वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

परस्मैपदानांमपि प्रत्ययत्वात् तेषां
[Wait: आत्मनेपदपरस्मैपदानांमपि or आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि or आत्मनेपदपरस्मैपदानाम्?
Look at: "आत्मनेपदपरस्मैपदानांमपि" or "आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि"?
It says: "आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि" or "आत्मनेपदपरस्मैपदानाम्"?
Wait, look at: "आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि":
आ त्म ने प द प र स्मै प दा ना म पि -> look at the anusvara and 'म':
पदानांमपि or पदानामपि?
There is an anusvara: पदानांमपि!]
[L...] च “अनुदात्तङित आत्मनेपदम्” इत्यादिभिर्विधानेऽपि तृतीयाध्यायगोचरत्वाभावात् पदव्यवस्थाप्रकरणयो-
[L...] जनमत्रासङ्गतमित्यपास्तम् ॥

Wait, let's re-examine:
"श्रौत्रैार्हन्तीचगणैर्गुण्यैर्महर्षिभिरहर्दिवम् ।"
Wait! Look at the first line of the verse again!
Could it be:
श्रौत्रैरन्तेवासिगणैर्?
Let's look at the letters:
श्रौ - त्रै -
then a stroke: is it

तत्रादौ दश लकाराः प्रदर्श्यन्ते-लट् । लिट् । लुट् । लृट् । लेट् । लोट् । लङ् ।
लिङ् । लुङ् । लृङ् ॥ एषु पञ्चमो लकारश्छन्दोमात्रगोचरः ॥ वर्तमाने लट् ।३।२।
१२३ ॥ वर्तमानक्रियावृत्तेर्धातोर्लट् स्यात् । अटावितौ ॥ लः कर्मणि च भावे चाक-
१ तत्रेति । तत्र=तृतीयाध्यायगोचरेषु प्रत्ययेषु । आदौ दश लकाराः प्रदर्श्यन्ते इत्यर्थः ।
अनुबन्धभेदेन लकाराणां भेदाद् दशविधत्वम् । "प्रदर्श्यन्ते" = इत्यस्य स्वरूपतस्तदादेशतस्तद्रूपादितश्च
प्रदर्श्यन्ते इत्यर्थः । सर्वनिरूपण एव च तस्य तात्पर्यम् । उपरिष्टाच्च "एषु पञ्चमो लकारश्छन्दो-
मात्रगोचरः" इति वक्ष्यमाणतया तादृशस्य च लकारस्य वैदिकप्रक्रियायामेव निरूपणीयतया तत्रैव
तस्य स्वरूपरूपादिकं प्रादर्शि । एवं च उत्सर्गापवादस्थल इव संकोचस्यावश्यकतया तदतिरिक्तानां
नवानां लकाराणां स्वरूपरूपाभ्यां प्रदर्शनमादिमे तिङन्तप्रकरणे प्रतिज्ञातं भवतीति तथैव कृतत्वान्न काप्यनु-
पपत्तिः । "दश लकाराः" इति "दश" पदं तु लकाराणां "लः कर्मणि च" इत्यादि विधीनां
वस्तुतो दशत्वमिति ज्ञापनायैव । तथा च स्वरूपस्वभावाभ्यामादिमे तिङन्तप्रकरणे प्रदर्श्यमानेषु लकारेषु
न दशत्वं विशेषणं सत् तेन रूपेण लकाराणां प्रदर्श्यमानतां बोधयति, किं तु उपलक्षणं सत् वस्तुतो
ये दश लकारास्तेषु योग्यताबलान्नवानां लकाराणां स्वरूपस्वभावाभ्यां प्रदर्शनं बोधयतीति फलितम् ॥
२ सूत्रकृता तत्रतत्र निर्दिष्टानि लकाराणां स्वरूपान्याह-लट् लिडित्यादिना । अत्र प्रथमतः षट् टितः ।
पश्चात् ङितो निर्दिष्टाः प्रत्याहारस्थवर्णक्रमानुरोधेन ॥ ३ पञ्चम इति । लेडित्यर्थः । तस्य च पञ्चमत्वं
स्वोक्तक्रमानुरोधेन । छन्दोमात्रेति । अतः प्रकृते तिङन्तप्रकरणे स्वरूपस्वभावतः सूत्रेण तस्य व्युत्पादनं न
क्रियते इति भावः ॥ ४ वर्तमान इति । वर्तमाना या क्रिया तद्वाचकाद्धातोर्लट् स्यात् । स च प्रत्ययसंज्ञ
इत्यर्थः ॥ क्रियाया वर्तमानत्वं नाम प्रारब्धापरिसमाप्तत्वम् । पदान्तरसमभिव्याहारं विनैव साध्यत्वप्रकारक-
प्रतीतिविषयः, एकफलोद्देशेन प्रवृत्तपूर्वापरीभूतावयवकः, संकलनात्मकैकबुद्धिविषयीकृतो व्यापारसमूहः क्रिया ।
स्पष्टा चेयं रीतिर्भूवादिसूत्रे भाष्ये ॥ हरिरप्याह-“यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते ।
आश्रितक्रमरूपत्वात् क्रियेति व्यपदिश्यते ॥ गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् ।
बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ॥” इति ॥ इत्थं च आरब्धक्रियात आरभ्य तत्समा-
प्तिपर्यन्तं “पचति” इत्येव प्रयोगः । “पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे उपक्रमप्रभृत्यपवर्गप-
र्यन्तं व्रजति पचतीति” इति यास्कोक्तेरप्यत्रैव तात्पर्यम् ॥ भावप्रधानमाख्यातं सत्त्वप्रधानानि नामानि ।
यथा “गच्छति” इत्यत्र “गमनं करोति” इत्यर्थेन क्रियायाः प्राधान्यम् । यथा च “गौः” इत्यत्र
“एकत्वसंख्याविशिष्टा गौः” इत्यर्थेन द्रव्यस्य प्राधान्यम् । “यत्रोभे भावप्रधाने” इति निरुक्ततो
यत्राख्यातनामनी द्वे एव भवतस्तत्र भावप्राधान्यम् । यथा “देवदत्तो गच्छति” इत्यत्र “देवदत्ताभिन्नैक-
कर्तृकं वर्तमानकालिकं गमनम्” इत्यर्थेन क्रियाया एव प्राधान्यम् । शाब्दिकमते क्रियामुख्यविशेष्यकः शाब्द-
बोधो भवति । तथा च “देवदत्तो भवति” इत्यस्य “देवदत्ताभिन्नैककर्तृकं वर्तमानकालिकं भवनम्”
इति शाब्दबोधः । नैयायिक नये तु कर्तृमुख्यविशेष्यकः शाब्दबोधो भवति । तथा च “देवदत्तो भवति”
इत्यस्य “भवनानुकूलकृतिमान् देवदत्तः” इत्येवं शाब्दबोधः । युक्तायुक्तत्वं स्वयमूहनीयं विस्तरभिया नेह
प्रपञ्चि ॥ ५ इत्संज्ञामन्तरा निवृत्त्युपायाभावादाह-अटाविताविति । “उपदेशेऽजनुनासिक इत्” “हल-
न्त्यम्” इति सूत्राभ्यामित्संज्ञकावित्यर्थः ॥ लटि टित्त्वम् “एधते” इत्यादौ “टित आत्मनेपदानां टेरे”
इत्येत्वार्थम् । अकारोच्चारणं तु “लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे” इति विशेषणार्थम् । ननु अकार-
टकारयोरित्संज्ञावल् लकारस्यापि “लशकतद्धिते” इति सूत्रेणेत्संज्ञा कुतो न ? न च फलाभावान्नेत्संज्ञेति
वाच्यम्, “लिति” इति लित्स्वरस्यैव फलत्वेन वक्तुं शक्यत्वात् । न च णलो लित्त्वेन तदभावस्य ज्ञापना-
न्नेदं फलमिति वाच्यम्, अश्रवणस्यैव फलत्वादिति चेन्न, “उच्चारणसामर्थ्याल्लस्य नेत्त्वम्” इत्यङ्गीकारेणे-
त्संज्ञाया अप्रवृत्तेः ॥

