कदाचिन्मानवाः कर्मरहिता अभवन् । कर्माणि मन्त्रविहीनान्यासन्
मन्त्राश्च ब्राह्मणसम्बद्धा नाभूवन्निति साधनं दुःशकम् । विदेशीयास्तु
विमर्शका नेमां परम्परामङ्गीकुर्वन्ति, नाप्यत्र विश्वसन्ति, न चाप्ये-
तादृशेषु अलौकिकफलजनकेषु कर्मसु श्रद्दधते । तेषां मन्त्रेषु
ब्राह्मणेषु च पदपदार्थसम्बन्ध एव मनः प्रसरति । तद्बलेन ते
वेदस्यापौरुषेयत्ववचनं वैदिकानां श्रद्धाजाड्येन वा प्रामाण्याभिनिवेशेन

[पृष्ठ ७]

( ७ )

वा सर्वविश्रम्भस्वभाव्येन वेति निरर्गलं ब्रूयुः, किन्तु तेषां तस्य
पौरुषेयत्वकथनं विपरीताश्रद्धाजाड्येन वा अप्रमाण्याभिनिवेशेन, वा
सर्वाविश्रम्भस्वभावेन वेति पर्यनुयोगे किं समाधानं स्यात् । तत्र
नान्यतरपक्षपातो विना प्रमाणं विमर्शकानां युज्यते ।
तत्रापौरुषेयत्वे वेदानां कि प्रमाणम् ? पौरुषेयत्वे प्रमाणाभाव एव ।
न हि तत्र प्रत्यक्षं न वा शब्दः । अनुमानन्त्वप्रयोजकमिति स्वयं सूत्रकारः
प्रतिपादयति । यथेदानीं वयं तथैव प्रागपि सर्वे न जानन्ति स्म कदा
कुत्र को वेदभाग आत्मानमाविश्चकारति । अद्यत्वे च पश्याम
आचार्यमुखादधीत्य वेदमधिगच्छन्तीति । तथैव सर्वदाऽयं क्रमो
बभूव । अनित्यत्वं तस्य साधयितुमैदम्पर्य वहन्तोऽपि अन्ततो गत्वा
ईश्वरकर्तृकत्वमेव प्रतिपद्यन्ते । अयमेव हांशः प्रमाणीभवति सुबहोः-
कालात्पूर्वमपि वेदस्य न कश्चित्कर्तृत्वेन मनसापि ध्यात इत्यस्मिन्
विषये । कथं नाम शब्दसन्दर्भेण सता केनचिदकर्तृकेण भवितु
शक्यमिति वैदिकसम्प्रदायबाह्यानामाक्षेपः । शब्दश्च नित्यश्चेति
विषयोऽयं न तेषां बुद्धिमारोहति । तत्रालोच्यमाने
कारणमेतत्स्यादिति मन्तुमस्त्यवसरः । इह लोके परं यदावश्यकं
मनुष्योचितं साधारणधर्मजातं तत्रैव चिराद्विरचितश्रमाणां तेषां
मनुष्यजन्मनः पूर्वभूतं पश्चाद्वा भावितं विषयं प्रति मनो व्यापार-
यितुं नासीत्कश्चनावसरः, नासीत्कोऽपि प्रामाणिक सम्प्रदायः ।
मतविशेषमवलम्ब्यापि तत्प्रबन्धप्रतिपाद्येषु न तावन्तं विश्रम्भं
गौरवविशेषं वा ते बिभराम्बभूवुः, यदन्वहं ते प्रत्यक्षमैक्षन्त एकैकं
वस्तुद्भवति क्रमेण वर्धतेऽन्ततो नश्यतीति, तदेकवासनारूपितधियां
नैव तेषां प्रसक्तिः, कदाचिदाविरासीन्नित्यमपि किमपि स्यादिति
मनसि कलयितुम् । वेदापौरुषेयत्वतत्प्रामाण्यविषये पूज्यपादैः स्वामि-
चरणैः तत्तत्परिच्छेदे न केवलं शास्त्रसम्बन्धीनि प्रमाणानि प्रदर्शितानि;
किन्तु परेषां युक्तिराशयञ्च विज्ञाय तान्नानूद्य तन्निरासाय परस्सहस्रं
युक्तयस्सम्प्रदर्शिताः सुनिश्चितमिदमङ्गीकर्तव्यम्-यदविदितेदमप्रथम्-
ताकात्कस्मादपि कालादारभ्य अथवा आ च भगवतः प्रथमायास्सृष्टेरा

श्शब्दा" -> look at: इ - त्य - द - य - श् - श - ब्दा = "इत्यदयश्शब्दा" (typo in original for इत्यादयः शब्दाः). Yes, 'इत्यदयश्शब्दा'!
Wait, "अध्ययनोध्यापनसौकर्याय" -> look at 'नो': 'अध्ययनोऽध्यापन...' or 'अध्ययनोध्यापन...'? It's 'अध्ययनोध्यापनसौकर्याय'.

Let's check line 31:
भवति । प्रथमं श्रुत्यकेगोचरा ये शब्दराशयोऽभवन् श्रुतिशब्दवाच्याः
Wait, "श्रुत्यकेगोचरा" -> look at: श्रु - त्य - के - गो - च - रा -> wait, is that 'श्रुत्येकगोचरा'?
Look at 'त्य': it has an e-matra? No, the e-matra is on 'क': 'के'? Wait, or is it 'श्रुत्येकगोचरा'?
Look at 'त्य': त्य. Then 'के'? No, 'त्ये' + 'क'! The e-matra is on 'त्य': 'त्ये' + 'क' = 'श्रुत्येकगोचरा'!
Wait, look at line 31:
श्रु - त्ये - क - गो - च - रा. The slant line is over 'त्य'! So it is `श्रुत्येकगोच

[पृष्ठ १०]

