वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ३३४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
किम् ? हस्तवान्पुरुषः ॥ वर्णाद्ब्रह्मचारिणि ५।२।१३४ ॥ वर्णी ॥ $^A$पुष्करादिभ्यो
देशे । ५।२।१३५ ॥ पुष्करिणी । पद्मिनी ॥ देशे किम् ? पुष्करवान्करी ॥ बाहुरूपपूर्वपदा-
द्बलात् * ॥ बाहुबली । ऊरुबली ॥ सर्वादेश्च * ॥ सर्वधनी । सर्वबीजी ॥ अर्थाच्चासन्नि-
हिते * ॥ अर्थी । संनिहिते तु अर्थवान् ॥ तदन्ताच्च * ॥ धान्यार्थी । हिरण्यार्थी ॥ $^B$बला-
दिभ्यो मतुबन्यतरस्याम् । ५ । २ । १३६ ॥ बलवान् । उत्साहवान् । उत्साही ॥
संज्ञायां मन्मभ्याम् । ५ । २।१३७ ॥ मन्नन्तान्मान्ताच्चेन्निर्मत्वर्थे ॥ प्रथमिनी । दामिनी ।
होमिनी । सोमिनी ॥ संज्ञायां किम् ? सोमवान् ॥ कंशंभ्यां बभयुस्तितुतयसः । ५ । २ ।
१३८ ॥ कंशमिति मान्तौ । कमित्युदकसुखयोः । श

तद्धितेषु विभक्तिसंज्ञकप्रकरणम् । (२३५)
ततः । अतः । इतः । अमुतः । बहुतः । द्व्यादेस्तु—द्वाभ्याम् ॥ तसेश्च । ५ । ३ । ८ ॥
किंसर्वनामबहुभ्यः परस्य तसेस्तसिलादेशः स्यात् । स्वार्थे विभक्त्यर्थे च वचनम् ॥ पर्य-
भिभ्यां च । ५।३।९ ॥ आभ्यां तसिल् स्यात् ॥ सर्वोभयार्थाभ्यामेव * ॥ परितः । सर्वत
इत्यर्थः । अभितः । उभयत इत्यर्थः ॥ सप्तम्यास्त्रल् । ५ । ३ । १० ॥ कुत्र । यत्र । तत्र ।
बहुत्र ॥ इदमो हः । ५।३।११ ॥ त्रलोऽपवादः ॥ इशादेशः । इह ॥ किमोऽत् । ५।३।
१२ ॥ वाग्रहणमपकृष्यते । सप्तम्यन्तात्किमोऽद्वा स्यात्पक्षे त्रल् ॥ क्वाति । ७ । २ । १०५ ॥
किमः क्वादेशः स्यादति ॥ क्व । कुत्र ॥ वा ह च छन्दसि । ५।३।१३ ॥ कुह स्थः कुह
जग्मथुः ॥ एतदस्त्रतसोरेतस्रौ चानुदात्तौ । २ । ४ । ३३ ॥ अन्वादेशविषये एतदोऽश्
स्यात्स चानुदात्तस्त्रतसोः परतः तौ चानुदात्तौ स्तः ॥ एतस्मिन् ग्रामे सुखं वत्स्यामः । अथो अत्रा-
धीमहे । अतो न गन्तास्मः ॥ इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते । ५ । ३ । १४ ॥ पञ्चमीसप्तमीतर-
विभक्त्यन्तादपि तसिलादयो दृश्यन्ते ॥ दृशिग्रहणाद्भवदादियोग एव । स भवान् । ततो
भवान् । तत्र भवान् । तं भवन्तम् । ततो भवन्तम् । तत्र भवन्तम् । एवं दीर्घायुः । देवो-
नांप्रियः । आयुष्मान् ॥ सर्वैकान्यकिंयत्तदः काले दा । ५ । ३ । १५ ॥ सप्तम्यन्तेभ्यः
कालार्थेभ्यः स्वार्थे दा स्यात् ॥ सर्वस्मिन्काले सदा । सर्वदा । एकदा । अन्यदा । कदा ।
यदा । तदा । काले किम् ? सर्वत्र देशे ॥ इदमो हिल् । ५ । ३ । १६ ॥ सप्तम्यन्तात्काले
इत्येव । हस्यापवादः ॥ अस्मिन्काले एतर्हि ॥ काले किम् ? इह देशे ॥ अधुना । ५।३।
१७ ॥ इदमः सप्तम्यन्तात्कालवाचिनः स्वार्थेऽधुनाप्रत्ययः स्यात् ॥ इश् । यस्येति लोपः ।
अधुना ॥ दानीं च । ५।३।१८ ॥ इदानीम् ॥ तदो दा च । ५ । ३ । १९ ॥ तदा । तदा-
नीम् । तदो दावचनमनर्थकं विहितत्वात् * ॥ अनद्यतने हिलन्यतरस्याम् । ५।३।२१ ॥
कर्हि । कदा । यर्हि । यदा । तर्हि । तदा । एतस्मिन्काले एतर्हि ॥ सद्यःपरुत्परार्यै-
षमःपरेद्यव्यद्यपूर्वेद्युरन्येद्युरन्यतरेद्युरितरेद्युरपरेद्युरधरेद्युरुभयेद्युरुत्तरेद्युः । ५।३।२२ ॥
एते निपात्यन्ते ॥ समानस्य सभावो द्यस् चाहनि * ॥ समानेऽहनि सद्यः ॥
पूर्वपूर्वतरयोः परः उदारौ च प्रत्ययौ संवत्सरे * ॥ पूर्वस्मिन्संवत्सरे परुत् । पूर्वतरे वत्सरे
परारि ॥ इदम इश् समसण् प्रत्ययश्च संवत्सरे * ॥ अस्मिन्संवत्सरे ऐषमः ॥ परस्मादेद्य-
व्यहनि * ॥ परस्मिन्नहनि परेद्यवि ॥ इदमोऽश् द्यश्च * ॥ अस्मिन्नहनि अद्य । पूर्वादिभ्योऽ-
ष्टभ्योऽहन्येद्युसुच् * ॥ पूर्वस्मिन्नहनि पूर्वेद्युः । अन्यस्मिन्नहनि अन्येद्युः । उभयोरह्णोरुभयेद्युः ।
द्युश्चोभयाद्वक्तव्यः * ॥ उभयद्युः ॥ प्रकारवचने थाल् । ५।३।२३ ॥ प्रकारवृत्तिभ्यः
किमादिभ्यस्थाल् स्यात्स्वार्थे ॥ तेन प्रकारेण तथा । यथा ॥ इदमस्थमुः । ५।३।२४ ॥
१ दीर्घायुरायुष्मतोर्मध्येपाठाद् ‘देवानांप्रियः’ शब्दो दीर्घायुःपर्याय एव । न मूर्खपर्यायः । अत एव
‘प्रतिज्ञो भवान् देवानांप्रियः न त्विष्टिज्ञः’ इति सूतवाक्ये ‘दीर्घायुरपि भवान् इष्टिज्ञो न’ इति
वैयाकरणहास्यं संगच्छते ॥

...)? Wait, Panini 5.3.45: द्वित्र्योश्च धमुञ्. Vartika: धमुञन्तात्स्वार्थे डदर्शनम्? Wait, from द्वैधम् -> द्वैधम् + ड = द्वैधम्? Or द्वैधम् + कन् = द्वैधकम्? Wait, the Mahabhashya says: "धमुञन्तात्स्वार्थे डदर्शनम्" or "कदर्शनम्"? No, धमुञन्तात्स्वार्थे डप्रत्ययो वक्तव्यःor something? No,डदर्शनम्! Look at the text: डदर्शनम् * ॥ पथिYes, it literally saysडदर्शनम् * ॥ पथि`.

Wait, in line 26:
स्यात् चादाच् ॥ दक्षिणाद्दि । दक्षिणा ॥
Wait, let's write दक्षिणाद्दि as printed (it clearly has द्दि).