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । (२५१)
र्मकेभ्यः ।३।४।६९ ॥ लकाराः सकर्मकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च स्युरकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि
च ॥ लस्य ।३।४।७७ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्ता-
तांझाथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् ।३।४।७८ ॥ एतेऽष्टादश लादेशाः स्युः ॥ लः
परस्मैपदम् ।१।४।९९ ॥ लादेशाः परस्मैपदसंज्ञाः स्युः ॥ तङानावात्मनेपदम् ।
१।४।१०० ॥ तङ् प्रत्याहारः । शानच्कानचौ चैतत्संज्ञाः स्युः । पूर्वसंज्ञापवादः ॥ अनुदा-
त्ङित आत्मनेपदम् ।१।३।१२ ॥ अनुदात्तेत उपदेशे यो ङित्तदन्ताच्च धातोर्लस्य
स्थाने आत्मनेपदं स्यात् ॥ स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ।१।३।७२ ॥
स्वरितेतो ञितश्च धातोरात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले ॥ शेषात्कर्तरि परस्मै-
पदम् ।१।३।७८ ॥ आत्मनेपदनिमित्तहीनाद्धातोः कर्तरि परस्मैपदं स्यात् ॥ तिङस्त्रीणि
त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः ।१।४।१०१ ॥ तिङ उभयोः पदयोस्त्रयस्त्रिकाः क्रमादे-
तत्संज्ञाः स्युः ॥ तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः ।१।४।१०२ ॥ लब्ध-
प्रथमादिसंज्ञानि तिङस्त्रीणि त्रीणि वचनानि प्रत्येकमेकवचनादिसंज्ञानि स्युः ॥ युष्मद्युप-
पदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः ।१।४।१०५ ॥ तिङ्वाच्यकारकवाचिनि
१ सकर्मकेभ्य इति । फलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वं सकर्मकत्वम् ” यथा “देवदत्तो ग्रामं गच्छति ”
इत्यत्र फलं ग्रामनिष्ठम्, व्यापारश्च देवदत्तनिष्ठ इति ॥ फलसमानाधिकरणव्यापारवाचकत्वमकर्मकत्वम् ।
यथा “देवदत्तः स्नाति” इत्यत्र फलव्यापारावुभावपि देवदत्तनिष्ठौ । हरिरप्याह-“ फलव्यापारयोरेक-
निष्ठतायामकर्मकः । धातुस्तयोर्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः ॥” इति ॥ २ अधिकारोऽय-
मिति । स्वदेशे वाक्यार्थशून्यत्वे सति परदेशे वाक्यार्थबोधजनकत्वमधिकारत्वम् ॥ ३ एतेष्टादश
इति । धातोर्विहितस्य लस्य स्थान इत्यर्थः ॥ तेन “लुनाति” इत्यादौ न दोषः ॥ ४ लादेशा
इति । सिजादीनां परस्मैपदसंज्ञा तु न भवति, सूत्रे “लः” इत्यस्य षष्ठ्यन्तत्वेन लकारस्थाने जायमानाना-
मेव परस्मैपदसंज्ञाविधानेन लकारनिमित्तकानां सिजादीनामप्राप्तेरिति गुरुचरणाः ॥ ५ कृत्यकृतसंज्ञादी-
नामिव संज्ञासांकर्यं परिहरन्नाह-पूर्वसंज्ञेति । प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सर्गोऽभिनिवि-
शते' इति परिभाषया “ लः परस्मैपदम् ” इत्यस्य “ तङनेतरलमात्रावच्छिन्नोद्देशेन विहिता लादेशाः
परस्मैपदसंज्ञाः स्युरित्येवार्थ इति भावः ॥ ननु संज्ञानां परस्परं बाधो न दृष्टगोचर इति चेन्न. भपदसं-
ज्ञाविषये तथा दृष्टत्वात् । आकडारसूत्रबहिर्भूतानां तु न बाध्यबाधकभाव इति त्वन्यत् ॥ ६ तेन 'चुकुटि-
षति' इत्यादौ 'गाङ्कुटादिभ्यः' इत्यनेन सन आतिदेशिकङित्त्वेन नात्मनेपदापत्तिरिति भावः ॥ ७ क्रिया-
फल इति । क्रियायाः फलं चात्र स्वर्गाद्येव, न तु दक्षिणादि तस्यान्यथापि सिद्धत्वात् । तदुक्तं भाष्य-
कृता-“नचान्तरेण यजिं यजिफलं लभन्ते । याजकाः पुनरन्तरेणापि यजिं गां लभन्ते”
इति । हरिणापि-” यस्यार्थस्य प्रसिद्धयर्थमारभ्यन्ते पच्यादयः । तत्प्रधानं फलं तेषां न
लाभादिप्रयोजनम्” इत्युक्तमिति पूज्यपादाः ॥ ८ युष्मद्युपपदे इति । उपोच्चारितं पदमुपपदम् ॥
“ उपपदमतिङ् ” इति कृत्रिमस्य तु नेह ग्रहणं प्रयोजनाभावात् ॥ ९ समानाधिकरण इति ।
भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् ॥ यथा “भवसि" इत्यादौ भिन्नप्रवृत्तिनि-
मित्तयोर्युष्मत्तिङोः कारकरूप एकैवास्मिन्नर्थे वृत्तिः । वाच्यत्वे सति वाच्यवृत्तित्वे सति वाच्योपस्थितौ प्रकारतया
भासमानत्वं प्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । इत्यादि सकलमभिप्रेत्याह-तिङ्वाच्यकारकवाचिनीति ॥

( २८२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
युष्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमाने च मध्यमः स्यात् ॥ प्रहासे च मन्योपपदे मन्यते-
रुत्तम एकवच्च ।१।४।१०६ ॥ मन्यधातुरूपपदं यस्य धातोस्तस्मिन्प्रकृतिभूते सति
मध्यमः स्यात्परिहासे गम्यमाने मन्यतेस्तूत्तमः स्यात्स चैकार्थस्य वाचकः स्यात् ॥ अस्म-
द्युत्तमः ।१।४।१०७ ॥ तथाभूतेऽस्मद्युत्तमः स्यात् ॥ शेषे प्रथमः ।१।४।१०८ ॥
मध्यमोत्तमयोरविषये प्रथमः स्यात् ॥ भू सत्तायाम् ॥ कर्तृविवक्षायां भू ति इति स्थिते ॥
तिङ्शित्सार्वधातुकम् । ३ । ४ । ११३ ॥ तिङः शितश्च धात्वधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः
स्युः ॥ कर्तरि शप् ।३।१।६८ ॥ कर्त्रर्थे सार्वधातुके परे धातोः शप् स्यात् ॥ शपावितौ ॥
सार्वधातुकार्धधातुकयोः ।७।३।८४ ॥ अनयोः परयोरिगन्ताङ्गस्य गुणः स्यात् ॥
अवादेशः । भव॑ति । भवतः ॥ झोऽन्तः । ७। १ । ३ ॥ प्रत्ययावयवस्य झस्यान्तादेशः
१ भू सत्तायामिति । नन्वनेकधातुषु सत्सु किमपराधेन भूधातोरेव सर्वतः प्रथमं लेख इति शङ्कायां
ब्रुवन्ति केचन-अशोकवनिकान्यायेन तथोपात्तमिति । भूशब्दस्य महाव्याहृतिसमानरूपतया स्वरूपतो मङ्गल-
वाचकत्वात् माङ्गलिकेनाचार्येणानायासेन मङ्गलसिद्धयर्थं तदुपादानं कृतमिति तु वस्तुस्थितिः । सत्तार्थनिर्देशो-
ऽप्येवमेव, सत्ताख्यस्य परब्रह्मणः स्मरणात् । "सत्तायाम्" इत्यादेः "वर्तते" इति शेषः पूरणीयः ।
"भू" इत्यनुकरणम् । तत्र पक्षद्वयम्, अनुकरणमनुकार्याद् भिन्नम्, अनुकरणमनुकार्यादभिन्नमिति । प्रकृते
चानुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षायामनुकार्यनिरूपितशक्त्यैव अनुकरणेनापि बोधात् "शक्तिमत्त्वमर्थवत्त्वम्"
इत्येवं लक्षणलक्षितार्थवत्त्वाभावेन प्रातिपदिकत्वाभावान्न विभक्त्युत्पत्तिः । भेदानुकरणे तु अनुकरणेन
बोधाय शक्तेः स्वीकारात् शक्तिमत्त्वरूपार्थवत्त्वस्य सत्त्वेन प्रातिपदिकत्वात्स्यादेव विभक्त्युत्पत्तिः' अत एव
“भुवो वुक्" इत्यादिनिर्देशसङ्गतिः । इति प्राञ्चः । 'भ्वेधस्पर्ध-' इति पाणिनीयपाठे सौत्रो विभक्तेर्लुगिति
'भूसत्तायाम्' इत्याधुनिकपाठे 'गवित्ययमाह' इति वन्न विभक्त्युत्पत्तिरिति सारम् ॥ २ निःसन्देहपुरुषव्यव-
स्थाज्ञानाय कर्तृकर्मरूपकारकार्थ एव तिङो विधातव्यत्वे तत्र कर्मणः कर्त्रधीनत्वेन पूर्वं कर्तृप्रत्ययानाह-कर्त्रीति ।
“भू ल्" इति दशायां प्राप्तोऽपि "आर्धधातुकस्येड्वलादेः" इतीडागमो न प्रवर्तते, “नेड्वशि कृति " इति
निषेधात् ॥ ३ भवतीति । नन्वत्र लकारवृत्त्यार्धधातुकत्वस्य स्थानिवत्त्वेन तिप्यतिदेशादिट् कस्मान्नेति
चेन्मैवम्, “आर्धधातुकं शेषः” इत्यत्र “शेष” पदलब्धा "तिङ्" पदेन अजहत्स्वार्थलक्षणया 'काकेभ्यो दधि
रक्ष्यताम्' इत्यत्रेव तिङ्-तिङ्स्थान्युभयभिन्नबोधनेन लस्यार्धधातुकसंज्ञाया अप्राप्त्या आर्धधातुकत्वस्य स्थानिन्य-
वृत्तेरतिदेष्टुमशक्यत्वात्, इति केचित् ॥ अन्ये तु-“रुदादिभ्यः सार्वधातुके” इतीड्विधिसामर्थ्यात् “लकार
वृत्त्यार्धधातुकत्वं नादेशानाम्” इति ज्ञापनेन न भवतीत्यादाविट्प्रसक्तिः । न च "रुदादिभ्यश्चेत् सार्वधातु-
कस्यैव" इति विपरीतनियमार्थमेव तत् कुतो न स्यादिति वाच्यम्, "रुदविद-” इति सूत्रेण रुदधातोः
परयोः क्तवासनोः कित्त्वविधानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । त्वद्रीत्या रुदधातोः क्तवासनोरिडभावेन “न क्त्वा सेट्" इति
निषेधाप्रवृत्त्या क्त्वाप्रत्यये औपदेशिककित्त्वस्य सुस्थत्वात् । "हलन्ताच्च" इत्यनेन सिद्धत्वाच्च इत्याहुः ॥
इतरे तु- "लिट् च" इति सूत्रे "लङः शाकटायनस्य" इति सूत्रादेवकारानुवृत्तिसामर्थ्यात् “लकारवृत्त्यार्ध-
धातुकत्व नादेशानाम्” इति कल्प्यते ॥ अन्यथा स्थानिवत्त्वेनार्धधातुकत्वादेवेडादिषु सिद्धेषु “लिट् च”
इत्यारम्भसामर्थ्यादेव सार्वधातुकसंज्ञाबाधे सिद्धे “एव" कारानुवृत्तिवैयर्थ्यं स्पष्टमेव, इति वदन्ति ॥
भवतीत्यत्रान्तरङ्गमपि यणं बाधित्वा गुण एव तावद् भवति, "वर्णादाङ्गं बलीयः" इति परिभाषाप्रवृत्तेः ।
ज्ञापकं चात्राग्रे स्फुटीभविष्यति ॥