रायां सत्यां पुस्तकयुगान्तर्गता अद्यजाता वद्याजाता विमर्शकाः
मण्डलेषु काण्डेषु च पुस्तकत्वभ्रान्त्या वदन्ति-यदॄग्वेदस्य प्रथमं
दशमञ्च पुस्तकमर्वाचीनम्, इतराणि च पुस्तकानि प्राचीनानीति ।
एतेषां कथनानुसारेण दशमं मण्डलमर्वाचीनमिति स्वीकारे
एकत्रैव ऋतौ द्वितीयतृतीयादिमण्डलगतसूक्तानां विनियोगो
यथा ब्राह्मणेन क्रियते, तथैव दशममण्डलगतसूक्तानामपि तस्मिन्नेव
ऋतौ ब्राह्मणेन विनियोगः कृतो दृश्यते । तत्र वक्तव्यं भवेत्-यद्दशम-
मण्डलविरचनानन्तरमेव ब्राह्मणाविर्भाव इति । तदत्र संहिता-
ब्राह्मणयोः पौर्वापर्यं न भवितुमर्हतीति पूर्वमवोचम् ।
किञ्च ब्राह्मणग्रन्थेषु मतान्तरखण्डनपराणि वाक्यानि बहुलमुपलभ्य
तत्र पौर्वापर्यं केचन कल्पयन्ति । शाखायन्थेष्विव ब्राह्मणग्रन्थेष्वपि
'तद्वैके' 'तदुचैकै' 'तदु तथा न कुर्यात्' 'तन्नादर्तव्यम्' इत्येवमाद-
यस्सर्वेषु ब्राह्मणग्रन्थेषूपलभामहे । तानिमान् सन्दर्भान् पश्यतस्सर्व-
स्यापि बुद्धिरियमुदियादेव-यदत्र पौर्वापर्यं सुनिश्चितमेवेति । कानि चन
स्थलान्यत्रोदाहृत्य विमृशामः । शतपथब्राह्मणे 'तद्वैके स्रुक्सम्मार्ज-
नान्यग्नावभ्यादधति .... तदु तथा न कुर्यात् ..... तस्मादु
परास्येदेवैतानि' (श. ब्रा. १।२।४।११) इति । दर्शपूर्णमासयोः
स्रुचां जुहूपभृद्ध्रुवाणां वेदाग्रैस्सम्मार्जनं विहितम्- 'स्रुचस्सम्माष्टि'
इति । वेदस्य दर्भमुष्टिविशेषस्याग्रभागाः सम्मार्जनानि । तैस्सु-
चस्सम्मूज्य तानि केचन शाखिनोऽग्नौ प्रक्षिपन्ति, तत्तथा न कर्तव्यम्,
किन्तु तानि निरस्येदेवेति ब्राह्मणस्यार्थः । एवम् 'अश्वशफमात्रं कुर्या-
दित्यु हैक आहुः । कस्तद्वेद यावानश्वशफः, यावन्तमेव स्वयं मनसा
न सत्रापृङ् मन्येतैवं कुर्यात्' (श. ब्रा. १।१।६।१०) दर्शपूर्णमासयोः
पुरोडाशपरिमाणं कियद्भवेदिति विचारे केचनाश्वशफमात्रं भवेदिति
वदन्ति, तदिदं दुर्ज्ञेयमश्वशफः कियान् भवेदिति । अतः प्रधानयाग-
साधनाय यत्परिमाणं पर्याप्तं भवेदिति मन्येत तावत्सम्पादनीयमिति
ब्राह्मणार्थः । एवमादीनि खण्डनानि संख्यातीतान्युपलभ्यन्ते शतपथ-
तैत्तिरीयैतरेयादिब्राह्मणग्रन्थेषु । सत्यमेवञ्जजातीयकानि स्थलानि

[पृष्ठ ११]

भ्रमसमुत्पादकानि । भ्रमन्निवृत्तये धीरैरत्र विमर्शः कर्तव्यः । अवि-
च्छिन्नपरम्परावगन्तार एवात्र समर्था भवितुमर्हन्ति, न तु पाश्चात्या-
स्तदनुयायिनो वा । तत्र शतपथब्राह्मणानि प्रायः तैत्तिरीयशाखां
विषयीकुर्वन्ति इति प्रतीयते । नैतावता शतपथब्राह्मणस्य तैत्तिरीय-
शाखापरिवर्तित्वं निर्णतुं शक्यम् । तैत्तिरीयशाखायामपि शतपथ-
ब्राह्मणविषयाणां खण्डनमुपलभ्यते । अत्र कथमस्माभिर्निर्णतुं
शक्यम् यच्छतपथब्राह्मणं परिवर्ति तैत्तिरीयब्राह्मणं वेति ।
तैत्तिरीयशाखायां-'स्रुक्सम्मार्जनान्यग्नो प्रहरति .... तान्येके वृथैवा-
पास्यन्ति, तत्तथा न कार्यम् .... तस्मादेतान्यग्नावेव प्रहरेद्' (तैं. ब्रा.
३।३।२) इति वाक्यं स्पष्टमेव शतपथविषयं खण्डयत् स्वमतं सम्मार्जनीना-
मग्नो प्रहरणमुपसंहरति ।
एवं पुरोडाशपरिमाणमश्वशफमात्रं स्वीकुर्वाणास्तैत्तिरीय-
शाखिनः 'यावन्तं वा मन्येत त न सत्रापृञ्च करोतीत्येके'
(आप. श्रौ २।२५।५।६ ) इति कल्पान्तरमपि निर्दिशन्ति । यद्यपीदं
श्रौतसूत्रं शतपथब्राह्मणपरवत्यैव, तथापि कृष्णयजुर्वेदीयशाखान्तरग-
तपरम्परामवलम्ब्यैव मतान्तरमापस्तम्बाचार्य उल्लिखतीत्यभ्युप-
गन्तव्यम् । प्रायः शुक्लयजुर्वेदशाखागतान् विषयान् 'इति वाज-
सनेयकम्' इति 'माध्यन्दिनम्' इत्येवापस्तम्बो निर्दिशति । अत-
एवमादयो विषया नूनं विमर्शयोग्याः ।
तदत्रैवमभ्यूहितुं शक्यते यदासीत्कञ्चन समयः, यत्र ब्रह्मवादिनो
महर्षयः मिथस्सम्भूय गोष्ठीं कुर्वन्त एवमादीन् विषयान् विचारया-
म्बभूवुः । विचार्य निर्णीतानां विषयाणामनुष्ठानेनाध्यापनेन च
तान् यथावत्परिपालयाम्बभूवुः । सततं तेषामिदमेवैक मुख्यं
कार्यमभवत् । विचारगोष्ठीषु सादरं सगौरवञ्च पूर्वजानां नामानि
वसिष्ठभरद्वाजविश्वामित्रादीनि निर्दिदिशुः । अनन्तासु वेदशाखासु
अध्ययनाध्यापनपरम्परायां सम्मिलितासु तदनुसारेण श्रौतस्मार्त
कर्मस्वनुष्ठानपथमवतीर्णेषु विचारसरणिरियं तेषां नासङ्गता
भवितुमर्हति । परम्परागत विचाराणामेवेदं रूपान्तरं यद्ब्राह्मणं
नाम । यथा ऋषीणां निरतिशयमननव्यापारफलं मन्त्राः तथैव