Everything is verified and ready.( २३६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
थालोऽपवादः ॥ एतदोपि वाच्यः * ॥ अनेन एतेन वा प्रकारेण इत्थम् ॥ किमश्च । ५ ।
३।२५ ॥ केन प्रकारेण कथम् ॥
इति विभक्तिसंज्ञकप्रकरणम् ।
अथ प्रागिवीयप्रकरणम् ।

An exact, line-by-line transcription of the page into pure Markdown in Unicode Devanagari:

द्वैधानि ॥ एधाच्च ।५।३।४६॥ द्वेधा । त्रेधा ॥ याप्ये पाशप् ।५।३।४७॥ कुत्सितो
भिषक् भिषक्पाशः ॥ पूरणाद्भागे तीयादन् ।५।३।४८॥ द्वितीयो भागो द्वितीयः ।
तृतीयः । स्वरे विशेषः ॥ तीयादीकक् स्वार्थे वाच्यः *॥ १ द्वैतीयीकः । द्वितीयः । तार्ती-
यीकः । तृतीयः ॥ २ न विद्यायाः *॥ द्वितीया । तृतीया । विद्येत्येव ॥ प्रागेकादशभ्योऽ-
छन्दसि ।५।३।४९॥ पूरणप्रत्ययान्ताद्भागेऽन् ॥ चतुर्थः । पञ्चमः ॥ षष्ठाष्टमाभ्यां
ञ च ।५।३।५०॥ चादन् ॥ षष्ठो भागः षाष्ठः षष्ठः । आष्टमः । अष्टमः ॥ मान-
पश्वङ्कयोः कन्लुकौ च ।५।३।५१॥ षष्ठाष्टमशब्दाभ्यां क्रमेण कन्लुकौ स्तो माने
[

( २३८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

नेदिष्ठः । नेदीयान् । साधिष्ठः । साधीयान् ॥ स्थूलदूरयुवह्रस्वक्षिप्रक्षुद्राणां यणा-
दिपरं पूर्वस्य च गुणः ।६।४।१५६ ॥ एषां यणादिपरं लुप्यते, पूर्वस्य च गुण इष्ठा-
दिषु ॥ स्थविष्ठः । दविष्ठः । यविष्ठः । ह्रसिष्ठः । क्षेदिष्ठः । क्षोदिष्ठः । एवमीयसुन् । ह्रस्वक्षि-
प्रक्षुद्राणां पृथ्वादित्वात् ह्रसिमा । क्षेपिमा । क्षोदिमा ॥ प्रियस्थिरस्फिरोरुबहुलगुरुवृद्ध-
तृप्रदीर्घवृन्दारकाणां प्रस्थस्फवबंहिगर्षिव्रप्रद्राघिवृन्दाः ।६।४।१५७ ॥ प्रियादीनां
क्रमात्प्रादयः स्युरिष्ठादिषु ॥ प्रेष्ठः । स्थेष्ठः । स्फेष्ठः । वरिष्ठः । बंहिष्ठः । गरिष्ठः ।
वर्षिष्ठः । त्रपिष्ठः । द्राघिष्ठः । वृन्दिष्ठः ॥ एवमीयसुन् । प्रेयान् ॥ प्रियोरुबहुलगुरुदीर्घाणां
पृथ्वादित्वात्प्रेमेत्यादि ॥ बहोलोंपो भू च बहोः ।६।४।१५८ ॥ बहोः परयोरिमेयसो-
र्लोपः स्याद्वहोश्च भूरादेशः ॥ भूमा । भूयान् ॥ इष्ठस्य यिट् च ।६।४।१५९ ॥ बहोः
परस्य इष्ठस्य लोपः स्यात् यिडागमश्च ॥ भूयिष्ठः ॥ युवालपयोः कनन्यतरस्याम् ।५।
३।६४ ॥ एतयोः कनादेशो वा स्यादिष्टेयसोः ॥ कनिष्ठः । कनीयान् ॥ पक्षे यविष्ठः ।
अल्पिष्ट इत्यादि ॥ विन्मतोर्लुक् ।५।३।६५ ॥ विनो मतुपश्च लुक् स्यादिष्टेयसोः ॥
अतिशयेन स्रग्वी स्रजिष्ठः । स्रजीयान् । अतिशयेन त्वग्वान् त्वचिष्ठः । त्वचीयान् ॥ प्रशं-
सायां रूपप् ।५।३।६६ ॥ सुबन्तात्तिङन्ताच ॥ प्रशस्तः पटुः पटुरूपः । प्रशस्तं पचति
पचतिरूपम् ॥ ईषदसमाप्तौ कल्पब्देश्यदेशीयरः ।५।३।६७ ॥ ईषदूनो विद्वान्
विद्वत्कल्पः । यशस्कल्पम् २ । यजुष्कल्पम् ३ । विद्वद्देश्यः । विद्वद्देशीयः । पचतिकल्पम् ॥
विभाषा सुपो बहुच् पुरस्तात्तु । ५ । ३ । ६८ ॥ ईषदसमाप्तिविशिष्टेऽर्थे सुबन्ताद्ब-
हुच्वा स्यात्स च प्रागेव नतु परतः ॥ ईषदूनः पटुर्बहुपटुः । पटुकल्पः ॥ सुपः किम् ?
पचतिकल्पम् ॥ प्रकारवचने जातीयर् ।५।३।६९ ॥ प्रकारवति चायम् । थाल् तु
प्रकारमात्रे ॥ पटुप्रकारः । पटुजातीयः ॥ प्रागिवात्कः ।५।३।७० ॥ 'इवे प्रतिकृतावित्यतः
प्राक् काधिकारः ॥ अव्ययसर्वनाम्नाकच् प्राक् टेः । ५ । ३ । ७१ ॥ 'तिङश्चेत्यनुव-
र्त्तते ॥ कस्य च दः । ५ । ३ । ७२ ॥ कान्ताव्ययस्य दकारोऽन्तादेशः स्यादकच्च ॥ अज्ञाते
।५।३।७३ ॥ कस्यायमश्वोऽश्वकः । उच्चकैः । नीचकैः । सर्वके । विश्वके ॥ ओकारसकार-
भकारादौ सुपि सर्वनाम्नष्टेः प्रागकच् * ॥ युवकयोः । आवकयोः । युष्मकासु ।
४ अस्मकासु । युष्मकाभिः । अस्मकाभिः ॥ ओकारेत्यादिकिम् ? त्वयका । मयका ॥ अकच्प्रक-
रणे तूष्णीमः काम्द्वक्तव्यः * ॥ मित्त्वादन्त्यादचः परः । तूष्णीकामास्ते ॥ शीले को
मलोपश्च * ॥ तूष्णींशीलस्तूष्णीकः । पचतकि । जल्पतकि । धकित् । हिरकुत् ॥ कुत्सिते
।५।३।७४ ॥ कुत्सितोऽश्वोऽश्वकः ॥ संज्ञायां कन् । ५ । ३ । ७५ ॥ कुत्सिते कन् स्यात्तद-
न्तेन चेत्संज्ञा गम्यते । शूद्रकः । राधकः । स्वराथं वचनम् ॥ अनुकम्पायाम् । ५।३।७६॥

१ आदिना वरिमा बंहिमा गरिमा द्राघिमा ॥ २ 'सोऽपदादौ' इति सत्वम् ॥ ३ 'इणः षः' इति षत्वम् ॥
४ युष्मदस्मद्रूपस्य ॥ भाष्ये अनयोरेवोदाहरणस्य दानादिति बोध्यम् ॥