स्यात् ॥ अतो गुणे । भवन्ति ॥ भवसि । भवथः । भवथ ॥ अतो दीर्घो यञि ।
७।३।१०१ ॥ अतोऽङ्गस्य दीर्घः स्याद् यञादौ सार्वधातुके परे ॥ भवामि । भवावः ।
भवामः । स भवति । तौ भवतः । ते भवन्ति । त्वं भवसि । युवां भवथः । यूयं भवथ ।
अहं भवामि । आवां भवावः । वयं भवामः ॥ ऐहि मन्ये ओदनं भोक्ष्यसे इति भुक्तः
सोऽतिथिभिः । एतमेत वा मन्ये ओदनं भोक्ष्येथे । भोक्ष्यध्वे ॥ भोक्ष्ये । भोक्ष्यावहे ।
भोक्ष्यामहे ॥ मन्यसे । मन्येथे । मन्यध्वे इत्यादिरर्थः । युष्मद्युपपदे इत्याद्यनुवर्तते । तेनेह
न—एतु भवान्मन्यते ओदनं भोक्ष्ये इति भुक्तः सोऽतिथिभिः ॥ प्रहासे किम् ? यथार्थक-
थने मा भूत्—एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये इति भुक्तः सोऽतिथिभिरित्यादि ॥ परोक्षे
लिट् ।३।२।११५ ॥ भूतानद्यतनपरोक्षार्थवृत्तेर्धातोर्लिट् स्यात् ॥ लस्य तिवादयः ॥ लिट्
च ।३।४।११५ ॥ लिडादेशस्तिङार्धधातुकसंज्ञ एव स्यान्न तु सार्वधातुकसंज्ञः ॥ तेन शत्रा-
दयो न ॥ परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः ।३।४।८२ ॥ लिटस्तिवादीनां
नवानां णलादयो नव स्युः ॥ भू अ इति स्थिते ॥ भुवो वुग्लुङ्लिटोः ।६।४।८८ ॥
भुवो वुगागमः स्यात् लुङ्लिटोरचि ॥ नित्येत्वाद्वुग्गुणवृद्धी बाधते ॥ एकाचो द्वे प्रथ-
मस्य ।६।१।१ ॥ अजादेर्द्वितीयस्य ।६।१।२ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ लिटि धातोरन-
१ स्थान्यलाश्रयविधौ स्थानिवत्त्वाप्रवृत्तेर्नेह “अतो दीर्घो यञि” इति सूत्रप्रवृत्तिरिति ध्वनयन्नाह—अतो
गुणे इति । न च शबकारान्त्यकारयोः पररूपे कृते “सार्वधातुकमपित्” इति ङित्त्वेन “क्ङिति च”
इति निषेधाद् गुणो न स्यादिति वाच्यम्, “अचः परस्मिन्” इति स्थानिवत्त्वेन गुणप्रवृत्तेः सुलभत्वात् ।
नचैवमपि “वर्णादाङ्गम्—” इति न्यायेनैकादेशात् पूर्वमेव गुणः स्यादिति वाच्यम्, वर्णाङ्गयोः समानस्था-
निकत्वे एव तत्प्रवृत्त्यङ्गीकारेण प्रकृते तथात्वाभावात् ॥ २ श्वशुरगृहे गतं पुरुषं प्रति सख्युपोढेन परिहास-
शीलस्यालकादेर्वाक्यमुदाहरति—एहि मन्ये इत्यादि । भो देवदत्त ! त्वमेहि, त्वं मन्यसे—‘अहमोदनं भोक्ष्ये’
इति स ओदनोऽतिथिभिर्भुक्त इत्यर्थः ॥ एतमेत वेति । भो देवदत्तौ ! युवामेतं युवां मन्येथे ‘आवामोदनं
भोक्ष्यावहे' इति भुक्तः स इत्यादिपूर्ववत् । भो देवदत्ताः ! यूयमेत यूयं मन्यध्वे ‘वयमोदनं भोक्ष्यामहे'
इति, भुक्त इत्यादि पूर्ववत् । इत्यर्थः । यस्य स्थाने आदेशः तं स्थानिनमेव दर्शयति—भोक्ष्ये इत्यादिना ।
३ परोक्षे लिडिति । साक्षात् कृतमित्येतादृशविषयताशालिज्ञानाविषयत्वं परोक्षत्वम् । एवं च मनसोऽसां-
निध्यात्प्रत्यक्षत्वाभावेनोत्तमपुरुषोपि भवतीति भाष्ये स्पष्टमिति “घटमहं चकार” इत्यादिरूपाणां नासङ्गतिरिति
दिक् ॥ अतीताया रात्रेः पश्चार्धेनागामिन्याः पूर्वार्धेन च सहितः सकलो दिवसोऽद्यतनस्तद्भिन्नोऽनद्यतनः ॥
४ ननु “भू अ” इति दशायां वुकं बाधित्वा परत्वाद् गुणवृद्धी स्यातामिति चेत्तत्राह—नित्यत्वादिति ।
“परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः” इति परिभाषया परापेक्षया नित्यस्य बलवत्त्वबोधनादिति
भावः । गुणे वृद्धौ च ‘अचः परस्मिन्’ इति स्थानिवत्त्वेन भूशब्दत्वात् कृताकृतप्रसङ्गित्वेन वुको नित्यत्वमिति
भावः ॥ न च “शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवति” इति परिभाषया वुकोऽपि नित्यत्वाभाव
एवेति वाच्यम्, “क्वचित्कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता” इति परिभाषाबोधितस्य कृताकृतप्रसङ्गित्त्वस्यैव
लक्ष्यानुरोधेन प्रकृते आश्रयणेन वुको नित्यत्वानपायात् । नचैवमपि “द्विर्वचनेऽचि” इति निषेधाद् गुणा-
देरप्राप्तौ मूलमसङ्गतमिति वाच्यम्, “सार्वधातुकार्धधातुकयोः” इति गुणस्य द्वित्वनिमित्तघटकाच्पर्याप्तनि-
मित्तताकाजादेशाभावेन “द्विर्वचनेऽचि” इत्यस्याप्राप्तेः, इति केचित् ॥ अन्ये तु—“द्विर्वचनेऽचि” इति
सूत्रं स्थानिरूपातिदेशविधायकमिति मतेन मूलं योजयन्ति ॥

( २५४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
भ्यासस्य । ६।१।८ ॥ लिटि परेऽनभ्यासधात्ववयवस्यैकाचः प्रथमस्य द्वे स्त आदिभूतादचः
परस्य तु द्वितीयस्य ॥ भूव् भूव् अ इति स्थिते ॥ पूर्वोऽभ्यासः । ६।१।४ ॥ अत्र ये द्वे
विहिते तयोः पूर्वोऽभ्याससंज्ञः स्यात् ॥ हलादिः शेषः । ७।४।६० ॥ अभ्यासस्यादिर्हल्
शिष्यते अन्ये हलो लुप्यन्ते । ३इति वलोपः ॥ ह्रस्वः । ७।४।५९ ॥ अभ्यासस्याचो ह्रस्वः
स्यात् ॥ भवतेरः । ७।४।७३ ॥ भवतेरभ्यासोकारस्य अः स्यात् लिटि ॥ अभ्यासे
चर्च । ८।४।५४ ॥ अभ्यासे झलां चरः स्युर्जशश्च ॥ झशां जशः खरां चरः । तत्रापि
प्रकृतिजशां प्रकृतिजशः, प्रकृतिचरां प्रकृतिचर इति विवेक आन्तरतम्यात् ॥ असिद्धव-
दत्राभात् । ६।४।२२ ॥ इत ऊर्ध्वमापादपरिसमाप्तेराभीयम् । समा

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । (२५५)
चपवादः ॥ आर्धधातुकं शेषः ।३।४।११४ ॥ तिङ्शित्भ्योऽन्यो धातोरिति विहितः
प्रत्यय एतत्संज्ञः स्यात् ॥ इट् ॥ लुटः प्रथमस्य डारौरसः ।२।४।८५ ॥ डा रौ रस्
एते क्रमात्स्युः ॥ डित्त्वसामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपः ॥ पुगन्तलघूपधस्य च ।७।३।८६ ॥
पुगन्तस्य लघूपधस्य चाङ्गस्येको गुणः स्यात्सार्वधातुकार्धधातुकयोः ॥ येन नाव्यवधानं तेन
व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात् । तेन भिनत्तीत्यादावनेकव्यवहितस्येको न गुणः । भवित्
आ । अत्रेतो गुणे प्राप्ते ॥ दीधीवेवीटाम् ।१।१।६ ॥ दीधीवेव्योरिटश्च गुणवृद्धी न
स्तः ॥ भविता ॥ तासस्त्योर्लोपः ।७।४।५० ॥ तासेरस्तेश्च लोपः स्यात्सादा प्रत्य