( १२ )
तेषामनितरसधारणगोष्ठीस्मरणपरिणामो ब्राह्मणम् । लिपि-
निबद्धत्वं तु मन्त्राणां ब्राह्मणानाञ्च नासीदिति कश्चन काल एतादृश
एव । सर्वेऽपि विषयाः श्रवणेनैवावधार्यन्ते स्म । ब्रह्मचर्ये चिरकालस्थि-
तानां तेषां महीयसी खलु स्मरणशक्तिः अतएव श्रुतिरिरति नामान्तरं
संहिताब्राह्मणयोस्सङ्गच्छते । एतेन कल्पसूत्राधिकरणे पूर्वपक्षस्सहेतु-
कसिद्धो भवति । अनेन यथा विमृश्यमाने नून प्राचीनपरम्परासिद्ध
वस्तु निर्गलित स्यात् ।
किञ्च पूर्वोत्तरमीमांसे वेदवाक्यार्थनिर्णयायैव सम्प्रवृत्ते इति
जगत्प्रसिद्धमिदम् । महर्षिणा जैमिनिना व्यासाचार्येण वा यानि सूत्राणि
सन्दृब्धानि तानि वेदवाक्यगर्भीतानि इति तच्छास्त्रविदो जानन्ति ।
तत्र पूर्वमीमांसायां प्रायोऽधिकरणेषु विधिवाक्यान्यर्थवादवाक्यान्ये-
वोदाहृत्य विचारः प्रवर्त

यथाप्रतिपादित पाठ प्रस्तुत है:

पृष्ठ १४

णवाक्ये पूर्वोक्तान्यतमव्यञ्जकत्वं दुरुपपादम् । अपां रजोधमंत्राभिः
वायोश्च तत्सङ्गमः वामस्य धनस्य समुत्पत्तिः, तस्य च देवसम्बन्धित्व-
मित्यस्मिन्नर्थे न तात्पर्यम्, किंतु 'वामदेव्यम्' इति शब्दनिवर्चनाये-
वायं निगमः प्रवृत्तः । निर्वचनेन सिद्धस्य शब्दस्य सामविशेषोऽर्थः ।
अत्राश्लीलस्य कावसरः ।
एवं संवादरूपेण प्रवृत्तेषु मन्त्रेषु वैषयिकानर्थानुपलभ्य तत्रानन्द-
रतां प्रकटयन्तः केचन ऋक्संहितायाः प्रथममण्डलस्यैकोनाशीत्युत्तर-
शततमं सूक्तं षडृचमुदाहरन्ति । अनुक्रमणिकाकारः कात्यायनः
ऋक्संहितागतानां समेषां मन्त्राणां सूक्तानाञ्च ऋषि छन्दः देवतां
विनियोगञ्च यथायथं प्रदर्शयतीति प्रसिद्धमिदम् । इमान्येव सूत्राण्य-
वलम्ब्य मन्

( १६ )
तदयमत्र निष्कर्षः - भ्रमप्रमादविप्रलिप्सादिपुरुषदोषासंस्पृष्टा अपौ-
रुषेया वेदाः, प्रामाण्यञ्च तेषां स्वत एव, 'मन्त्रब्राह्मणात्मकत्वं वेदा-
नाम्', यथाऽऽनुपूर्व्या प्रथममेव सिद्धा मन्त्रास्तेषामेव निरति शय-
ननव्यापारेण दर्शनमृषीणामभवत्, ब्राह्मणभागा अपि अना-
दितः कालानपरम्पराप्राप्तविचाराणामवद्योतकाः, संहिताया ब्राह्म-
णस्य च नष्टाश्वदग्धरथन्यायेन मिथस्सम्बन्धः, ऋषयश्च लक्ष्यैक-
चक्षुषः, क्वचिदर्था अपि शब्दाननुधावन्ति, वेदवाक्यार्थावधारणाय
निगम Coach निरुक्तव्याकरणानुक्रमणिकामीमांसान्यायादिसव्यपेक्षता, एतद-
विरोधेन निर्णीत एव वाक्यार्थ उपादेय इति । तदिदं सर्वं
समवेक्ष्य स्वामिवरैर्ग्रन्थोऽयं प्रणीतः। तमिमं सर्वमवबोध्य प्राचीनं
सिद्धान्तमवधारयन्विति सर्वानभ्यर्थयते ।
विदुषामाश्रवः
भाद्रपद शुक्ल. १५ पट्टाभिरामशास्त्री
सं० २०२६
वाराणसी।
विषय-सूची
१-वेदस्वरूपविमर्शः १-२६४
बेदानामनादित्वम्, वेदशब्दार्थनिरुक्तिः, वेदानामानन्त्यम्,
इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वम्, वेदविज्ञानवादः
मन्त्रार्थविचारः, वाकत्रित्वम्, शरीरे क्रियाद्वैविध्यम्,
वैज्ञानिकाथंपरीक्षणम्, शब्दब्रह्मवादः, वेदे ऐतिहासिक-
घटनाक्रमः, जातिवादः, प्राकृतयज्ञवादः ।
२-वेदप्रामाण्यविमर्शः २६५-३७३
वेदस्येश्वरसत्त्वसमर्थनम्, प्रमाणानां स्वतःस्वपरतस्त्वे,
बुद्धस्य सर्वज्ञत्वनिरासः, तर्काप्रतिष्ठानम्, वेदस्य नित्य-
त्वसमर्थनम्, वेदाध्ययनाधिकारिनिरूपणम् ।
३ - वेदापौरुषेयत्वविमर्शः ३७४-४२०
अपौरुषेयत्वसमर्थनम्, ईश्वरस्य स्मर्तृ त्वकथनम्,
वाचक.ाकथनम्, नैयाकरणमतकथनम् ।
४ - ब्राह्मणानां वेदत्वविमर्शः ४२१-४४७
ब्राह्मणानां वेदत्वसमर्थनम्, कात्यायनपरिशिष्टस्य तत्कर्तृ कत्व-
समर्थनम्, व्याकरणमतम्, महाभाष्ये विरुद्धवाक्यानां समन्वयकरणम् ।