पुत्रकः । अनुकम्पितः पुत्र इत्यर्थः ॥ नीतौ च तद्युक्तात् । ५।३।७७ ॥ सामदानादिना
यो नीतिस्तस्यां गम्यमानायामनुकम्पायुक्तात्कन्प्रत्ययः स्यात् ॥ हन्त ते धानकाः । गुडकाः ।
एडकि । भद्रकि ॥ पूर्वेणानुकम्प्यमानात्प्रत्ययः । अनेन तु परम्परासम्बन्धेऽपीति विशेषः ॥
बह्वचो मनुष्यनाम्नष्ठज्वा । ५।३।७८ ॥ पूर्वसूत्रद्वयविषये ॥ वानिर्लचौ च । ५।३।७९ ॥
तत्रैव ॥ ठाजादावूर्ध्वं द्वितीयादचः । ५।३।८३ ॥ अस्मिन्प्रकरणे यष्ठोऽजादि-
प्रत्ययश्च तस्मिन्प्रत्यये परे प्रकृतेर्द्वितीयादच ऊर्ध्वं सर्वं लुप्यते ॥ अनुकम्पितो देवदत्तो
देविकः । देविथः । देविलः । देवदत्तकः । अनुकम्पिनो वायुदत्तो वायुदत्तकः । ठग्रहणमुको
द्वितीयात्वे कविधानार्थम् । वायुकः । पितृकः ॥ चतुर्थादच ऊर्ध्वस्य लोपो वाच्यः * ॥
अनुकम्पितो वृहस्पतिदत्तो वृहस्पतिकः ॥ अनजादौ च विभाषा लोपो वक्तव्यः * ॥
देवदत्तकः । देवकः ॥ लोपः पूर्वपदस्य च * ॥ दत्तिकः । दत्तिथः । दत्तिलः । दत्तकः ॥
विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदयोर्वा लोपो वाच्यः * ॥ देवदत्तः । दत्तः । देवः ॥ सत्य-
भामा ॥ भामा । सत्या ॥ उवर्णाल्लि इलस्य च * ॥ भानुदत्तः । भानुलः । ऋवर्णादपि * ॥
सवित्रियः । सवितुलः ॥
चतुर्थादनजादौ च लोपः पूर्वपदस्य च । अप्रत्यये तथैवेष्ट उवर्णाल्लिइलस्य च ॥१॥
प्राचामुपादेरडज्वुचौ च । ५।३।८० ॥ उपशब्दपूर्वात्प्रातिपदिकात्पूर्वविषये अडच्
वुच् एतौ स्तः ॥ चाद्यथाप्राप्तम् । प्राचां ग्रहणं पूजार्थम् । अनुकम्पित उपेन्द्रदत्तः उपडः ।
उपकः । उपिकः । उपियः । उपिलः । उपेन्द्रदत्तकः । षड् रूपाणि ॥ जाति-
नाम्नः कन् । ५।३।८१ ॥ मनुष्यनाम्न इत्येव । जातिशब्दो यो मनुष्यनामधेयस्तस्मात्क-
न्स्यादनुकम्पायां नीतौ च ॥ सिंहकः । शरभकः । रासभकः ॥ द्वितीयं संध्यक्षरं चेत्तदादे-
र्लोपो वक्तव्यः * ॥ अनुकम्पितः कहोडः कहिकः ॥ एकाक्षरपूर्वपदानामुत्तरपदलोपो
वक्तव्यः * ॥ वागाशीर्दत्तः वाचिकः॑ ॥ कथं षडङ्गुलिदत्तः षडिक इति? ॥ षषन्नाजादि-
वचनात्सिद्धम् * ॥ शेवलसुपरिविशालवरुणार्यमादीनां तृतीयात् ।५।३।८४ ॥
एषां मनुष्यनाम्नां ठाजादौ परे तृतीयादच ऊर्ध्वं लोपः स्यात् । पूर्वस्यापवादः ॥ अनुकम्पितः
शेवलदत्तः शेवलिकः । शेवलियः । शेवलिलः । सुपारिकः । विशालिकः । वरुणिकः । अर्यमिकः ॥
१ भाष्ये न दृश्यत इति शेखरकृत् ॥ २ वागाशीर्दत्तशब्दात् ठप्रत्यय उत्तरपदस्य आशीर्दत्तशब्दस्य
लोपे अज्झलादेशत्वेनाजमात्रदेशत्वाभावात् स्थानिवद्भावाप्रवृत्तौ अजादितद्धितनिमित्तया भसंज्ञया अन्तर्वर्ति-
विभक्तिनिमित्तापिपदसंज्ञा तुल्यावधिकतया बाध्यत एवेति पदत्वाभावान्न जश्त्वकुत्वादिरिति भावः ॥
३ षडङ्गुलिदत्तशब्दात् ठे इकादेशे च 'ठाजादावूर्ध्वं द्वितीयादचः' इति सूत्रेण द्वितीयादचः 'अङ्गुलि' शब्दा-
कारात् परस्य ङ्गुलिदत्तशब्दस्य लोपे 'षष् अ इक इत्यवस्थायाम्' 'यस्येति च' इत्यकारलोपे 'षष् इक'
इत्यत्र अकारलोपस्य षष् इत्यस्य पदत्वे आनेये स्थानिवद्भावानिषेध इति षकारान्तस्य स्वादिप्रत्ययपरत्वेन
पदसंज्ञा प्राप्नोति भत्व आनेये स्थानिवद्भावो भवतीति भसंज्ञाऽकारान्तस्य प्राप्नोति पदसंज्ञा तु षूकारान्तस्येति
भिन्नावधिकतया पदसंज्ञा भसंज्ञया न बाध्यत इति पदत्वनिमित्तकं जश्त्वं भवेत्येवेति भावः ॥

अजिनान्तस्योत्तरपदलोपश्च ।५।३।८२ ॥ अजिनान्तान्मनुष्यनाम्नोऽनुकम्पायां कन् तस्य
चोत्तरपदलोपः ॥ अनुकम्पितो व्याघ्राजिनो व्याघ्रकः । सिंहकः ॥ अल्पे ।५।३।८५॥ अल्पं
तैलं तैलकम् ॥ ह्रस्वे ।५।३।८६ ॥ ह्रस्वो वृक्षो वृक्षकः ॥ संज्ञायां कन् ।५।३।८७ ॥
ह्रस्वहेतुका या संज्ञा तस्यां गम्यमानायां कन् । पूर्वस्यापवादः ॥ वंशकः । वेणुकः ॥ कुटी-
शमीशुण्डाभ्यो रः ।५।३।८८ ॥ ह्रस्वा कुटी कुटीरः । शमीरः । शुण्डारः ॥ कुत्वा
डुपच् ।५।३।८९ ॥ ह्रस्वा कुतूः कुतुपः । 'कुतूः कृत्तेः स्नेहपात्रं ह्रस्वा सा कुतुपः पुमान् ॥'
कासूगोणीभ्यां ष्टरच् ।५।३।९० ॥ आयुधविशेषः कासूः । ह्रस्वा सा कासूतरी ।
गो

तद्धितेषु स्वार्थिकप्रकरणम् । (२४१)
कनो लुप्त्यात् ॥ देवपथः । हंसपथः ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ वस्तेर्डञ् ।५।३।१०१ ॥
इवेत्यनुवर्तत एव । प्रतिकृताविति निवृत्तम् ॥ वस्तिरिव वास्तेयम् । वास्तेयी ॥ शिलाया
ढः ।५।३।१०२ ॥ शिलाया इति योगविभागाड्डञपीत्येके । शिलेव शिलेयम् । शैलेयम् ॥
ᴬशाखादिभ्यो यः ।५।३।१०३ ॥ शाखेव शाख्यः । मुख्यः । जघनमिव जघन्यः ।
अग्र्यः । शरण्यः ॥ द्रव्यं च भव्ये ।५।३।१०४ ॥ द्रव्यमयं ब्राह्मणः ॥ कुशा-
ग्राच्छः ।५।३।१०५ ॥ कुशाग्रमिव कुशाग्रीया बुद्धिः ॥ समासाच्च तद्विषयात् ।
५।३।१०६ ॥ इवार्थविषयात्समासाच्छः स्यात् ॥ काकतालीयो देवदत्तस्य वधः । इहँ काक-
तालसमागमसदृशश्चौरसमागम इति समासार्थः । तत्प्रयुक्तः काकमरणसदृशस्तु प्रत्ययार्थः ।
अजाकृपाणीयः । अतर्कितोपनत इति फलितोऽर्थः ॥ ᴮशर्करादिभ्योऽण् ।५।३।१०७ ॥
शर्करेव शार्करम् ॥ ᶜअङ्गुल्यादिभ्यष्ठक् ।५।३।१०८ ॥ अङ्गुल्येव आङ्गुलिकः । भरुजेव
भारुजिकः ॥एकशालायाष्ठञन्यतरस्याम् ।५।३।१०९ ॥ एकशाला शब्दाद्विवार्थे
ठञ्वा पक्षे ठक् ॥ एकशालेव एकशालिकः । ऐकशालिकः ॥ कर्कलोहितादीकक् ।५।
३।११० ॥ कर्कः शुक्लोऽश्वः स इव कार्कीकः । लौहीतीकः स्फटिकः ॥ पूगाञ्ज्यौऽ-
ग्रामणीपूर्वात् ।५।३।११२ इवार्थो निवृत्तः । नानाजातीया अनियतवृत्तयोऽर्थकाम-
प्रधानाः सङ्घाः पूगास्तद्वाचकात्स्वार्थे ञ्यः स्यात् ॥ लौहित्यञ्य्यः ॥ व्रातचफञोरस्त्रि-
याम् ।५।३।११३ ॥ व्राते—कापोतपाक्यः ॥ फञ्—कौञ्जायन्यः । ब्राह्मायन्यः ॥ आयु-
धजीविसङ्घाञ्ञ्यडवाहीकेष्वब्राह्मणराजन्यात् ।५।३।११४ ॥ वाहीकेषु य
आयुधजीविसङ्घस्तद्वाचिनः स्वार्थे ञ्यट् । क्षौद्रक्यः । मालव्यः । टित्त्वान्ङीप् । क्षौद्रकी ॥
आयुधेति किम् ! मल्लाः ॥ सङ्घेति किम् ! सम्राट् ॥ वाहीकेषु किम् ? शबराः ॥ अब्राह्मणेति
किम् ! गोपाहकाः । शालङ्कायनाः । ब्राह्मणे तद्विशेषग्रहणम् । राजन्ये स्वरूपग्रहणम् ॥
वृकाट्ठेण्यण् ।५।३।११५ ॥ आयुधजीविसङ्घवाचकात्स्वार्थे ॥ वार्केण्यः ॥ आयुधेति किम् !
A शाखा, मुख, शृङ्ग, जघन, मेघ, अग्र, चरण, स्कन्ध, स्कन्द, उरस्, शिरस्, अग्र, शरण ।
इति शाखादिः ॥
B शर्करा, कपालिका, कपाटिका, कनिष्ठिका, पुण्डरीक, शतपत्र, गोलोमन्, लोमन्, गोपुच्छ, नसची,
नकुल, सिकता । इति शर्करादिः ॥
C अङ्गुलि, भरुज, बभ्रु, वल्गु, मण्डर, मण्डल, शष्कुली, हरि, कपि, मुनि, रूह, खल, उदश्वित्, गोणी,
उरस्, कुलिश । इत्यङ्गुल्यादिः ॥
१ अत्र यदित्यपपाठः । उग्वादिभ्य इति सूत्रभाष्यविरोधात् ॥ २ "द्वाविवाथौँ काकागमनमिव तालप-
तनमित्र क्रकतालम् काकतालमिव काकतालीयं” इति भाष्यम् ‘वृत्तिविषये काकतालशब्दौ काकतालसमवे-
तक्रियावाचिनौ । तत्र काकागमनं देवदत्तागमनस्योपमानम्, तालपतनं दस्तूपनिपतनस्य । तालेन यः काकस्य
वधः स देवदत्तस्य दस्युना वधस्योपमानमिति वधादिः काकतालीयादिशब्दवाच्यः संपद्यते' इति प्रदीपं च
मनसि निधाय फलितमाह–इहेत्यादिना ॥
१६