An exact line-by-line transcription of the page into Devanagari:

स्यात् ॥ अनेकाल्त्वात्सर्वादेशः । यद्यपि 'ङिच्चेत्ययमपवादस्तथाप्यनन्यथासिद्धित्त्वेष्वनङादिषु
चरितार्थ इति गुणवृद्धिप्रतिषेधसंप्रसारणाद्यर्थतया संभवत्प्रयोजनङकारे तातङि मन्थरं प्रवृत्तः
परेण बाध्यते । इहोत्सर्गापवादयोरपि समबलत्वात् । भवतात् ॥ लोटो लङ्वत् । ३।४।
८५ ॥ लोटो लङ् इव कार्यं स्यात् ॥ तेन तामादयः सलोपश्च ॥ तथा हि-॥ तस्थस्थ-
मिपां तान्तन्तामः । ३।४।१०१ ॥ ङितश्चतुर्णां तामादयः क्रमात्स्युः ॥ नित्यं ङितः
३।४।९९ ॥ सकारान्तस्य ङिदुत्तमस्य नित्यं लोपः स्यात् ॥ अलोऽन्त्यस्येति सस्य लोपः ।
भवताम् । भवन्तु ॥ सेर्ह्यपिच्च । ३।४।८७ ॥ लोटः सेर्हिः स्यात्सोऽपिच्च ॥ अतो हेः ।
६

मन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् ।३।३।१६१ ॥ एष्वर्थेषु द्योत्येषु वाच्येषु
वा लिङ् स्यात् ॥ विधिः प्रेरणं भृत्यादेर्निकृष्टस्य प्रवर्तनम् । निमन्त्रणं नियोगकरणम् । आव-
श्यके श्राद्धभोजनादौ दौहित्रादेः प्रवर्तनम् । आमन्त्रणं कामचारानुज्ञा । अधीष्टः सत्कार-
पूर्वको व्यापारः । प्रवर्तनायां लिङ् इत्येव सुवचम् । चतुर्णां पृथगुपादानं प्रपञ्चार्थम् ॥
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च ।३।४।१०३ ॥ लिङः परस्मैपदानां यासुडागमः स्यात्स
चोदात्तो ङिच्च ॥ ङित्त्वोक्तेर्ज्ञाप्यते 'क्वचिदनुबन्धकार्यमप्यनल्विधाविति प्रतिषेध' इति श्नादे-
शस्य शानचः शित्त्वमपीह लिङ्गम् ॥ सुट् तिथ्योः ।३।४।१०७ ॥ लिङस्तकारथकारयोः
सुँटा यासुट् न बाध्यते । लिङो यासुट्, त

जादावुसि: wait, in अवर्णादपदान्तादुसि, अवर्णाद + अपदान्तात् -> अवर्णादापदान्तात्?
Wait, why would it be जादावुसि? Could it be अजादावुसि?
No, उसि is already ajadi (उस्).
Wait, could it be पदान्तादुसि?
Look at the letter: प with tick? No, it's प द ा न ् त ा द ु स ि!
Wait, look:
Letter 1: प
Letter 2: द with ा -> दा
Letter 3: न ् त with ा -> न्ता
Letter 4: द with ु -> दु
Letter 5: स with ि -> सि
Yes! पदान्तादुसि! Wait, look at the first letter: it's प! But the left stem of प looks slightly rounded, so it resembles ज or प. But it is definitely पदान्तादुसि!
Wait, but before पदान्तादुसि, line 27 ends with अवर्णाद-.
Wait, does it mean `

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २९९ )

शिषि । ३।४।१०४ ॥ आशिषि लिङो यासुट् कित्स्यात् ॥ स्कोरिति सलोपः ॥ क्ङिति
च । १।१।५ ॥ गित्किन्ङिन्निमित्ते इग्लक्षणे गुणवृद्धी न स्तः । भूयात् । भूयास्ताम् ।
भूयासुः ॥ भूयाः । भूयास्तम् । भूयास्त ॥ भूयासम् । भूयास्व । भूयास्म ॥ लुङ् । ३।२।
११० ॥ भूतार्थवृत्तेर्धातोर्लुङ् स्यात् ॥ माङि लुङ् । ३।३।१७५ ॥ सर्वलकारापवादः ॥
स्मोत्तरे लङ् च । ३।३।१७६ ॥ स्मोत्तरे माङि लङ् स्याच्चाल्लुङ् ॥ च्लि लुङि ।
३।१।४३ ॥ शबाद्यपवादः ॥ च्लेः सिच् । ३।१।४४ ॥ गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः
परस्मैपदेषु । २।४।७७ ॥ एभ्यः सिचो लुक् स्यात् ॥ गापाविहेणादेशपिबती गृह्येते ॥
भूसुवोस्तिङि । ७।३।८८ ॥ भू सू एतयोः सार्वधातुके तिङि परे गुणो न स्यात् ॥
अस्तिसिचोऽपृक्ते । ७।३।९६ ॥ सिच्च अस् चेति समाहारद्वन्द्वः । सिच्छब्दस्य सौत्रं
भत्वम् । अस्तीत्यव्ययेन कर्मधारयः । ततः पञ्चम्याः सौत्रो लुक् । विद्यमानात्सिचोऽस्तेश्च
परस्यापृक्तस्य हल ईडागमः स्यात् ॥ इतीड् न, इह सिचो लुप्तत्वात् ४। अभूत् ॥ हलः किम् ?
ऐधिषि ॥ अपृक्तस्य

बलीवर्दन्यायेन" इति तत्त्वबोधिनीकारप्रभृतीनामुक्तिस्तु हेयैव, निरुक्तलक्षणस्य "राजीयति" इत्यादि
Wait, look at "गोबलीवर्दन्यायेन":
Is it "गोबलीवर्दन्यायेन"? Yes.

Line 30:
सिद्धये आवश्यकत्वात् । अन्यथा तत्र पक्षे शबेकादेशोऽपि न स्यात् । अत एव च "अग्रे अग्रे" इत्यादौ

Line 31:
पदद्वित्वे संहिता अनित्यैवेत्यलं पल्लवितेन ॥ ५ ननु भूधातोः सत्तारूपस्यैकस्यैवार्थस्याङ्गीकारे "सत्तायां

Line 32:
मङ्गले वृद्धौ निवासे व्याप्तिसम्पदोः । अभिव्याप्तौ च शक्तौ च प्रादुर्भावे गतौ च भूः" इत्यादीनि अभियुक्त

Line 33:
वचनानि न सङ्गच्छेरन् इत्याशङ्कां परिहरन्नाह-सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणमिति । स्वबोधकत्वे सति
Wait, in line 33, look at "इत्याशङ्कां परिहरन्नाह-सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणमिति ।":
Wait, does it say "सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणमिति" or "सत्ताद्यर्थनिर्देशश्चोपलक्षणम् इति"?
It has a hyphen after परिहरन्नाह: "परिहरन्नाह-सत्ताद्यर्थनिर्देश