इत्यादृत्यैव / इत्यादायैव / इत्याद्यादृत्यैव:
Letters:
इ (i)
त्या (tyaa)
द (da) with what?
Wait, after त्या, there is:
द (da) with ृ (ri) = दृ?
Wait, is it "इत्यादृत्यैव" or "इत्यादायैव"?
Look at:
इ (i)
त्या (tyaa)
दृ (dri)
त्यै (tyai)
व (va)
Wait, let's look at the letters between त्या and व:
There is:
दृ (dri)? No, there is दा (daa)?
Wait! Is it "इत्यादृत्यैव"?
Let's count characters:
इ, त्या, ?, ?, व
Wait!
इ (i)
त्या (tyaa)
द (da) with ृ (ri) -> दृ
त्य (tya) with ै (ai) -> त्यै
व (va) -> व
"इत्यादृत्यैव" = इति + आदृत्य + एव!
"आदृत्य" means "having respected / regarding / taking pride in / having honored"!
"अस्यस्माकं वेदराशिः इत्यादृत्यैव स्वीयं गौरवं जगति भारतीयाः समुद्घोषयितुं प्रभवन्ति ।"
"इत्यादृत्यैव" - इति + आदृत्य + एव!
Let's check if there is an extra 'दा':
No, it's

२ वेदस्वरूप-विमर्शः
यते इति ज्ञानम्, ज्ञानसाधनम्, ज्ञानकर्म, ज्ञानाधिकरणम् ; सत्ता,
सत्तासाधनम्, सत्ताकर्म, सत्ताधिकरणम् ; स्थितिः, स्थितिसाधनम्,
स्थितिकर्म, स्थित्यधिकरणञ्चेत्यादि सर्वं वेदशब्दार्थतया व्याख्यातुं
शक्यते । तत्र ग्रन्थात्मकैषु वेदेषु शाब्दज्ञानसाधनत्वमेव समन्वयायन्ति
प्रायेण विद्वांसः । अन्वेषणप्रक्रियया परिशील्यमाने तु सर्वविधज्ञान-
साधनत्वम्, ज्ञानरूपत्वम्; सत्तासाधनत्वम्, सत्तारूपत्वम् ; स्थितिसाध-
नत्वम्, स्थितिरूपत्वम् चेत्याद्यपि वेदशब्दार्थे समन्वितं भवति ।
अत्रोच्यते - यद्यपि 'सर्वे सर्वार्थवाचकाः' इति कामदोग्धृत्वात्
शब्दानां व्याकरणकोषादिबलाच्चानेके विलक्षणाश्च वेदशब्दार्थाः संभ-
वन्ति; तथापि 'योगाद्रू ढिर्बलीयसी' इति नयेन योगरूढार्थ एव स्वाभा-
विकः । विनोदाय तु यथार्थं कामं गृह्णन्त्वन्वेष्वर्थाः । प्रसङ्गानुसार-
मन्यार्थोऽपि । एकश्च वेदशब्द आद्युदात्तः शब्दराशेर्बोधकः; अपरश्च
अन्तोदात्तः कुशमुष्ट्यादेर्बोधकः 'वेदं कृत्वा वेदिं करोति' इत्यत्र । अत
एव उब्छादिगणो ऋष्पादिंगणे च वेदशब्द उभयत्र पाणिनिना पठितः ।
अत एव मन्त्रब्राह्मणात्मकशब्दराशावेव मुख्यो वेदशब्दः । स एवार्यजातेः
सर्वस्वम् । तन्मूलिकैव भारतीया संस्कृतिः । तमेवाधारीकृत्य ज्ञानविज्ञा-
नादिकर्माणि साधयितुं महतां प्रयत्नः । शब्दराश्यात्मकं वेदमनाश्रित्य तु
पूर्वोक्तव्युत्पत्तिलभ्यमेकमप्यर्थं कश्चिन्न साधयितुं शक्नोतीति स एव
मुख्यशब्दार्थोऽभ्युपेतव्यः ।
अनन्ता वै वेदाः
यदपि - "भरद्वाजो ह त्रिभिरायुर्भिर्ब्रह्मचर्यमुवास । तं ह जीर्णं
स्थविरं शयानमिन्द्र उपव्रज्योवाच - भरद्वाज यत्ते चतुर्थमायुर्दद्यां
किमेतेन कुर्या इति । ब्रह्मचर्यमेवैतेन चरेयमिति होवाच । तं
ह त्रीन् गिरिरूपान विज्ञातानिव दर्शयाञ्चकार । तेषां हेकैकस्मा-
न्मुष्टिमाददे । सहोवाच भरद्वाजेत्यामन्त्र्य-वेदा वा एते । अनन्ता वै
वेदाः । एतद्वा एतैस्त्रिभिरायुर्भिरन्ववोचथाः' इति ।
(तै० ब्रा० ३ । १० । ११ । ३-४ )