(२४२) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

जातिशब्दान्मा भूत् ॥ $^A$दामन्यादित्रिगर्तषष्ठाच्छः । ५।३।११६ ॥ दामन्यादिभ्य-
स्त्रिगर्तषष्ठेभ्यश्चायुधजीविसङ्घवाचिभ्यः स्वार्थे छः स्यात् ॥ त्रिगर्तः षष्ठो वर्गो येषां ते
त्रिगर्तषष्ठाः ॥
आहुस्त्रिगर्तषष्ठांस्तु कौण्डोपरथदाण्डकी ॥
कौष्टकिर्जालमानिश्च ब्रह्मगुप्तोऽथ जानिकः ॥ १ ॥
दामनीयः । दामनीयौ । दामनयः । औलपि-औलपीयः ॥ त्रिगर्तषष्ठाः ।
त्रैगर्तीयः । कौण्डोपरथीयः । दाण्डकीयः ॥ $^B$पर्श्वादियौधेयादि$^C$भ्योऽणञौ । ५।३।
११७ ॥ आयुधजीविसङ्घवाचिभ्य एभ्यः क्रमादणञौ स्तः स्वार्थे ॥ पार्श्वः । पार्श्वौ ।
पर्शवः । यौधेयः । यौधेयौ । यौधेयाः ॥ अभिजिद्विदभृच्छालावाच्छिखावच्छमी-
वद्पूर्णावच्छुद्मदणो यञ् । ५।३।११८ ॥ अभिजिदादिभ्योऽणन्तेभ्यः स्वार्थे यञ् स्यात् ॥
अभिजितोऽपत्यमाभिजित्यः । वैदभृत्यः । शालावत्यः । शैखावत्यः । शामीवत्यः । और्णा-
वत्यः । श्रौमत्यः ॥ ञ्यादयस्तद्राजाः । ५।३।११९ ॥ ‘पूगाञ्ञ्यः इत्यारभ्य उक्ता एत-
त्संज्ञाः स्युः ॥ तेनास्त्रियां बहुषु लुक् । लोहितध्वजाः । कपोतपाकाः । कौञ्जायनाः । ब्राध्‍ना-
यना इत्यादि ॥ पादशतस्य संख्यादेर्वीप्सायां वुन् लोपश्च । ५।४।१ ॥ लोपव-
चनमनेमित्तिकत्वार्थम् । अतो न स्थानिवत् । ‘पादः पत्’ ‘तद्धितार्थ’ इति समासे कृते
प्रत्ययः । वुन्नन्तं क्रियामेव । द्वौ द्वौ पादौ ददाति द्विपदिकाम् द्विशतिकाम् ॥ पादश-
तग्रहणमनर्थकमन्यत्रापि दर्शनात् * ॥ द्विमोदकिकाम् ॥ दण्डव्यवसर्गयोश्च । ५।४।२ ॥
वुन् स्यात् । अवीप्सार्थमिदम् । द्वौ पादौ दण्डितः द्विपदिकाम् । द्विशतिकाम् । व्यवसृजति
ददातीत्यर्थः ॥ $^D$स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् । ५।४।३ ॥ जातीयरोऽपवादः ।
स्थूलकः । अणुकः ॥ चञ्चद्बृहतो रूपसंख्यानम् * ॥ चञ्चत्कः । बृहत्कः ॥ सुराया अहौ ॥
सुरावर्णोऽहिः सुरकः ॥ अनत्यन्तगतौ क्तात् । ५।४।४ ॥ छिन्नकम् । भिन्नकम् । अभि-
न्नकम् ॥ न सामिवचने । ५।४।५ ॥ सामिपर्याये उपपदे क्तान्तान्न कन् ॥ सामिकृतम् ।
अर्धकृतम् । अनत्यन्तगतेरिह प्रकृत्यैवाभिधानात्पूर्वेण कन् न प्राप्तः । इदमेव निषेधसूत्रमत्यन्त-

A दामनि, औलपि, बैजवापि, औदकि, औदङ्कि, आच्युतन्ति, आच्युतदन्ति, शाकुन्तकि, आकिदन्ति,
औडवि, काकदन्तकि, शात्रुन्तपि, सार्वसेनि, बिन्दु, बैन्दवि, तुलम, मौञ्जायनि, काकन्दि, सावित्रीपुत्र ।
इति दामन्यादिः ॥
B पर्शु, असुर, रक्षस्, बाह्लीक, वयस्, वसु, मरुत्, सत्वत्, दशार्ह, पिशाच, अशनि, कार्षापण ।
इति पर्श्वादिः ॥
C यौधेय, कौशेय, शौकेय, शौभ्रेय, धौर्तेय, धार्तेय, ज्याबाणेय, त्रिगर्त, भरत, उशीनर ।
इति यौधेयादिः ॥
D स्थूल, अणु, माष, इषु, कृष्ण, तिलेषु, यव, व्रीहिषु, इक्षु, तिल, पाद्य, कालावदात सुरायाम्,
‘गोमूत्र आच्छादने’ ‘सुरा अहौ’ ‘जीर्ण शालीषु’ ‘पत्रमूल, समस्तो व्यस्तश्च’ कुमारी-
पुत्र, कुमारीश्वशुर, मणि । इति स्थूलादिः ॥

?
It is '२' (digit 2)! Wait, look at footnote 2: "२ अधिकरणे ।".
And what is in L26? It says "२ द्वितीये अन्नमयो यज्ञः ।" or "‘द्वितीये अन्नमयो यज्ञः ।"?
Look at footnote 1: "१ भावे ।". In the main text: "भावेऽधिकरणे वा ल्युट् । आद्ये...".
Wait, in L26: the mark looks like a raised single quote or a '२'? It is raised, like a single quote ' or a small २. Let's look at L9: "‘निकृष्ट...". The quote there is ‘. In L26, it is २ or ‘?
Wait, look at the shape: it has a top curve and bottom horizontal: it's a small २ or a quote? Wait, in L20: "‘रात्सस्य’—चतुः ॥", "‘संयोगान्तस्येति". Those are quotes ‘.
In L26, it's ‘द्वितीये or २द्वितीये? It looks very much like a single quote ‘! But it could be a small 2. Wait, let's look at the footnotes:
The footnote numbers are 1 and 2.
Where is footnote mark 1?
Ah! Footnote 1 is at the bottom: "१ भावे ।"
Where is