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २६१ )
उपसर्गास्त्वर्थविशेषस्य द्योतकाः । प्रभवति । पराभवति । संभवति । अनुभवति । अभिभवति ।
उद्भवति । परिभवतीत्यादौ विलक्षणार्थावगतेः । उक्तं च—‘उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यः
प्रतीयते । प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ॥ १ ॥’ इति ॥ एध वृद्धौ । कत्थन्ताः
षट्त्रिंशदनुदात्तेतः ॥ टित आत्मनेपदानां टेरे । ३।४।७९ ॥ टितो लस्यात्मनेपदानां
टेरेत्वं स्यात् । एधते ॥ सार्वधातुकमपित् । १।२।४ ॥ अपित्सार्वधातुकं ङिद्वत्स्यात् ॥
आतो ङितः । ७।२।८१ ॥ अतः परस्य ङितामाकारस्य इय् स्यात् । एधेते । एधन्ते ॥
थासः से । ३।४।८० ॥ टितो लस्य थासः से स्यात् । एधसे । एधेथे । एधध्वे । अतो गुणे ।
एधे । एधावहे । एधामहे ॥ इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः । ३।१।३६ ॥ इजादिर्यो धातु-
र्गुरुमानृच्छत्यन्यस्तत आम् स्याल्लिटि ॥ आँमो मकारस्य नेत्त्वम् । आस्कासोराम् विधानाज्ज्ञा-
पकात् ॥ आमः । २।४।८१ ॥ आमः परस्य लुक् स्यात् ॥ कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि ।
१ ननूपसर्गाणां वाचकत्वस्य “ आ ” इत्यर्वागर्थे इत्यादिना यास्काचार्येणाङ्गीकृतत्वेन तैरेव नानार्थबोधे सिद्धे
किमुपलक्षणत्वेनेति शङ्कां परिहरन्नाह–उपसर्गास्त्विति ॥ द्योतका इति । यथा प्रदीपसंयोगे द्रव्यस्य गुण-
विशेषोऽभिव्यज्यमानो द्रव्याश्रय एव भवति, न प्रदीपाश्रयः तथैव धातोरेवार्थविशेषः सत्युपसर्गसंयोगे व्यज्यते,
न तु वाचका इति हृदयम् । उपसर्गाणां वाचकत्वाङ्गीकारे तु “ अनुभूयते ” इत्यादौ कर्मणि लकाराद्यनुपपत्तिः
स्यात्, अनुभव्यरूपफलस्यानुपसर्गार्थत्वेन धातोरकर्मकत्वात् । “उपसर्गाः” इत्युक्त्या निपातानां द्योतकत्वं वाचकत्वं
वाभ्युपैति ॥ २ द्योतकत्वे सम्मतिमपि दर्शयति–उपसर्गेणेति।उपसर्गेण=प्रादिना, धात्वर्थः=सत्तादिरूपः,=
अबलात्=बलाभावात् निबर्लत्वादित्यर्थः, अस्वतन्त्रत्वादिति यावत् । अन्यत्र=अन्यस्मिन्नर्थे, नीयते=प्राप्यते
किंवत्–प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् । हरणार्थोऽपि हरतिः तत्तदुपसर्गवशात् प्रहरणार्थः, एवमाहरणार्थः,
संहरणार्थः, विहरणार्थः, परिहरणार्थश्च यथा सम्पद्यते तथेत्यर्थः । अत्र “ अबलात् ” इति च्छेदः, नतु
“ बलात् ” इति । तथा सति उपसर्गाणां द्योतकत्वं व्याहन्येत । अपि तु वाचकत्वमेव स्यादिति केचित् ॥
महामहोपाध्यायोपपदाऽलङ्कृताः श्रीगुरुचरणास्तु– “ उपसर्गेण नीयते ” इति पाठे नयनकर्तृत्वस्योपसर्गे एवाङ्गी-
कारे बलाभावेऽस्वतन्त्रत्वे च कर्तृत्वं नैव घटतरमिति नयनकर्मण एवास्वतन्त्रत्वस्य सर्वत्राङ्गीकाराद् धातावस्व-
तन्त्रत्वमुपसर्गेषु स्वतन्त्रत्वमिति विपरीतमेव स्यात् । तस्मात् “उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यः प्रतीयते”
इत्येव पाठो भवेत् । उपसर्गेण–उपसर्गसंसर्गेण, बलात्–शब्दशक्तिस्वभावात्, अन्य एव धात्वर्थः प्रतीयते”
इति च तदर्थः । “अन्यत्र नीयते” इति पाठे उपसर्गेण कर्त्रा बलात्कारेण धात्वर्थोऽन्यत्र=केवलस्य प्रसिद्धा-
र्थाद् भिन्नेऽर्थे नीयते=अर्थाद् विलक्षणो धात्वर्थ एव प्रत्याय्यते न स्वार्थ इत्यनेनोपसर्गाणां द्योतकत्वमेव चेति
सूचितम् । अधिकरणत्वविवक्षया कर्मत्वं नेति वदन्ति ॥ द्योतकत्वं च समभिव्याहृतपदशक्त्युद्बो-
धकत्वम् ॥ ३ इट् एत्वे कृते “एध ए” इति दशायाम् “आद्गुणः” इति गुणं बाधित्वा “वृद्धिरेचि”
इति वृद्धौ प्राप्तायामाह–अतो गुण इति । ४ आमो मकारस्य “हलन्त्यम्” इतीत्संज्ञा कस्मान्न भवती-
त्यत आह–आमो मस्य नेत्त्वमिति ॥ तत्र प्रमाणमाह–आस्कासोरिति । सति हि मित्त्वे आस्कासो-
राम् भवन्नपि “मिदचोऽन्त्यात् परः” इत्यचामन्त्यात् परः स्यात् तथा च “अकः सवर्णे दीर्घः” इति सव-
र्णदीर्घत्वे सत्यकिंचित्करः स्यात्, अतः “दयायासश्च” इति “कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि” इति च आस्कासो-
राम्विधानं व्यर्थं सद् “हलन्त्यम्” इति प्राप्तेत्संज्ञाया अभावं ज्ञापयतीति भावः ॥ ननु आम्प्रत्ययस्यादन्त-
त्वाङ्गीकारेण तस्य च “उपदेशेऽजनुनासिक इत्” इतीत्संज्ञा निवृत्तावपि उपदेशेऽन्त्य-
हलोऽभावान्नेत्संज्ञाप्रवृत्तिरिति किं ज्ञापकेन ॥ नचादन्तत्वे “आमः” इति सूत्रनिर्देशानुपपत्तिरिति वाच्यम्,
उत्सृष्टानुबन्धेन निर्देश इत्यङ्गीकारेणादोषात् ॥ नैवमपि “कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि” इति सूत्रघटिता-
ममन्त्र इति निर्देशानुपपत्तिरेवेति वाच्यम्, “सर्वत्र लोहितादिकतन्तेभ्यः” इत्यत्र पररूपवत् शक्न्ध्वादेराकृति-

Wait,आस्कासोरामुविधानाच्चorआस्कासोराम्विधानाच्च? Look at line 10: आस्कासोरामुविधानाच्चLook at line 11:“आस्कासोरामुविधानाच्च”Yes,आमु`!

Line 12:
परत्वसामर्थ्यादसंजातविरोधित्वन्यायेनात्र सवर्णदीर्घबाधोऽस्त्विति वाच्यम्, प्रधानसवर्णदीर्घबाधापेक्षया

Line 13:
गुणभूतेत्संज्ञाबाधस्यैवौचित्यात् तस्मादत्र ज्ञापकेनैव निर्वाह इति भावः ॥ दाधिमथास्तु-भाष्ये तु “अथापि

Line 14:
कथंचिदित्कार्यं स्यात्” एवमपि न दोषः । क्रियते न्यास एव ‘आममन्त्रे’ इति । यद्येवम् “ आमामन्त्रे ”
Wait, is it यद्येवम् or यथेवम्?
Look at line 14: यथेवम् or यद्येवम्?
It has य, थे or द्ये? In Devanagari, द्ये has a round back, थे has a loop. It looks like यथेवम् with a small error for यद्येवम्, or `यद्य

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २६३ )
संबध्यते । पूर्ववदेवात्मनेपदं नतु तद्विपरीतमिति । तेन कर्तृगेऽपि फले इन्दांचकारेत्यादौ
न तङ् ॥ लिटस्तझयोरेशिरेच् । ३ । ४ । ८१ ॥ लिडादेशयोस्तझयोरेश् इरेच् एतौ
स्तः ॥ ऐकारोच्चारणं ज्ञापकम्—'तङादेशानां टेरेत्वं नेति । तेन दारौरासां न ॥ कृ ए इति
स्थिते ॥ असंयोगाल्लिट्कित् । १ । २ । ५ ॥ असंयोगात्परोऽपि ल्लिड्कित्स्यात् ॥ 'क्ङिति चेति
निषेधात् 'सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणो न । द्वित्वात्परत्वाद्यणि प्राप्ते-॥ द्विर्वचनेऽचि ।
१ । १ । ५९ ॥ द्वित्वनिमित्तेऽचि परे अच आदेशो न स्याद्वित्वे कर्तव्ये ॥ उरत् ।
७।४।६६ ॥ अभ्यासऋवर्णस्य अत्स्यात्प्रत्यये परे ॥ रपरत्वम् ॥ हलादिः शेषः ॥ प्रत्यये
किम् ? वव्रश्च ॥ कुहोश्चुः ।७।४।६२ ॥ अभ्यासकवर्गहकारयोश्चवर्गादेशः स्यात् ॥ एधां-
चक्रे । एधांचक्राते । एधांचक्रिरे ॥ एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ।७।२।१० ॥ उपदेशे
यो धातुरेकाजनुदात्तश्च ततः परस्य वलादेरार्धधातुकस्येट् न स्यात् ॥ उपदेशे इत्युभयान्वयि ॥
एकाच इति किम् ? यङ्लुग्व्यावृत्तिर्यथा स्यात् ॥ स्मरन्ति हि—' श्तिपा शपाऽनुबन्धेन