वेदस्वरूप-विमर्शः ३
नहि इदानीमुपलभ्यमाना वेदा अनन्ताः सन्ति । तस्माद्दिज्ञायते
"यत्किमपि तत्त्वान्तरमेव वेदपदव्यपदेश्यं यदनन्तं भवतीति" उच्यते ।
तन्न; 'भरद्वाजो ह' इत्यादिसमुद्धृतवचनविरोधात्, शब्दराश्यात्मक-
वेदाध्ययनार्थमेव ब्रह्मचर्यग्रहणविधिप्रसिद्धिभ्याम् । किञ्च 'अन्ववोचथा'
इत्यनुवचनस्य शब्दराशिग्रहण एवाञ्जस्यम् । नहि तत्त्वान्तरस्य तन्
सम्भवति । न चोपलभ्यमानस्य वेदस्यानन्त्यं नास्तीति वाच्यम् ; देव-
र्ष्यादिग्राह्यस्य वेदस्यानन्त्ये बाघाभावात् । अद्यत्वे तु मानवबुद्धिग्राह्याणा-
मपि सहस्राधिकशाखानां विपरिलोपो दृश्यते, महाभाष्यकारादिभि-
र्वेदस्य एकत्रिंशदुत्तरैकादशशतशाखानां चर्चितत्वात् । देवादिबुद्धि-
ग्राह्यास्तु वेदा अनन्ता एव । अत एव -
'इन्द्रादयोऽपि यस्यान्तं न ययुः शब्दवारिधेः ।'
इति वचनं श्रूयते ।
अपि च-अनन्तप्रपञ्चस्रष्टेः ईश्वरज्ञानपूर्वकत्वेन तदनन्तज्ञानेष्वनु-
विद्धानां शब्दानामानन्त्यम्-
'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।'
इति अभियुक्तोक्तेः । अत एव ईश्वरीयनित्यानन्तज्ञानेषु अनुविद्धाः
शब्दरूपा वेदा अपि नित्या अनन्ताश्चेति सर्वमनवद्यम् । अत एव च
'वेदैरेव ब्रह्मा सृष्टि करोति' इति श्रुतिस्मृतिषु, पुराणेषु, च प्रसिद्धिराञ्ज-
स्येनोपपद्यते । नात्र वेदशब्दव्यपदेश्यं किमपि तत्त्वान्तरं निर्दिष्टम् ,
'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे', 'शब्द इति चेन्नातः
प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' इति 'शब्द'पदनिर्देशात् । अत एव
'भूरिति व्याहरत्, तस्माद्भूमिमसृजत' इत्यादिभिः शब्दव्याहरणपूर्विका
सृष्टिः श्रूयते । यथा लोके कुलालो घटशब्देन घटं स्मृत्वा दण्डचक्रादि-
व्यापारेण तं सृजति तथैव परमेश्वरोऽपि तैस्तैः शब्दैस्तांस्तानर्थान्
स्मृत्वा सृजति ।
ऋचोमयः सूर्यः
एवमेव "वेदैरशून्यैस्त्रिभिरेति सूर्यः" इत्यपि नानुपपन्नम् । त्रयीप्रोक्त-
कर्मफलात्मकत्वात् सूर्यस्त्रिभिरशून्यः स्यादिति युक्तमेव । सवनप्राधा-

[पृष्ठ ४]

४ वेदस्वरूप-विमर्शः
स्यात् कर्मणां प्रातरादिभेदेन ऋगादिमत्त्वम्, तत्त्वान्तरैरपि कथमशून्य-
त्वव्यवस्था सूर्यस्य सेत्स्यति। अत एव च सूर्यस्य त्रयीमयत्वम्।
यदुक्तम्-
"ऋग्भिः पूर्वाह्णे दिवि देव ईयते यजुर्वेदे तिष्ठति मध्येऽह्नः।
सामवेदेनास्तमये महीयते वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्यः ॥"
(तै० ३।१२।९।१)
इति श्रुतिः आरम्भमध्यान्तिमानां भागानामृग्यजुःसामत्वमाम्नाती"ति।
तदपि न युक्तम्; दिवसस्य पूर्वाह्नादिभागेषु सूर्यस्य ऋगादियुक्तत्वो-
क्त्या भागत्रयस्य ऋगादित्वात्सिद्धेः। नहि 'मध्याह्ने छत्रधर' इत्युक्त्या
मध्याह्नस्य छत्ररूपत्वं वक्तुं शक्यम्।
सायणीयो मन्त्रार्थस्तु-'दिवि वर्तमान आदित्यो देवः पूर्वाह्णे
काल ऋग्देवताभिः सह