( २४४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
शाष्कुलिकम् । शष्कुलीमयम् । द्वितीयेऽर्थे-मौदकिको यज्ञः । मोदकमयः ॥ अनन्ता-
वसथेतिहभेषजाञ्ञ्यः । ५।४।२३ ॥ अनन्त एवानन्त्यम् । आवसथ एवावसथ्यम् ।
इतिहेति निपातसमुदायः, ऐतिह्यम् । भेषजमेव भैषज्यम् ॥ देवत्तान्तात्तादर्थ्ये यत् ।
५।४।२४ ॥ तदर्थ एव तादर्थ्यम् । स्वार्थे ष्यञ् । अग्निदेवतायै इदम् अग्निदेवत्यम् ।
पितृदेवत्यम् ॥ पादार्घाभ्यां च । ५।४।२५ ॥ पादार्थमुदकं पाद्यम् । अर्घ्यम् ॥ नवस्य
नू आदेशः त्नतनप्खवाश्च प्रत्यया वक्तव्याः ॥ नूतनम् । नूत्नम् । नवीनम् ॥ नश्च पुराणे
भ्राट् * ॥ पुराणार्थे वर्तमानात्प्रशब्दान्नो वक्तव्यः । चात्पूर्वोक्ताः । प्रणम् । प्रत्नम् । प्रत-
नम् । प्रीणम् ॥ भागरूपनामभ्यो धेयः * ॥ भागधेयम् । रूपधेयम् । नामधेयम् ॥ आग्नी-
ध्रसाधारणादञ् * ॥ आग्नीध्रम् । साधारणम् । स्त्रियां ङीप् । आग्नीध्री । साधारणी ॥
अतिथेर्यः । ५।४।२६ ॥ तादर्थ्ये इत्येव । अतिथये इदमातिथ्यम् ॥ देवात्तल् । ५।
४।२७ ॥ देव एव देवता ॥ अवेः कः । ५।४।२८ ॥ अविरेवाविकः ॥ ^Aयावादिभ्यः
कन् । ५।४।२९ ॥ याव एव यावकः । मणिकः ॥ लोहितान्मणौ । ५।४।३० ॥
लोहित एव मणिलोहितकः ॥ वर्णे चानित्ये । ५।४।३१ ॥ लोहितकः कोपेन ॥ लोहि-
तालिङ्गबाधनं वा * ॥ लोहितिका, लोहिनिका कोपेन ॥ रक्ते । ५।४।३२ ॥ लाक्षादिना
रक्ते यो लोहितशब्दस्तस्मात्कन्स्यात् । लिङ्गबाधनं वेत्येव । लोहितिका, लोहिनिका शाटी ॥
कालाच्च । ५।४।३३ ॥ 'वर्णे चानित्ये' 'रक्ते' इति द्वयमनुवर्तते । कालकं मुखं वैलक्ष्येण ।
कालकः पटः । कालिका शाटी ॥ ^Bविनयादिभ्यष्ठक् । ५।४।३४ ॥ विनय एव वैन-
यिकः । सामयिकः ॥ उपायो ह्रस्वत्वं च * ॥ औपयिकः ॥ वाचो व्याहृतार्था-
याम् । ५।४।३५ ॥ संदिग्घार्थायां वाचि विद्यमानाद्वाक्शब्दात्स्वार्थे ठक् स्यात् ॥ 'संदेशवाग्
वाचिकं स्यात्'॥ तद्युक्तात्कर्मणोऽण् । ५।४।३६ ॥ कर्मैव कार्मणम् । वाचिकं श्रुत्वा
क्रियमाणं कर्मेत्यर्थः ॥ ओषधेरजातौ । ५।४।३७ ॥ स्वार्थेऽण् ॥ औषधं पिबति ॥ अजातौ
किम् ? ओषधयः क्षेत्रे रूढाः ॥ ^Cप्रज्ञादिभ्यश्च । ५।४।३८ ॥ प्रज्ञ एव प्राज्ञः । प्राज्ञी
स्त्री । दैवतः । बान्धवः ॥ मृदस्तिकन् । ५।४।३९ ॥ मृदेव मृत्तिका ॥ सस्नौ प्रशं-
सायाम् । ५।४।४० ॥ रूपपोऽपवादः । प्रशस्ता मृत् मृत्सा । मृत्स्ना । उत्तरसूत्रेऽन्यतर-
स्यांग्रहणान्नित्योऽयम् ॥ बह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम् । ५।४।४२ ॥ बहूनि
ददाति बहुशः । अल्पानि अल्पशः ॥ बह्वल्पार्थान्मङ्गलामङ्गलवचनम् * । नेह-बहूनि
^A याव, मणि, अस्थि, तालु, जानु, सान्द्र, पीत, स्तम्ब, 'ऋतावुष्णशीते' 'पशौ लूनविपाते'
'अणु निपुणे' 'पुत्र कृत्रिमे' 'ज्ञात वेदसमाप्तौ' 'शून्य रिक्ते' 'दान कुत्सिते' 'तनु सूत्रे
ईयसश्च' ज्ञात, अज्ञात, कुमारीक्रीडनकानि च । इति यावादिः ॥
^B विनय, समय, 'उपायो ह्रस्वत्वं च,' संप्रति, संगति, कथंचित्, अकस्माद्, समाचार, उपचार
समयाचार, व्यवहार, संप्रदान, समुत्कर्ष, समूह, विशेष, अत्यय । इति विनयादिः ॥
^C प्रज्ञ, वणिज्, उष्णिक्, उशिज्, प्रत्यक्ष, विद्वस्, विद्वन्, षोडन्, विद्या, मनस्, 'श्रोत्र शरीरे'
जुह्व, 'कृष्ण मृगे' चिकीर्षित, चोर, शत्रु, योध, चक्षुस्, वसु, एनस्, मरुत्, कुश्व, सत्वत, दशार्ह,
वयस्, व्युष्टि, असुर, रक्षस्, पिशाचं, अशनि, कार्षापण, देवता, बन्धु । इति प्रज्ञादिः ॥

ददात्यनिष्टेषु । अलं ददात्याभ्युदयिकेषु ॥ संख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम् ।५।४।
४३॥ द्वौ द्वौ ददाति द्विशः । माषं माषं माषशः । प्रस्थशः । परिमाणशब्दा वृत्तावेकार्था
एव ॥ संख्यैकवचनात्किम् ? घटं घटं ददाति ॥ वीप्सायां किम् ? द्वौ ददाति ॥ कारकादि-
च्च्येव—द्वयोर्द्वयोः स्वामी ॥ प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः ।५।४।४४॥ प्रतिना कर्मप्रव-
चनीयेन योगे या पञ्चमी विहिता तदन्तात्तसिः स्यात् ॥ प्रद्युम्नः कृष्णतः प्रति ॥ ^Aआद्यादिभ्य
उपसंख्यानम् * ॥ आदौ आदितः । मध्यतः । पृष्ठतः । पार्श्वतः । आकृतिगणोऽयम् ।
स्वरेण स्वरतः । वर्णतः ॥ अपादाने चाऽहीयरुहोः ।५।४।४५॥ अपादाने या पञ्चमी
तदन्तात्तसिः स्यात् ॥ ग्रामादागच्छति । ग्रामतः ॥ अहीयरुहोः किम् ? स्वर्गाद्धीयते । पर्वता-
दवरोहति ॥ अतिग्रहाऽव्यथनक्षेपेष्वकर्तरि तृतीयायाः ।५।४।४६॥ अकर्तरि
तृतीयान्ताद्वा तसिः स्यात् ॥ अतिक्रम्य ग्रहोऽतिग्रहः । चारित्रेणातिगृह्यते । चारित्रतोऽति-
गृह्यते । चारित्रेणान्यानतिक्रम्य वर्तत इत्यर्थः ॥ अव्यथनमचलनम् । वृत्तेन न व्यथते ।
वृत्ततो न व्यथते । वृत्तेन न चलतीत्यर्थः ॥ क्षेपे—वृत्तेन क्षिप्तः । वृत्ततः क्षिप्तः । वृत्तेन
निन्दित इत्यर्थः ॥ अकर्तरीति किम् ? देवदत्तेन क्षिप्तः ॥ हीयमानपापयोगाच्च ।५।४।
४७॥ हीयमानपापयुक्तादकर्तरि तृतीयान्ताद्वा तसिः ॥ वृत्तेन हीयते । वृत्तेन पापः ।
वृत्ततः । क्षेपस्याविवक्षायामिदम् ॥ क्षेपे तु पूर्वेण सिद्धम् ॥ अकर्तरि किम् ? देवदत्तेन हीयते ॥
षष्ठ्या व्याश्रये ।५।४।४८॥ षष्ठ्यन्ताद्वा तसिः स्यान्नानापक्षसमाश्रये ॥ देवा अर्जुन-
तोऽभवन् । आदित्याः कर्णतोऽभवन् । अर्जुनस्य पक्ष इत्यर्थः ॥ व्याश्रये किम् ? वृक्षस्य
शाखा ॥ रोगाच्चापनयने ।५।४।४९॥ रोगवाचिनः षष्ठ्यन्ताद्वा तसिश्चिकित्सायाम् ॥
प्रवाहिकातः कुरु । प्रतीकारमस्याः कुर्वित्यर्थः ॥ अपनयने किम् ? प्रवाहिकायाः प्रकोपनं
करोति ॥ कृब्वास्तियोगे संपद्यकर्तरि च्विः ।५।४।५०॥ अभूततद्भाव इति
वक्तव्यम् * ॥ विकारात्मतां प्राप्नुवत्यां प्रकृतौ वर्तमानाद्विकारशब्दात्स्वार्थे च्विर्वा स्यात्करो-
त्यादिभिर्योगे ॥ अस्य च्वौ ।७।४।३२॥ अवर्णस्य ईत्स्यात् च्वौ ॥ वेर्लोपः । च्व्यन्त-
त्वादव्ययत्वम् । अकृष्णः कृष्णः संपद्यते तं करोति कृष्णीकरोति । ब्रह्मीभवति । गङ्गी-
स्यात् ॥ अव्ययस्य चावीत्त्वं नेति वाच्यम् * ॥ दोषाभूतमहः । दिवाभूता रात्रिः । एतच्चा-
व्ययीभावश्चेति सूत्रे भाष्ये उक्तम् ॥ क्यच्क्यङोश्च ।६।४।१५२॥ हलः परस्यापत्ययका-
रस्य लोपः स्यात् क्ये च्वौ च परतः ॥ गार्गीभवति ॥ च्वौ च ।७।४।२६॥ च्वौ परे
पूर्वस्य दीर्घः स्यात् ॥ शुचीभवति । पटू स्यात् । अव्ययस्य दीर्घत्वं नेति केचित्तन्निर्मूलम् ।
स्वस्ति स्यादिति तु महाभाष्याच्चेरभावात्सिद्धम् । स्वस्ती स्यादित्यपि पक्षे स्यादिति
चेदस्तु । यदि नेष्यते तर्ह्यनभिधानात् च्विरेव नोत्पद्यते इत्यस्तु ॥ रीङ्कृतः ॥ मात्रीकरोति ॥
अरुर्मनश्चक्षुश्चेतोहरोजसां लोपश्च ।५।४।५१॥ एषां लोपः स्यात् च्विश्च ॥
अरूकरोति । उन्मनीस्यात् । उच्चक्षूकरोति । विचेतीकरोति । विरहीकरोति । विरजीकरोति ॥
A आदि, मध्य, अन्त, पृष्ठ, पार्श्व । इत्याद्यादिराकृतिगणः ॥
१ 'श्राद्धादिषु' इति भाष्ये पर्यायः प्रदर्शितः । तेन श्राद्धस्यामङ्गलत्वसूचनात् परेतोद्देश्यकर्मण एव
श्राद्धशब्दार्थत्वं कथितम् ॥