१ ननु “लिटस्तझयोरिशिरिच्” इत्येवमेव मात्रालाघवेन पठितव्यम्, पश्चाच्च “टित आत्मनेपदानां
टेरे ” इत्यनेनैत्वं भविष्यत्येवेति किमेकारोच्चारणेनेत्यत आह-एकारोच्चारणमिति ॥ ज्ञाप्यस्वरूप-
माह-तङादेशानां टेरेत्वं न इतीति । तङः स्थाने ये आदेशास्तेषां टेरेत्वं न भवतीत्यर्थः ॥
ज्ञापनफलमाह-तेनेति । तङादेशानां टेरेत्वं नेत्यङ्गीकारेणेत्यर्थः ॥ दारौरासामिति । ‘एधिता,
एधितारौ, एधितारः' इत्यादाविति भावः ॥ वस्तुतः “एधतास् त” इति दशायां “लुटः प्रथमस्य” इति
योगापेक्षया परत्वेन-“टित आत्मनेपदानाम्-” इति टेरेत्वे “पुनःप्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम्” इति परिभाषया डादिषु
कृतेषु पुनरेत्वस्य प्रवृत्तिरेव न, “लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते” इति परिभाषणादिति चिन्त्यमेतत् ॥ गुरुचर-
णास्तु-‘उद्वोढाम्’ इत्यादाविव स्थानिभेदेन लक्ष्यभेदाङ्गीकारेण प्राप्तं टेरेत्वं ज्ञापनेनैव वारणीयमित्याहुः ॥
२ प्रत्यये किमिति । आसप्तमसमाप्तेरङ्गाधिकारमाश्रित्याङ्गेन प्रत्ययाक्षेपः किमर्थं इति प्रश्नः ॥
उत्तरयति-वव्रश्चेति । आसप्तमसमाप्तेरङ्गाधिकारानङ्गीकारे प्रत्ययाक्षेपाभावे “उरत्” इति योगस्य पर-
निमित्तत्वाभावात् स्थानिवत्त्वाभावेन “न संप्रसारणे-” इति निषेधाप्रवृत्तौ पुनरपि वकारस्य “लिट्यभ्या-
सस्य” इति सम्प्रसारणं स्यादिति भावः ॥ अत एवासप्तमसमाप्तेरङ्गाधिकारोऽभ्यधायि भगवता भाष्यकारेण,
“प्रागभ्यासविकारेभ्योऽङ्गाधिकारः” इति पक्षो “वव्रश्च” इत्यसिद्धया दूषितश्चेति बोध्यम् ॥
३ उभयान्वयीति । देहलीदीपन्यायात् काकाक्षिन्यायाद्वेति भावः ॥ एकाचि तदसम्बन्धे “बिभित्सति”
इति सन इण्निषेधो न स्याद् ‘सन्यङोः’ इत्यस्य षष्ठीत्वेन नैमित्तिकद्वित्वोत्तरमेकाच्त्वाभावात् । अनुदात्ते च
तदसम्बन्धे “कर्तुं हर्तुम्” इति तुमुनि “ञ्नित्यादिर्नित्यम्” इत्याद्युदात्तत्वे तुमुन इडागमापत्तिरनुदात्तत्वाभावेन
निषेधाप्रवृत्तेरित्युभयत्रान्वय आवश्यक इति भावः ॥ ४ ननूपदेशेऽनुदात्तस्यैकाच्त्वाव्यभिचारात् किं तेनेति
पृच्छति-एकाचः किमिति । नच वधिव्यावृत्त्यर्थं तत्, तत्सामर्थ्येनोपदेशमात्रे एकाचो ग्रहणादिति
वाच्यम्, आद्युदात्तनिपातनेन सिद्धेरीत्याशयात् ॥ नन्वेकाज्ग्रहणाभावे “जंघनिता” इति यङ्लुगन्ते निषेधः
स्यादिति चेत् सत्यम्, कृतेप्येकाज्ग्रहणे उपदेशे एकाच्त्वस्य सत्त्वेन निषेधस्य दुर्वारत्वात्, एवं च व्यर्थमेकाज्-
ग्रहणं “श्तिपा शपा” इति निषेधं ज्ञापयति स्थालीपुलाकन्यायात् । अत एव वक्ष्यति-एतच्चेति । न च
“श्र्युकः किति” इति सूत्रेऽनुवृत्त्यर्थमेकाज्ग्रहणमिति वाच्यम्, लक्ष्यानुसारादेवोक्तनिषेधज्ञापनात् ।
यङ्लुग्व्यावृत्तिरिति । यङ्लुको निषेधनिमित्तत्वव्यावृत्तिरित्यर्थः ॥ इदमेव कथमत आह-स्मरन्तीति ।

( २६४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
निर्दिष्टं यद्गुणेन च। यत्रैकाज्ग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यङ्लुकि ॥ १ ॥' इति ॥ एतच्चेहैवैकाज्-
ग्रहणेन ज्ञाप्यते ॥ ऐच इत्येवैकत्वविवक्षया तद्वतो ग्रहणेन च सिद्धे एकग्रहणसामर्थ्यादने-
काच उपदेशो व्याववर्त्यते । तेन वधेर्हन्त्युपदेशे एकाचोऽपि न निषेधः । आदेशोपदेशोऽने-
काच्त्वात् ॥ अनुदात्ताश्चानुपदमेव संगृहीष्यन्ते ॥ एधांचकृषे । एधांचक्राथे ॥ इणः षीध्वं-
लुङ्लिटां धोऽङ्गात् । ८ । ३ । ७८ ॥ इणन्तादङ्गात्परेषां षीध्वंलुङ्लिटां धस्य मूर्धन्यः
स्यात् ॥ एधांचकृढ्वे । एधांचक्रे । एधांचकृवहे। एधांचकृमहे ॥ एधांबभूव ॥ अनुप्रयोगसा-
मर्यादस्तैर्भूभावो न । अन्यथा हि कृञ् चानुप्रयुज्यत इति कृम्विति

आमेतः । ३।४।९० ॥ लोट् एकारस्याम् स्यात् ॥ एधताम् ॥ एधेताम् । एधन्ताम् ॥
सवाभ्यां वामौ ।३।४।९१ ॥ सवाभ्यां परस्य लोडेतः क्रमाद् अम् एतौ स्तः ॥ एधस्व ।
एधेथाम् । एधध्वम् ॥ एत ऐ । ३।४।९३ ॥ लोडोत्तमस्य एत ऐ स्यात् । आमोऽपवादः ॥
एधै । एधावहै । एधामहै ॥ आडजादीनाम् । ६।४।१०२ ॥ अजादीनामाट् स्याल्लुङा-
दिषु । अटोऽपवादः ॥ आटश्च ॥ ऐधत । ऐधेताम् । ऐधन्त ॥ ऐधथाः । ऐधेथाम् । ऐध-
ध्वम् ॥ ऐधे । ऐधावहि । ऐधामहि ॥ लिङः सीयुट् । ३।४।१०२॥ सलोपः । एधेत । एधे-
याताम् ॥ झस्य रन् । ३।४।१०५ ॥ लिङो झस्य रन् स्यात् ॥ एधेरन् ॥ एधेथाः । एधेया-
थाम् । एधध्वम् ॥ इटोऽत् । ३।४।१०६ ॥ लिडादेशस्येटोऽत्स्यात् ॥ एधेय । एधेवहि ।
एधेमहि ॥ आशीर्लिङि आर्धधातुकत्वात् लिङः सलोपो न । सीयुट्सुटोः प्रत्ययावयवत्वात्षत्वम् ।
एधिषीष्ट । एधिषीयास्ताम् । एधिषीरन् ॥ एधिषीष्ठाः । एधिषीयास्थाम् । एधिषीध्वम् ॥ एधि-
षीय । एधिषीवहि । एधिषीमहि ॥ ऐधिष्ट । ऐधिषाताम् ॥ आत्मनेपदेष्वनतः । ७।१।५ ॥
अनकारात्परस्यात्मनेपदेषु झस्य अत् इत्यादेशः स्यात् ॥ ऐधिषत ॥ ऐधिष्ठाः । ऐधिषाथाम् ।
इणः षीध्वंलुङ्लिटां धोऽङ्गात् ॥ ऐधिढ्वम् ॥ [ इङ्ङिन एव इणिह गृह्यते इति मते तुँ ऐधि-
ध्वम् । ] ढधयोर्वस्य मस्य च द्वित्वविकल्पात्षोडश रूपाणि । ऐधिषि । ऐधिष्वहि । ऐधि-
ष्महि ॥ ऐधिष्यत । ऐधिष्येताम् । ऐधिष्यन्त ॥ ऐधिष्यथाः । ऐधिष्येथाम् । ऐधिष्यध्वम् ॥
ऐधिष्ये । ऐधिष्यावहि । ऐधिष्यामहि ॥ उदात्तत्वाद्वलादेरिट् ॥ प्रसँङ्गादनुदात्ताः संगृह्यन्ते ॥

१ एधिषीध्वमिति । इटो ध्वंशब्दभक्ततयाङ्गस्येणन्तत्वाभावेन मूर्धन्याभावः । २ ऐधिढ्वमिति ।
“ऐध् इँस् ध्वम्” इत्यत्र ध्वमो लुङो वा प्रत्ययस्य एधधातोर्विहितत्वेन एधादिसमुदायः “ऐधिस्”
इति ध्वमि प्रत्यये परे अङ्गसंज्ञको जात इति “धि च” इति सलोपोत्तरमेकदेशविकृतन्यायेन “ऐधि”
इति भागस्याङ्गत्वं वर्तत एवेति ढत्वं भवत्येवेति बोध्यम् ॥ वेदाङ्गप्रकाशकर्त्रा (दयानन्देन) तु “सलो-
पस्य स्थानिवत्त्वेनाङ्गस्येणन्तत्वव्याघातान्नात्र ढत्वप्राप्तिः”—इत्युक्तम् । तत्तु व्याकरणरहस्यानभिज्ञत्वसूचकम्,
“स्थानिवत्” इति सूत्रेण स्थानिवद्भावविषये आदेशप्रयुक्तवारणे तु “नायकः” इत्यादावायाद्यादे-
शानुपपत्तिरिति भूयानुपप्लवः स्यात् । तस्मादत्र स्थानिवद्भावेनापि आदेशप्रयुक्तकार्यस्यावारणाद् इणन्तत्वनि-
मित्तं ढत्वं भवत्येवेति बोध्यम् ॥ इति दाधिमथाः ॥ ३ इति मते त्विति । “विभाषेटः”
इत्युत्तरसूत्रे इणः परस्येटो ग्रहणेन तत्रानुवर्तमानम् “इण्” इति पदमवश्यमिडतिरिक्तपरमिति स्वीकार्यमिति
“इणः षीध्वम्” इति पूर्वसूत्रेऽपि तथैव युक्तमिति तेषां भावः ॥ अत्रारुचिबीजं तु भाष्येऽस्यादर्शनम् ।
सूत्रान्तरस्थेन गोबलीवर्दन्यायग्रहणे च न दृढतरं मानम् । एतच्च तुना सूचितम् ॥ ४ षोडश रूपा-
णीति । मतभेदेन ढत्वधत्वयोर्विकल्पाद् द्वे रूपे । उभयत्रापि “अनचि च” इति ढकारधकारयोर्द्वित्वे च-
त्वारि रूपाणि । चतुर्ष्वपि “मय इति पञ्चमी यण इति षष्ठी” इति पक्षे “यणो मयो द्वे वाच्ये” इति
वार्तिकेन वकारस्य द्वित्वे अष्टौ रूपाणि । अष्टास्वपि “अनचि च” इति मकारस्य द्वित्वे उक्ता संख्येति भावः॥
५ प्रसङ्गादिति । प्रसङ्गत्वं चाऽनन्तराभिधानप्रयोजकशिष्यजिज्ञासाजनकज्ञानविषयत्वम् ॥ संगृह्यन्ते
इति । मयेति शेषः । संग्रहत्वं नाम भिन्नस्थलीयवस्तुजातानामेकत्र करणम् ॥