६ वेदस्वरूप-विमर्शः

शरीरस्योपभोगसाधनतया शरीराद्बहिर्गतमपि चक्षुर्ज्ञानाख्यं
भोगं जनयतीति न बुद्धाववागच्छति। निर्गत्य दूरं गतस्य चक्षुस्तत्प्रदेश-
स्थान् लघूनन्यानपि पदार्थान् कुतो न गृह्णाति ? शक्तिस्स्वस्य तादृशी
यत्सूर्यमण्डलपर्यन्तमपि गत्वा सूर्यमण्डलमपि दर्शयति, परं तत्रस्था-
नन्यानर्थान्न दर्शयति। यथा दूरस्थं पर्वत पश्यामस्तथा तत्रैव स्थितानि
लघूनि तृणान्यपि कुतो न पश्यामः ? चाक्षुषो रश्मिरेव कश्चित् प्रयाति,
न सर्वं चक्षुरिति चेत्; समीपेऽपि वस्तुनि चाक्षुषो रश्मिरेव गच्छति,
तत्र कुतः सूच्यादीन्यपि पश्यति ? दूरस्थञ्च वस्तु बृहदतिलघु कुतः
पश्यामः ? चक्षुषोऽङ्गुल्यादिना पीडने यः पदार्थो यत्र स्थितस्तस्मात्
किञ्चिद् दूरे अथ उच्चैस्तिर्यग्वा दृश्यते, तत् कुतः ? चाक्षुषो रश्मिरेव
तत्र तिर्यग्भूत इति चेदास्तां तत्, परं यत्र रश्मिर्गतस्तत्र पदार्थ एव यदा
न विद्यते तदा कथं दृश्यते" इति। तन्न; शरीरावच्छिन्नस्यैव भोक्तृत्वे-
नादोषात् । तथा हि—चक्षुषो विषयसमर्पकतया बहिर्गमनेऽपि 'सूर्य-
मण्डलज्ञानवानहमिति ज्ञानवत्त्वं ज्ञानाधिकरणस्य शरीरावच्छिन्नस्य
आत्मन एव सम्भवति।
यदुक्तम्—"सूक्ष्मस्य मनसो हृदयस्थत्वेन तत्सहयोगाभावान्न
बहिर्गतेन चक्षुषा रूपग्रहणं संभवती"ति। तदप्यसङ्गतम्; चक्षुषो
मनोयोगाभ्युपगमेन दोषाभावात् ; दीर्घस्य नेत्ररश्मेर्विषयदेशगमनेऽपि
शरीरसम्बन्धाविच्छेदात् ।
अत एव यदुक्तम्—"मनसो बहिर्गमनमुपहासास्पदम्, मनसो
बहिर्गमने शरीरधारणासंभवादि"ति। तदपि न; 'तन्मनोऽसृजदि'ति
श्रुत्या मनसः कार्यत्वेन नाणुत्वम्, किन्तु मध्यमपरिमाणत्वमेवेति तस्य
तडागोदकस्येव इन्द्रियप्रणालिकया विषयदेशगमनेऽपि शरीरसम्बन्धा-
विच्छेदेन तस्य धारणसंभवात् ।
वेदान्तमतरीत्या चक्षुःप्रणालिकया सूर्यमण्डलपर्यन्तं निर्गतस्यान्तः-
करणस्य विषयस्य चैकदेशस्थत्वेन अन्तःकरणावच्छिन्नविषयावच्छिन्न-
चैतन्ययोरैक्येन प्रमातृचैतन्यसत्तातिरिक्तसत्ताकत्वाभावेन विषयज्ञानं

वेदस्वरूप-विमर्शः ७

प्रमातृनिष्ठं भवति, तस्य च देहे प्राकट्यं भवतीति कृत्वैव देहस्य
भोगायतनत्वमुच्यते ।
सांख्ययोग-मतरीत्या तु यथा ग्रामाध्यक्षो ग्रामीणेभ्यः करमादाय
विषयाधिपतये समर्पयति, विषयाध्यक्षो मन्त्रिणे, मन्त्री च सर्वाधि-
पतये तथैवेन्द्रियैर्विषयाश्चित्ताय समर्प्यन्ते, तेन बुद्धयै, सर्वार्थकारिण्या
बुद्ध्या च स्वप्रतिबिम्बिते पुरुषे, प्रतिबिम्बतादात्म्याभिमानेन पुरुषोऽपि
तद्वाराव स्वात्मनि विषयसम्बन्धं मनुते । जबाकुसुमसम्वन्धेन स्फटिक-
लौहित्यमिवेन्द्रियोपस्थापितैर्विषयैः बुद्धेर्विषयाकारता संपद्यते, चिच्छाया-
पन्नायां बुद्धौ विषयोपरागेण चिच्छायाऽप्युपरज्यते । छायायामुपरक्तायां
बिम्बरूपः पुरुषः स्वात्मनि विषयोपरागं मनुते, यथा मलिने दर्पणे
मलिनं प्रतिमुखं दृष्ट्वा मलिनं मे मुखमिति मत्वा शोचति, तद्वत् ।
अत एव यदुक्तम्—"चक्षुषा रूपं प्रकाश्यते, न रूपमानीयते,
तस्मिंस्तच्छक्तेरभावादि"ति । तदपि न; चितेर्निश्चेयप्रायेण वस्तु-
रूपभेदानेतुं शक्यते तदा पदार्थत्वादिनिन्द्रियैर्भोक्तुरर्थे रूपादि समर्पणे-
बाधाभावात् ।
इदमिह ज्ञातव्यम्—कैश्चित्तु गोलकमेव चक्षुरित्युच्यते । तथा हि—
"गोलके चिकित्साप्रयोगाद्विषयोपलब्धैर्गोलकगुणदोषानुवर्तितया कृष्णां
सारगोलकमेव चक्षुः, न तु तेजस्तस्यानुपलभ्यमानत्वात् । वेगवताऽपि
तेजसा योजनशतसहस्रव्यवहितचन्द्रसूर्यतारकादि कथमतिशीघ्रं ग्रहीतुं
शक्येत, कथञ्चाल्पकं नयनं तेजः मिहिरमहसा प्रतिहतं न भवेत् ,
कथञ्च स्फटिकाभ्रान्तरितपदार्थोपलब्धिस्तेन स्यात्।" परमेतन्न सङ्गतम् ;
कुठारादिकारकवदिन्द्रियाणामपि प्राप्यकारित्वेन कृष्णसारगोलके तद-
संभवेन तदनुपपत्तेः । अपि च—न गोलकानामिन्द्रियत्वं संभवति, कर्ण-
शष्कुलीरहितस्यापि सर्पस्य शब्दोपलम्भात् । एवमेव गोलकादिहीनानां
वृक्षाणामपि दर्शनश्रवणाद्युपलम्भाच्च तदनुपपत्तिः । 'तस्मात् पश्यन्ति
पादपाः" इत्यादिशास्त्राणि विज्ञानञ्चाधुनिकमेतमवमानयन्ति। अश्रुष्कस्य
वृक्षस्य छेदनप्रतिषेधेन प्राणित्वावगमाच्च ।