विभाषा साति कात्स्न्ये । ५।४।५२ ॥ च्विविषये सातिर्वा स्यात्साकल्ये ॥ सात्प-
दाद्योः ।८।३।१११ ॥ सस्य षत्वं न स्यात् ॥ दधि सिञ्चति । कृत्स्नं शस्त्रमग्निः संपद्यतेऽग्नि-
साद्भवति । अग्नीभवति । महाविभाषया वाक्यमपि ॥ कात्स्न्ये किम् । एकदेशेन शुक्लीभवति
पटः ॥ अभिविधौ संपदा च । ५।४।५३ ॥ संपदा कृन्वस्तिभिश्च योगे सातिर्वा
स्याद्व्याप्तौ ॥ पक्षे कृन्वस्तियोगे च्विः । संपदा तु वाक्यमेव । अभिसात्संपद्यते अग्निसाद्भवति
शस्त्रम् । अग्नीभवति । जलसात्संपद्यते जलीभवति लवणम् ॥ एकस्या व्यक्तेः सर्वावयवाव-
च्छेदेनान्यथाभावः कात्स्न्र्यम् । बहूनां व्यक्तीनां किंचिदवयवावच्छेदेनान्यथात्वं त्वभिविधिः ॥
तदधीनवचने । ५।४।५४ ॥ सातिः स्यात्कृन्वस्तिभिः संपदा च योगे ॥ राजसात्करोति ।
राजसात्संपद्यते । राजाधीनमित्यर्थः ॥ देये त्रा च । ५।४।५५ ॥ तदधीने देये त्रा स्यात्सा-
तिश्च कृम्वाद्योगे ॥ विप्राधीनं देयं करोति विप्रत्रा करोति । विप्रत्रा संपद्यते । पक्षे विप्रसा-
त्करोति ॥ देये किम् ? राजसाद्भवति राष्ट्रम् ॥ देवमनुष्यपुरुषपुरुमर्त्येभ्यो द्विती-
यासप्तम्योर्बहुलम् । ५।४।५६ ॥ एभ्यो द्वितीयान्तेभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यश्च त्रा स्यात् ॥
देवत्रा वन्दे रमे वा ॥ बहुलोक्तेरन्यत्रापि—बहुत्रा जीवतो मनः ॥ अव्यक्तानुकरणाद्
द्व्यजवरार्धानितौ डाच् । ५।४।५७ ॥ द्व्यच् अवरं न्यूनं न तु ततो न्यूनम् । अने-
काजिति यावत् । तादृशमर्धं यस्य तस्माड्डाच् स्यात्कृन्वस्तिभिर्योगे ॥ डाचि विवक्षिते द्वे
बहुलम् * ॥ नित्यमाम्रेडिते डाचीति वक्तव्यम् * ॥ डाच्परं यदाम्रेडितं तस्मिन्परे पूर्वपर-
योर्वर्णयोः पररूपं स्यात् । इति तकारपकारयोः पकारः । पटपटाकरोति ॥ अव्यक्तानुकरणा-
त्किम् । दृषत्करोति ॥ द्व्यजवरार्धात्किम् ? श्रत्करोति ॥ अवरेति किम् ? खरटखरटाकरोति ।
त्रपटत्रपटाकरोति ' ॥ अनेकाच इत्येव सूत्रयितुमुचितम् । एवं हि डाचीति परसप्तम्येव द्वित्वे
सुवचेत्यवधेयम् ॥ अनितौ किम् ? पटिति करोति ॥ कृञो द्वितीयतृतीयशम्बबी-
जात्कृषौ ५।४।५८ ॥ द्वितीयादिभ्यो डाच् स्यात्कृञ एव योगे कर्षणेऽर्थे ॥ बहुलोक्ते-
रव्यक्तानुकरणादन्यस्य डाचि न द्वित्वम् ॥ द्वितीयं तृतीयं कर्षणं करोति द्वितीयाकरोति ।
तृतीयाकरोति । शम्बशब्दः प्रतिलोमे । अनुलोमं कृष्टं क्षेत्रं पुनः प्रतिलोमं कर्षति शम्बा-
करोति । बीजेन सह कर्षति बीजाकरोति ॥ संख्यायाश्च गुणान्तायाः । ५।४।५९ ॥
कृञो योगे कृषौ डाच् स्यात् । द्विगुणाकरोति क्षेत्रम् । क्षेत्रकर्मकं द्विगुणं कर्षणं करोतीत्यर्थः ॥
"समयाच्च यापनायाम् । ५।४।६० ॥ कृषाविति निवृत्तम् । कृञो योगे डाच् स्यात् ॥
समयाकरोति । कालं यापयतीत्यर्थः ॥ सपत्रनिष्पत्रादतिव्यथने । ५।४।६१ ॥
सपत्रा करोति मृगम् । सपुङ्खशरप्रवेशनेन सपत्रं करोतीत्यर्थः । निष्पत्रा करोति । सपुङ्खस्य
शरस्यापरपार्श्वेन निर्गमनान्निष्पत्रं करोतीत्यर्थः ॥ अतिव्यथने किम् । सपत्रं निष्पत्रं वा
करोति भूत लम् ॥ निष्कुलान्निष्कोपणे । ५।४।६२ ॥ निष्कुला करोति दाडिमम् ।
निर्गतं कुलमन्तरवयवानां समूहो यस्मादिति बहुव्रीहेर्डाच् ॥ सुखप्रियादानुलोम्ये ।
५।४।६३ ॥ सुखा करोति । प्रिया करोति गुरुम् । अनुकूलाचरणेनानन्दयतीत्यर्थः ॥
दुःखात्प्रातिलोम्ये । ५।४।६४ ॥ दुःखा करोति स्वामिनम् । पीडयतीत्यर्थः ॥ शूला-