( २६६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
ऊद्दृदन्तैर्यौति-रु-क्ष्णु,-शीङ्-स्नु-नु-क्षु-श्वि-डीङ्-श्रिभिः ॥
वृङ्-वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजन्तेषु निहताः स्मृताः ॥ १ ॥
शक्लृ-पच्-मुच्-रिच्-वच्-विच्-सिच्-प्रच्छि-त्यज्-णिजिर्-भजः ॥
भञ्ज्-भुज्-भ्रस्ज्-मस्जि-यज्-युज्-रुज्,-रुञ्ज्-विजिर्-स्वञ्जि-सञ्ज्-सृजः ॥ २ ॥
अद्-क्षुद्-खिद्-छिद्-तुदि-नुदः, पद्य-भिद्-विद्यति-र्विन्दद् ॥
शद्-सदी स्विद्यति स्कन्दि-हर्दी, क्रुध् क्षुधि-बुध्यती ॥ ३ ॥
बन्धि-र्युधि-रुधीराधि,-व्यध्-शुधः साधि--सिध्यती ॥
मन्य-हन्नाप्-क्षिप-छुपि-तप्,-तिप-स्तृप्यति-दृप्यती ॥ ४ ॥
लिप्-लुप्-वप्-शप्-स्वप्-सृपि-यम्-रम्-लभ् गम्-नम्-यमो रमिः ॥
कृशि-दंशि-दिशी दृश-मृश,-रिशू-रुश-लिश-विशू-स्पृशः कृषिः ॥ ५ ॥
विषू-तुष्-द्विष्-दुष्-पुष्य-पिष्-विषू,-शिष्-शुष्-श्लिष्यतयो घसिः ॥
वसति-र्दह्-दिहि-दुहो, नह्-मिह्-रुह्-लिह् वहिस्तथा ॥ ६ ॥
अनुदात्ता हलन्तेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् ॥
तुदादौ मतभेदेन स्थितौ यौ च चुरादिषु ॥ ७ ॥
तृप्-दृपी तौ वारयितुं श्यना निर्देश आदृतः ॥
किं च ॥
स्विद्यपद्यौ सिध्यबुध्यौ मन्यपुष्यश्लिषः श्यना ॥ ८ ॥
वसिः शपा लुका यौतिर्निर्दिष्टोऽन्यनिवृत्तये ॥
णिजिर् विजिर् शक्ल इति, सानुबन्धा अमी तथा ॥ ९ ॥
१ ऊद्दृदन्तैरिति। अजन्तेषु = अच् अन्ते=अवसाने, येषान्ते अजन्तास्तेषु, एकाचो धातवः, एकोऽच्
येषु तादृशा धातवः, निहताः=अनुदात्ताः, स्मृताः = कथिताः । नन्वेवं भूतप्रभृतीनामप्यनुदात्तत्वापत्तिरित्यत
आह-ऊद्दृदन्तैरिति ॥ युप्रभृतीनामनुदात्तत्वनिरासायाह-यौतीत्यादि । यौत्यादिभिर्विनेत्यर्थः ॥ वृङ्-वृञो-
स्तर्ह्यनुदात्तत्वापत्तिरत आह-वृङ्-वृञ्भ्याञ्च विनेति । कारिकोक्ताः सर्वे सेट्:, अन्ये एकाचोऽनुदात्ता इति
भावः ॥ २ एवमजन्तेषु व्यवस्थां विधाय हलन्तेषु व्यवस्थां चिकीर्षुः कादिक्रमेण हलन्तान् धातून् निर्दिशति-
“शक्लृ” इत्यादिना “वहिस्तथा” इत्यन्तेन ॥ ३ उपसंहरति-अनुदात्ता इति । हलन्तेषु धातुषु
अनुदात्ता धातवो द्व्यधिकं शतम्, बोध्या इति शेषः ॥ ४ ननु यान्तेषु “तृप्यतिदृप्यती” इति श्यना निर्दे-
शेन किम्, इतरव्यावर्त्याभावादिति शङ्कायामाह-तुदादाविति । यौ तृप्दृपी तुदादौ चुरादिषु च मतभेदेन
स्थितौ, तौ = तृप्दृपी, वारयितुम् = निषेधयितुम्, श्यना निर्देश आदृत इत्यन्वयः ॥ तृप्दृपी मतभेदेन स्थितौ,
चुरादौ तु दृपिर्मतभेदेन स्थित इति विवेकः ॥ ५ अन्येषामपि तत्तद्विकरणनिर्देशस्य प्रयोजनं निर्दिशन्नाह-
किं च-स्विद्यपद्याविति । स्विद्यपद्यौ श्यना निर्दिष्टौ, “अन्यनिवृत्तये” इत्यस्य प्रत्येकं सम्बन्धः ।
सिध्यबुध्यौ श्यना निर्दिष्टौ, मन्यपुष्यश्लिषः श्यना निर्दिष्टाः, वसिः शपा निर्दिष्टः, यौतिर्लुका निर्दिष्टः ॥
कस्यै सिद्धये ? अन्यनिवृत्तये । अन्येषां व्यावृत्तये ॥ “णिजिर् विजिर् शक्लृ” अमी त्रयः सानुबन्धा
अनुबन्धयुक्ताः पठिताः, किमर्थं तत्राह-तथेति । अन्यनिवृत्तये इत्यर्थः ॥

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २६७ )
विन्दतिंश्चान्द्रदौर्गादेरिष्टो भाष्येऽपि दृश्यते ।
व्याघ्रभूत्यादयस्त्वेनं नेह पेठुरिति स्थितम् ॥ १० ॥
रञ्जि-मस्जी अदि-पदी, तुद् श्रुञ् शुषि--पुषी शिषिः ॥
भाष्यानुक्ता नवेहोक्ता व्याघ्रभूत्यादिसंमतेः ॥ ११ ॥
स्पर्ध संघर्षे । संघर्षः पराभिभवेच्छा । धात्वर्थेनोपसंग्रहादकर्मकः । स्पर्धते ॥ शर्पूर्वाः
खयः । ७।४।६१ ॥ अभ्यासस्य शर्पूर्वाः खयः शिष्यन्ते । हलादिः शेष इत्यस्यापवादः ।
पस्पर्धे । स्पर्धिता । स्पर्धिष्यते । स्पर्धताम् । अस्पर्धत । स्पर्धेत । स्पर्धिषीष्ट । अस्पर्धिष्ट ।
अस्पर्धिष्यत ॥ ३ ॥ गाधृ प्रतिष्ठालिप्सयोर्ग्रन्थे च । गाधते । जगाधे ॥ ४ ॥ बाधृ लोडने ।
लोडनं प्रतिघातः । बाधते ॥ ५ ॥ र्नाथृ नाथृ याच्ञोपतापैश्वर्याशीःषु ॥ आशिषि नाथ
इति वाच्यम् * ॥ अंश्याशिष्येवात्मनेपदं स्यात् ॥ नाथते । अन्यत्र नाथति ॥ ६ ॥
नाधते ॥ ७ ॥ दध धारणे । दधते ॥ अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि । ६।४।१२० ॥
लिङ्निमित्तादेशादिकं न भवति यदङ्गं तदवयवस्यासंयुक्तहल्मध्यस्थस्याकारस्य एकारः स्यादभ्या-
सलोपश्च किति लिटि ॥ थलि च सेटि । ६।४।१२१ ॥ प्रागुक्तं स्यात् ॥ आंदेशश्चेह वैरू-
१ विन्दतिरिति । चान्द्रदौर्गादेः ( मते इति शेषः ) विन्दतिः = विद्लृ लाभे इति धातुः, इष्टः=अभीष्टः,
अनिट्त्वेनेति शेषः ॥ भाष्येऽपि दृश्यते = अवलोक्यते ॥ कोऽन्यथा ब्रवीति येनैवमुच्यते 'चान्द्रदौर्गादे-
रीति, तत्राह-व्याघ्रभूत्यादयस्त्विति । तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावर्तकोऽरुचौ वा । व्याघ्रभूत्यादयस्तु एनम् =
विन्दतिधातुम्, इह = अनिट्कारिकायाम्, न पेठुः = न पठितवन्तः ॥ इति स्थितम्, तेषां ग्रन्थे इति शेषः॥
२ “रञ्जि” इत्यादि । रञ्जिप्रभृतयो नव धातवो भाष्यानुक्ताः = भाष्ये न कथिताः ॥ ननु भाष्यानु-
कस्य साधुताया नियामकत्वाभावात् कथमहि त्वया ते नव पठिता इति चेत्, तत्राह-इहेति । व्याघ्रभूत्या-
दिसम्मतेः, इह = अनिट्कारिकायाम्, उक्ताः = कथिताः, मयेति शेषः ॥ ३ अकर्मक इति । “देवदत्तो
यज्ञदत्तं स्पर्धते” इत्यत्र स्पर्धापूर्वके शब्देने वृत्तिर्बोद्ध्या ॥ ४ शर्पूर्वा इति । अत्र “आदिः” इत्यनुवर्तते ।
“शेषः” इति च, शर् चात्र धातवादिभूत एव गृह्यते । तेन “वव्रश्च” इत्यत्र चस्य न शेषः ॥
५ गाधृ इति । ऋकारः “अजगाधत्” इत्यत्र “नाग्लोपि” इति निषेधार्थः ॥ एवं सर्वत्रोन्नेयम् ।
स्थापना तत्स्थापनं वा प्रतिष्ठा । लब्धुमिच्छा लिप्सा । एकत्र स्थापनं सन्दर्भो वा ग्रन्थः । तत्राद्येऽक-
र्मकः । इतरयोः सकर्मकः ॥ ६ "नाथू नाधू" इति । “उपतापो रोगः” इति वृत्तौ । “उपघात” इति
तरङ्गिण्याम् । थान्तस्य नाथतेर्धान्तकाण्डे पाठोऽर्थसाम्यात् ॥ ७ अनुदात्तेत्त्वादेव सिद्धे नियमार्थं वार्तिक-
मित्याह-आशिष्येवेति ॥ ८ एकशब्दोऽसहायवाची, द्विवचनान्तेन समासः । द्वयोरेव मध्यसंभवादि-
त्याह-असंयुक्तोत्यादि । ‘नेमिथ’ सेहे, चकणतुरित्यत्रानुपपत्त्यापत्तिपरिहाराय “लिटि” इत्यावर्तते । तत्रै-
कमादेशविशेषणम्, एकदेशान्वयेऽपि सौत्रत्वाद् वृत्तिस्तदाह-लिङ्निमित्तेति । ‘तन्निमित्तादेशादिभिन्नम्’
इत्यर्थः । द्वितीये ‘गमहन्-’ इत्यतोऽनुवृत्ते ‘क्तिति’ इत्यन्वितेपि लिटः कित्त्वमेव संभवतीत्याशयेनाह-
किति लिटीति ॥ ९ ननु “देधे” इत्यादौ अभ्यासादेर्दकारस्य जश्त्वेन “प्रकृतिजशां प्रकृतिजशः”
इत्युक्तत्वाद् दत्वेऽनादेशादित्वाभावेनैत्त्वाभ्यासलोपौ न स्याताम् ॥ नच “पूर्वत्रासिद्धम्” इत्यनेन “अभ्यासे
चर्च” इत्यस्य “अत एकहल्मध्ये” इति सूत्रं प्रत्यसिद्धत्वप्रतिपादनेनैत्त्वाभ्यासलोपौ स्त एवेति वाच्यम्,
“तृफलभजत्रपश्च” इत्यत्र फलभजग्रहणेन एत्त्वविधिं प्रति तत्सूत्रस्य सिद्धत्वज्ञापनात्, इति शङ्कायामाह-
आदेशश्चेहेति ॥ तत्र ज्ञापकमाह-शसिदयोरिति । यद्यत्र सामान्यतो ग्रहणं पाणिनेरभिमतम