[वाम पृष्ठ / Left page]

८ \hspace{70pt} वेदस्वरूप-विमर्शः
\hspace{20pt} यदुक्तम् — "चिकित्सादिप्रयोगान् कृष्णसारगोलकस्य चक्षुष्ट्वम्"
इति। तदप्यकिञ्चित्करम् ; तस्याधेयमात्रोपकारकत्वात् ।
\hspace{30pt} "चिकित्सादिप्रयोगस्तु गोलके यः प्रवर्तते ।
\hspace{30pt} सोऽयमाधारसंस्कारः आधेयस्योपकारकः ॥" \hspace{20pt} इति ।
कृष्णसारगोलकस्य चक्षुष्ट्वे तस्य विषयैः संसर्गाभावान्न विषयप्रत्यक्षं
स्यात् । तस्मात्तैजसस्य चक्षुषोऽधिष्ठानमेव कृष्णसारगोलकः स्वोपघाता-
नुपघाताभ्यां चक्षुषोऽप्युपघातानुपघातौ जनयति ।
\hspace{20pt} इन्द्रियाणां स्वविषयग्रहणं भूतप्रकृतित्वे सति निर्वहति नान्यथा ।
भौतिकानीन्द्रियाणि स्वस्वविषयमधिगन्तुमुत्सहन्ते । गोलकशक्तिरिन्द्रि-
याणीति पक्षो मीमांसकानाम् । ननु न प्राप्यकारित्वं सर्वेन्द्रियाणाम्,
रसनस्पर्शनयोरेव तद्दर्शनात् । चक्षुःश्रोत्रे तु दूरदेशस्थरूपशब्दग्राहके
कथं प्राप्यकारिणी स्याताम् ? घ्राणं तु त्रिपुटिकानिकटनिहितपदार्थ
गन्धमपि गृह्णाति, दूरतोऽपि प्रवहदनिलसमानतमालतोमल्लिका-
यूथिकादिसौरभमुपलभते, निकटनिहितद्रव्येणापि न सन्निकर्ष इत्यप्राप्य-
कारित्वमेव तस्य । तस्माच्छक्तिविशेषणमधिष्ठानमेवेन्द्रियम्, चन्द्रार्क-
ग्राहिणि चक्षुषि नतरां प्राप्यकारित्वमिति चेन्न । कारकत्वेन प्राप्यकारि-
त्वस्यैबौचित्यात् कारकञ्चाप्राप्यकारि चेति चित्रम् । अप्राप्यकारित्वे च
शक्तेर्विशेषात् कुड्यादिव्यवहितमपि वस्तु चक्षुर्गृह्णीयात् ।
\hspace{20pt} यदुक्तम्— "तत्र कार्यानुपलम्भात्र शक्तिः कल्प्यते" इति । तदपि न
क्षोदक्षमम् ; तेजसो द्रव्यत्वाद्व्यवधानानुगुणमेव कार्यकरत्वम्
अमूर्तायास्तु शक्तेर्नव्यवधानमबाधकं भवेदिति तेज एवेन्द्रियं कल्पनीयम्,
न शक्तिः शक्तिमदधिष्ठानं वा । श्रोत्रस्यापि प्राप्यकारिता वक्ष्यते ।
घ्राणस्यापि समीरणान्दोलितमल्लिकामानत्यादिपुष्पप्रसृतत्रसरेणुनिकरा-
धिकरणगन्धग्रहणात् प्राप्यकारितैव । न च त्रसरेणुविसर्पणाद् द्रव्यक्षयः,
पृथिव्यापूरकत्वेन त्रसरेणुभूयस्त्वेन च तददोषात् । अत एवाशुचिद्रव्या-
घ्राणेऽपि प्रायश्चित्तान्नानम् । चक्षुषस्तेजःप्रसरणात् प्राप्यकारित्वं, श्रोत्र-
स्यापि शब्दाभिव्यञ्जकध्वनेरुत्पत्तिदेशे गमनात् तादृशस्य ध्वनेः श्रोत्रदेशे

[दक्षिण पृष्ठ / Right page]