त्पाके ।५।४।६५ ॥ शूला करोति मांसम् । शूलेन पचतीत्यर्थः ॥ सत्यादशपथे ।
५।४।६६ ॥ सत्याकरोति भाण्डं वणिक् । क्रेतव्यमिति तथ्यं करोतीत्यर्थः । शपथे तु सत्यं
करोति विप्रः ॥ भद्रात्परिवापणे ।५।४।६७ ॥ भद्रशब्दो मङ्गलार्थः । परिवापणं
मुण्डनम् । भद्रा करोति । माङ्गल्यमुण्डनेन संस्करोतीत्यर्थः ॥ भद्राञ्चेति वक्तव्यम् * ॥
भद्राकरोति । अर्थः प्राग्वत् ॥ परिवापणे किम् ? भद्रं करोति । भद्रं करोति ॥
इति तद्धितप्रकरणम् ।
अथ द्विरुक्तप्रकरणम् ।
सर्वस्य द्वे ।८।१।१ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ नित्यवीप्सयोः ।८।१।४ ॥ आभीक्ष्ण्ये
वीप्सायां च द्योत्ये पदस्य द्विर्वचनं स्यात् ॥ आभीक्ष्ण्यं तिङन्तेष्वव्ययसंज्ञककृदन्तेषु च
पचति पचति । भुक्त्वा भुक्त्वा । वीप्सायाम्—वृक्षं वृक्षं सिञ्चति । ग्रामो ग्रामो रमणीयः ॥
परेर्वर्जने ।८।१।५ ॥ परि परि वङ्गेभ्यो वृष्टो देवः । वङ्गान्परिहृत्येत्यर्थः ॥ परेर्वर्जने वा
वचनम् ॥ * ॥ परि वङ्गेभ्यः ॥ उपर्यध्यधसः सामीप्ये ।८।१।७ ॥ उपर्युपरि ग्रामम् ।
ग्रामस्योपरिष्टात्समीपे देशे इत्यर्थः ॥ अध्यधि सुखम् । सुखस्योपरिष्टात्समीपकाले दुःख-
मित्यर्थः । अधोधो लोकम् । लोकस्याधस्तात्समीपे देशे इत्यर्थः ॥ वाक्यादेरामन्त्रित-
स्याऽसूयासम्मतिकोपकुत्सनभर्त्सनेषु । ८ । १ । ८ ॥ असूयायाम्—सुन्दर सुन्दर
वृथा ते सौन्दर्यम् । संमतौ—देव देव वन्द्योसि । कोपे—दुर्विनीत दुर्विनीत इदानीं ज्ञास्यसि ।
कुत्सने—धानुष्क धानुष्क वृथा ते धनुः । भर्त्सने—चोर चोर घातयिष्यामि त्वाम् ॥ एकं
बहुव्रीहिवत् । ८ । १ । ९ ॥ द्विरुक्त एकशब्दो बहुव्रीहिवत्स्यात् ॥ तेन सुब्लोपपुंवद्भावौ ॥
एकैकमक्षरम् । इह द्वयोरपि सुपोलुकि कृते बहुव्रीहिवद्भावादेव प्रातिपदिकत्वात्समुदायात्सुप् ।
एकैकयाहुत्या । इह पूर्वभागे पुंवद्भावादवग्रहे विशेषः । 'न बहुव्रीहावित्यत्र पुनर्बहुव्रीहिग्रहणं
मुख्यबहुव्रीहिलाभार्थम् । तेनातिदिष्टबहुव्रीहौ सर्वनामतानस्त्येवेति प्राञ्चः ॥ वस्तुतस्तु भाष्य-
मते प्रत्याख्यातमेतत् । सूत्रमतेऽपि बहुव्रीह्यर्थेऽलौकिके विग्रहे निषेधकं न तु बहुव्रीहाविती-
हातिदेशशङ्कैव नास्ति । एकैकास्मै देहि ॥ आबाधे च । ८ । १ । १० ॥ पीडायां द्योत्यायां
द्वे स्तो बहुव्रीहिवच्च ॥ गतगतः । विरहात्पीड्यमानस्येयमुक्तिः । बहुव्रीहिवद्भावात्सुब्लुक् ।
गतगता । इह पुंवद्भावः ॥ कर्मधारयवदुत्तरेषु । ८ । १ । ११ ॥ इत उत्तरेषु द्विर्वचनेषु
कर्मधारयवत्कार्यम् । प्रयोजनं सुब्लोपपुंवद्भावान्तोदात्तत्वानि ॥ प्रकारे गुणवचनस्य ।
। ८ । १।१२ ॥ सादृश्ये द्योत्ये गुणवचनस्य द्वे स्तस्तच्च कर्मधारयवत् । कर्मधारयवदुत्तरेष्वि-
त्यधिकारात् । तेन पूर्वभागस्य पुंवद्भावः । समासस्येत्यन्तोदात्तत्वं च । पटुपट्वी । पटुपटुः ।
पटुसदृशः । ईषत्पटुरिति यावत् । गुणोपसर्जनद्रव्यवाचिनः केवलगुणवाचिनश्चेह गृह्यन्ते ।
शुक्लशुक्लं रूपम् । शुक्लशुक्लः पटः ॥ आनुपूर्व्ये द्वे वाच्ये * ॥ मूलेमूले स्थूलः ॥ संभ्रमेण
प्रवृत्तौ यथेष्टमनेकधा प्रयोगो न्यायसिद्धः * ॥ सर्पःसर्पः बुध्यस्व २ । सर्पः ३ बुध्यस्व ३
क्रियासमभिहारे च * ॥ लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनाति । नित्यवीप्सयोरिति सिद्धे भृशार्थे
द्वित्वार्थमिदम् । पौनःपुन्येऽपि लोटा सह समुचित्य द्योतकतां लब्धुं वा ॥ कर्मव्यतिहारे

सर्वनाम्नो द्वे वाच्ये समासवच्च बहुलम् * ॥ बहुलग्रहणादन्यपरयोर्न समासवत् । इतरश-
ब्दस्य तु नित्यम् ॥ असमासवद्भावे पूर्वपदस्य सुपः सुर्वक्तव्यः*॥ अन्योन्यं विप्रा नमन्ति।
अन्योन्यौ । अन्योन्यान् । अन्योन्येन कृतम् । अन्योन्यस्मै दत्तमित्यादि । अन्योन्येषां पुष्करै-
रामृशन्त इति माघः । एवं परस्परम् । अत्र कस्कादित्वाद्विसर्गस्य सः । इतरेतरम् । इतरे-
तरेणेत्यादि ॥ स्त्रीनपुंसकयोरुत्तरपदस्थाया विभक्तेराम्भावो वा वक्तव्यः * ॥ अन्यो-
न्याम् । अन्योन्यम् । परस्पराम् । परस्परम् । इतरेतराम् । इतरेतरं वा इमे ब्राह्मण्यौ कुले वा
भोजयतः ॥ अत्र केचित्—आमादेशो द्वितीयाया एव । भाष्यादौ तथैवोदाहृतत्वात् । तेन
स्त्रीनपुंसकयोरपि तृतीयादिषु पुंवदेव रूपमित्याहुः । अन्ये तूदाहरणस्य दिङ्मात्रत्वात्सर्ववि-
भक्तीनामामादेशमाहुः ॥
दलद्वये टाबभावः क्लीबे चाद्ड्विरहः स्वमोः ॥
समासे सोरलुक्चेति सिद्धं बाहुलकात्त्रयम् ॥ १ ॥
तथाहि । अन्योन्यं परस्परमित्यत्र दलद्वयेऽपि टाप् प्राप्तः । न च 'सर्वनाम्नो वृत्ति-
मात्रे पुंवद्भावः' । अन्यपरयोरसमासवद्भावात् । नच द्विर्वचनमेव वृत्तिः । 'यां यां प्रियः
प्रैक्षत कातराक्षीं सा सा' इत्यादावतिप्रसङ्गात् । अन्योन्यमितरेतरमित्यत्र च 'अद्ड्डतरा-
दिभ्य इत्याद् प्राप्तः । 'अन्योन्यसंसक्तमहत्त्रियामम्' । अन्योन्याश्रयः । परस्पराक्षिसादृश्यम् ।
अदृष्टपरस्परैरित्यादौ सोर्लुक्च प्राप्तः । सर्वं बाहुलकेन समाधेयम् । प्रकृतवार्तिकभाष्योदाहरणं
'स्त्रियामिति सूत्रे 'अन्योन्यसंश्रयं त्वेतद्' इति भाष्यं चात्र प्रमाणमिति ॥ अकृच्छ्रे प्रियसुख-
योरन्यतरस्याम् ।८।१।१३ ॥ प्रियप्रियेण ददाति । प्रियेण वा । सुखसुखेन ददाति ।
सुखेन वा । द्विर्वचने कर्मधारयवद्भावात्सुब्लुकि पुनस्तदेव वचनम् । अतिप्रियमपि वस्त्व-
नायासेन ददातीत्यर्थः ॥ यथास्वे यथायथम् ।८।१।१४ ॥ यथास्वमिति वीप्सायामव्य-
यीभावः । योऽयमात्मा यच्चात्मीयं तद्यथास्वम् । तस्मिन्यथाशब्दस्य द्वे क्लीबत्वं च निपात्यते ॥
यथायथं ज्ञाता । यथास्वभावमित्यर्थः । यथात्मीयमिति वा ॥ द्वन्द्वं रहस्यमर्यादावच-
नव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयोगाभिव्यक्तिषु । ८ । १ । १५ ॥ द्विशब्दस्य द्विर्वचनं पूर्व-
पदस्याम्भावोऽत्वं चोत्तरपदस्य नपुंसकत्वं च निपात्यते एष्वर्थेषु ॥ तत्र रहस्यं द्वन्द्वशब्दस्य
वाच्यम् । इतरे विषयभूताः ॥ द्वन्द्वं मन्त्रयंते । रहस्यमित्यर्थः ॥ मर्यादा स्थित्यनतिक्रमः ।
आचतुरं हीमे पशवो द्वन्द्वं मिथुनायन्ते । माता पुत्रेण मिथुनं गच्छति—पौत्रेण प्रपौत्रेणा-
पीत्यर्थः ॥ व्युत्क्रमणं पृथगवस्थानम् । द्वन्द्वं व्युत्क्रान्ताः । द्विवर्गसंबन्धेन पृथगवस्थिताः ॥
द्वन्द्वं यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति ॥ द्वन्द्वं संकर्षणवासुदेवौ । अभिव्यक्तौ साहचर्येणेत्यर्थः । योग-
विभागादन्यत्रापि द्वन्द्वमिष्यते ॥
इति द्विरुक्तप्रकरणम् ।
॥ इति श्रीमद्भट्टोजीदीक्षितविरचितायां सिद्धान्तकौमुद्यां पूर्वार्धं समाप्तम् ॥
इति श्रीदाधिमथशिवदत्तविनिर्मितायां सारदर्शिन्यां द्विरुक्तप्रक्रिया समाप्ता ।
शिवदत्तो दाधिमथष्टिप्पणीं सारदर्शिनीम् ।
दधिमथ्याः प्रसादेन पूर्वार्धे समपूपुरत् ॥