प्यसंपादक एवाश्रीयते । शसिदद्योः प्रतिषेधवचनाज्ज्ञापकात् । तेन प्रकृतिजश्वरां तेषु सत्स्वपि
एत्वाभ्यासलोपौ स्त एव । देथे । देथाते । देथिरे ॥ अतः किम् ? दिदिवतुः ॥ तपरः किम् ?
ररासे ॥ एकेत्यादि किम् ? तत्सरतुः ॥ अनादेशादेः किम् ? चकणतुः ॥ लिटा आदेशविशे-
षणादिह स्यादेव । नेमिथ । सेहे ॥ ८ ॥ स्कुदि आप्रवणे । आप्रवणमुत्प्लवनमुद्धरणं च ॥
इदितो नुम् धातोः । ७ । १ । ५८ ॥ स्कुन्दते । चुस्कुन्दे ॥ ९ ॥ श्विदि श्वैत्ये । अकर्मकः ।
श्विन्दते । शिश्विन्दे ॥ १० ॥ वदि अभिवादनस्तुत्योः । वन्दते । ववन्दे ॥ ११ ॥ भदि कल्याणे
सुखे च । भन्दते । बभन्दे ॥ १२ ॥ मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । मन्दते ।
ममन्दे ॥ १३ ॥ स्पदि किंचिच्चलने । स्पन्दते । पस्पन्दे ॥ १४ ॥ क्लिदि परिदेवने ।
शोक इत्यर्थः । सकर्मकः । क्लिन्दते चैत्रम् । चिक्किन्दे ॥ १५ ॥ मुद हर्षे । मोदते ॥ १६ ॥
दद दाने । ददते ॥ न शसददवादिगुणानाम् । ६ । ४ । १२६ ॥ शसेर्ददेर्वकारादीनां
गुणशब्देन भावितस्य च योऽकारस्तस्य एत्वाभ्यासलोपौ न ॥ दददे । दददाते । दद-
दिरे ॥ १७ ॥ ष्वद स्वर्द आस्वादने । अयमनुभवे सकर्मकः । रुचावकर्मकः ॥ धा-
-तदा शसिदद्योरपि “अभ्यासे चर्च” इति चर्त्वेनादेशादित्वादेवैत्वाभ्यासलोपौ नैव भविष्यत इति शसिद-
द्योर्ग्रहणं नाकरिष्यदिति भावः ॥ तथा च वार्तिकम्- "प्रथमतृतीयादीनामादेशादित्वादेत्त्वाभावः"
इति शङ्कायाम् “नवा शसिदद्योः प्रतिषेधो ज्ञापको रूपाभेदे एत्वविज्ञानस्य" इति । शसि
दद्योः' इति द्विवचनेन "अभ्यासे चर्च" इत्यत्र "झशां जशः खरां चरः" इत्येव पाठो युक्तः,
अत एव “प्रकृतिचरां प्रकृतिचरः" इत्येवं भाष्योक्तमत्राप्यग्रे वक्ष्यमाणं स्थानिषु चर्दोषोपादानं सङ्गच्छते ।
"खयां चरः" इति पाठे तु शस्धातोर्ज्ञापकत्वकथनमसङ्गतं स्यादिति विभावयन्तु सुधियः ॥
१ एकेत्यादि किमिति । "आतः" इत्यादौ "हल्मध्ये" इत्येतावतापि वारणसम्भवादिति प्रश्नः ॥
२ अनादेशादेः किमिति । ननु तद्ग्रहणाभावे “फेलुः-भेजुः” इत्यादावप्यनेनैवैत्वाभ्यासलोपयोः सिद्धयोः
"तृफलभजत्रपश्च"इति सूत्रे फलभजग्रहणस्य 'आदेशादेर्यद्येत्वाभ्यासलोपौ तर्हि फलिभज्योरेव'
इति नियमेन "चकणतुः" इत्यादौ दोषाभावात् तद्ग्रहणं निष्फलमेवेति चेन्न, सति तथा नियमे "नेमिथ,
सेहे" इत्यादावप्येत्वाभ्यासलोपानुत्पत्तेः ॥ ३ उत्प्लवनम्-उत्प्लुत्य गमनम्॥ ४ इदित इति । इदित इति
कर्मधारयेण धातोर्विशेषणम्, तेन "इदिदन्तस्य धातोर्नुम् स्यात्" इति सूत्रार्थान्न चक्षिङ्गादौ न दोषः ॥
५ अकर्मक इति । श्विन्दते इत्यस्य "श्वेतो भवति" इति विवरणात् ॥ ६ अभिवादनम् = नतिः,
तत्पूर्वकमाशिषां वाचनं च ॥ ७ कल्याणम् = मङ्गलम् ॥ सुखम् = आत्मगुणः ॥ ८ मोदः = हर्षः मदः =
गर्वः । स्वप्नः = आलस्यम् । गतिः-गमनम् । यत्रानेकेऽर्था निर्दिष्टास्तत्र गतिशब्देन गमनरूपस्यैकस्यैवा-
र्थस्य बोधः "वेणू गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेषु" इत्यत्र गतेः पृथक् ज्ञानग्रहणात् । यत्र । त्वेक
एव गतिशब्द उपात्तो यथा 'षिध गत्याम्' इति, तत्र ज्ञानगमनप्राप्तिरूपाणां त्रयाणां बोध इति बोध्यम् ॥ स्तुति-
गतिभ्यामन्यत्राकर्मकः ॥ ९ स्पदि इति । चलनम् = कम्पनम् । अकर्मकः ॥ १० दद दाने इति ।
स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकं परस्वत्वोत्पादनं दानम् ॥ ११ "न शस" इति । गुणशब्दोऽत्र नादेङ्मात्रपरः,
शसिददिग्रहणवैयर्थ्यापत्तेः ॥ व्यपदेशिवद्भावेन गुणावयवत्वसंभवात् । अतो गुणशब्देन भावितपरः स इति
व्याचष्टे-गुणशब्देनेति ॥ १२ आस्वादनम् = अनुभवः, रुचिश्च । सकर्मक इति । 'खदन्ति देवा
उपानि हव्येति दर्शनात् । छान्दसं परस्मैपदम् ॥ अकर्मक इति । 'अपां हि तृप्ताय न वारिधारा स्वादुः
सुगन्धिः स्वदते तुषारः" इति श्रीहर्षप्रयोगे तथादर्शनात् । "अयम्" इति प्रत्येकाभिप्रायेणैकवचनम् ।
अन्यथा "इमौ" इति वक्तव्यं स्यात् ॥