\hspace{70pt} वेदस्वरूप-विमर्शः \hspace{70pt} ६
आगमनाद्वा सन्निकर्षस्य सत्त्वान्न प्राप्यकारित्वभङ्गः । त्वग्-रसनयोस्तु
प्राप्यकारित्वे न विवादः । तस्मात् प्राप्यकारीणि इन्द्रियाणीति ।
\hspace{20pt} यदुक्तम् — "अयस्कान्ताञ्जनतिलकमन्त्रादिवदप्राप्तस्यैव ग्राहकं चक्षुः।
तथात्वेऽपि न सकलार्थभासकत्वप्रसङ्गः, योग्यदेशापेक्षणात् । यथा
अयस्कान्तोऽयसोऽप्राप्तस्याकर्षणे प्रवर्तमानोऽपि न सर्वस्यायसः तथा-
विधस्याकर्षणे समर्थः, अपि तु योग्यदेशस्थस्यैव, अञ्जनतिलकमन्त्रादि-
र्वा अप्राप्तस्य रुत्यादेराकर्षकः सन् न सर्वस्याकर्पको दृष्टः, नियतस्यैव
स्त्र्यादेस्तेनाकर्षणोपलम्भात्, तथैव चक्षूरश्मयो लोकान्तरं गत्वा किमिति
रूपं न प्रकाशयन्ति, चक्षुषा संयुक्तसमवायात् रूपमिव गन्धादिकमपि
किमिति न प्रकाशयति, तत्रापि तस्याविशेषात् इति चोद्ये योग्यतैव
शरणम्" इति ।
\hspace{20pt} तन्न ; तथात्वे योग्यताविशेषादेव एकेनेन्द्रियेणैव सर्वप्रकाशसिद्धौ
चक्षुराद्यभ्युपगमस्य वैयर्थ्यापातात् । त्वच एव योग्यताविशेषात् तत्त
एव तत्तदर्थोपलम्भसंभवात् । यदि तु योग्यताया अपि निर्धारणाथ
कार्यकारणभावनिर्धारणमावश्यकम्, तदा प्रकृतेऽपि स निर्धारणीयः ।
यथाऽयसो नियतदेशप्राप्तिर्वक्तव्या । यदि चक्षुःप्रदेशे पर्वतादिविषयस्य
गमनमनुपलब्धेतसा नाभ्युपेयते, तदा चक्षुष एव विषयप्रदेशगमन-
मभ्युपेयताम्, अयस्कान्ततिलकादीनां संयोगसम्बन्धानपेक्षत्वेऽपि देश-
विशेषप्राप्त्यपेक्षाया अनिवार्यत्वात् । अन्यथा दूरस्थवस्तुदर्शनाय
पुरुषस्य गमनं भवन्मतेऽपि नोपपद्यते । बिडालादिचक्षूरश्मिगमनस्य
प्रत्यक्षसिद्धत्वाच्च प्राप्यकारित्वम् ।
\hspace{20pt} किञ्च — इन्द्रियत्वाविशेषेऽपि त्वगादिरपि कुतो नायस्कान्तवत् प्राप्य-
कारी, योग्यतायाः सर्वत्राप्यनपायात् । तथाऽदर्शनान्न तत्र तथेति चेत्,
प्रकृतेऽपि तथाऽदर्शनस्य तुल्यत्वान, गोलकस्य विषयदेशाप्राप्तिदर्शनेऽपि
रश्मीनां तदप्राप्तिदर्शनस्य वर्णयितुमशक्यत्वात् । बिडालनेत्ररश्मीनां
प्राप्तिदर्शनाच्च ।
\hspace{20pt} किञ्च — नियतदेशप्राप्त्यपेक्षामे प्रभावशक्त्याद्यात्मना अयस्कान्तादीना-
मपि लोहसंसर्गो भवत्येव । सर्वथाऽसंसर्गेऽसंसृष्टत्वाविशेषात् दूरस्थाना-

प - ल - भ्य - ते (8 syllables).
Count the syllables in that word in line 22:
रूपं (2)
दूरमपि (4)
1: प्र
2: स
3: दु (it has a loop like 'द' with u-matra 'ु'?)
4: र (it's a 'र'!)
5: प
6: ल
7: भ्य
8: ते
Wait! The typesetter swapped 'र' and 'द'! They put 'दु' then 'र' -> प्रसदुरपलभ्यते!
Wait, look at syllable 3 and 4:
Syllable 3: it has a rounded back like 'द' with 'ु' below it? Wait, or is it 'र' with 'ु' = 'रु'?
If it's 'रु', how is 'रु' written in this font? Look at 'गुरु' or 'रू'?
In line 22: look at syllable 3: it is 'द्'? No, wait, look at 'द' in 'दूरमपि' right before it: 'दू' has a circle on the right with a tail.
The letter after 'स' has: top bar, small vertical, round body like 'द', then a tail going down: that is 'द'!
And under it? There is a 'ु' or nothing?
Wait

१२ वेदस्वरूप-विमर्शः
समीपस्थः' इति सान्तरप्रत्ययो न स्यात् । भवति च तथा प्रत्यय इति
चेन्न; यत उक्तप्रतीतिः शरीरापेक्षया सान्तरत्वं विषयीकरोति, न
त्विन्द्रियापेक्षया इन्द्रियस्यातीन्द्रियतया तदपेक्षया सान्तरत्वस्य चक्षुषो
वीक्षणाक्षमत्वात् ।
ननु यदि विषयदेशगतेन चक्षुषा विषयो वीक्ष्यते, तदा नेत्रापि-
धानेऽपि प्रत्यक्षं स्यात् , नेत्ररश्मेर्विद्यमानतया तत्सन्निकर्षस्य तदानी-
मपि सत्त्वात् । अतः कृष्णसारगोलकमेव कुतो न चक्षुः ? तत्त्वचे
निमीलनेन व्यवधानादमहस्यमुपपद्यते इति चेन्न । नयनगोलकादारभ्य
विषयपर्यन्तं बद्धरेखस्यैव मनःसंयुक्तस्य च चक्षुषो विषयग्राहकत्वाभ्यु-
पगमात् । निमीलने तु विषयसंयुक्कोऽपि नेत्ररश्मिर्मनसा वियुक्तो-
ऽबद्धरेखश्च कथं विषयं गृह्णीयात् ? वेदान्तपचेऽपि उन्मीलि

प, रि, then what?
Wait, look at the top:
Above रि there is an 'ि' matra.
Above the next letter: is there an 'ि'?
Wait, the next letter is 'ग', then 'णि' (with 'ि' matra), then 'ता', then 'नि'!
Look:
प - ri - ga - ṇi - tā - ni -> परिगणितानि!
Wait, look at 'णि': it has ण and 'ि'!
Wait, look at 'लघून्य-':
Is it लघून्य- or लघुव्य-?
It is 'लघून्य-' (laghūnya- / laghunya-): 'लघूनि' in sandhi before 'अ' becomes 'लघून्य'!
लघूनि + अपरिमितानि or अपरिगणितानि = लघून्यपरिमितानि / लघून्यपरिगणितानि!
Wait, in line 22:
Is it "अपरिमितानि" or "अपरिगणितानि"?
Wait, look at line 22:
"लघून्यपरिमितानि" - wait, look at "परिमित" vs "परिगणित":
Let's look at line 39 on page 15: "शतशो मण्डलानि सन्ति" (hundreds of mandalas).
If mandalas are produced from the object to the eye, are they "countless" (अपरिमितानि)