परस्मैपदानांमपि प्रत्ययत्वात् तेषां
[Wait: आत्मनेपदपरस्मैपदानांमपि or आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि or आत्मनेपदपरस्मैपदानाम्?
Look at: "आत्मनेपदपरस्मैपदानांमपि" or "आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि"?
It says: "आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि" or "आत्मनेपदपरस्मैपदानाम्"?
Wait, look at: "आत्मनेपदपरस्मैपदानान्मपि":
आ त्म ने प द प र स्मै प दा ना म पि -> look at the anusvara and 'म':
पदानांमपि or पदानामपि?
There is an anusvara: पदानांमपि!]
[L...] च “अनुदात्तङित आत्मनेपदम्” इत्यादिभिर्विधानेऽपि तृतीयाध्यायगोचरत्वाभावात् पदव्यवस्थाप्रकरणयो-
[L...] जनमत्रासङ्गतमित्यपास्तम् ॥

Wait, let's re-examine:
"श्रौत्रैार्हन्तीचगणैर्गुण्यैर्महर्षिभिरहर्दिवम् ।"
Wait! Look at the first line of the verse again!
Could it be:
श्रौत्रैरन्तेवासिगणैर्?
Let's look at the letters:
श्रौ - त्रै -
then a stroke: is it

तत्रादौ दश लकाराः प्रदर्श्यन्ते-लट् । लिट् । लुट् । लृट् । लेट् । लोट् । लङ् ।
लिङ् । लुङ् । लृङ् ॥ एषु पञ्चमो लकारश्छन्दोमात्रगोचरः ॥ वर्तमाने लट् ।३।२।
१२३ ॥ वर्तमानक्रियावृत्तेर्धातोर्लट् स्यात् । अटावितौ ॥ लः कर्मणि च भावे चाक-
१ तत्रेति । तत्र=तृतीयाध्यायगोचरेषु प्रत्ययेषु । आदौ दश लकाराः प्रदर्श्यन्ते इत्यर्थः ।
अनुबन्धभेदेन लकाराणां भेदाद् दशविधत्वम् । "प्रदर्श्यन्ते" = इत्यस्य स्वरूपतस्तदादेशतस्तद्रूपादितश्च
प्रदर्श्यन्ते इत्यर्थः । सर्वनिरूपण एव च तस्य तात्पर्यम् । उपरिष्टाच्च "एषु पञ्चमो लकारश्छन्दो-
मात्रगोचरः" इति वक्ष्यमाणतया तादृशस्य च लकारस्य वैदिकप्रक्रियायामेव निरूपणीयतया तत्रैव
तस्य स्वरूपरूपादिकं प्रादर्शि । एवं च उत्सर्गापवादस्थल इव संकोचस्यावश्यकतया तदतिरिक्तानां
नवानां लकाराणां स्वरूपरूपाभ्यां प्रदर्शनमादिमे तिङन्तप्रकरणे प्रतिज्ञातं भवतीति तथैव कृतत्वान्न काप्यनु-
पपत्तिः । "दश लकाराः" इति "दश" पदं तु लकाराणां "लः कर्मणि च" इत्यादि विधीनां
वस्तुतो दशत्वमिति ज्ञापनायैव । तथा च स्वरूपस्वभावाभ्यामादिमे तिङन्तप्रकरणे प्रदर्श्यमानेषु लकारेषु
न दशत्वं विशेषणं सत् तेन रूपेण लकाराणां प्रदर्श्यमानतां बोधयति, किं तु उपलक्षणं सत् वस्तुतो
ये दश लकारास्तेषु योग्यताबलान्नवानां लकाराणां स्वरूपस्वभावाभ्यां प्रदर्शनं बोधयतीति फलितम् ॥
२ सूत्रकृता तत्रतत्र निर्दिष्टानि लकाराणां स्वरूपान्याह-लट् लिडित्यादिना । अत्र प्रथमतः षट् टितः ।
पश्चात् ङितो निर्दिष्टाः प्रत्याहारस्थवर्णक्रमानुरोधेन ॥ ३ पञ्चम इति । लेडित्यर्थः । तस्य च पञ्चमत्वं
स्वोक्तक्रमानुरोधेन । छन्दोमात्रेति । अतः प्रकृते तिङन्तप्रकरणे स्वरूपस्वभावतः सूत्रेण तस्य व्युत्पादनं न
क्रियते इति भावः ॥ ४ वर्तमान इति । वर्तमाना या क्रिया तद्वाचकाद्धातोर्लट् स्यात् । स च प्रत्ययसंज्ञ
इत्यर्थः ॥ क्रियाया वर्तमानत्वं नाम प्रारब्धापरिसमाप्तत्वम् । पदान्तरसमभिव्याहारं विनैव साध्यत्वप्रकारक-
प्रतीतिविषयः, एकफलोद्देशेन प्रवृत्तपूर्वापरीभूतावयवकः, संकलनात्मकैकबुद्धिविषयीकृतो व्यापारसमूहः क्रिया ।
स्पष्टा चेयं रीतिर्भूवादिसूत्रे भाष्ये ॥ हरिरप्याह-“यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते ।
आश्रितक्रमरूपत्वात् क्रियेति व्यपदिश्यते ॥ गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् ।
बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ॥” इति ॥ इत्थं च आरब्धक्रियात आरभ्य तत्समा-
प्तिपर्यन्तं “पचति” इत्येव प्रयोगः । “पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे उपक्रमप्रभृत्यपवर्गप-
र्यन्तं व्रजति पचतीति” इति यास्कोक्तेरप्यत्रैव तात्पर्यम् ॥ भावप्रधानमाख्यातं सत्त्वप्रधानानि नामानि ।
यथा “गच्छति” इत्यत्र “गमनं करोति” इत्यर्थेन क्रियायाः प्राधान्यम् । यथा च “गौः” इत्यत्र
“एकत्वसंख्याविशिष्टा गौः” इत्यर्थेन द्रव्यस्य प्राधान्यम् । “यत्रोभे भावप्रधाने” इति निरुक्ततो
यत्राख्यातनामनी द्वे एव भवतस्तत्र भावप्राधान्यम् । यथा “देवदत्तो गच्छति” इत्यत्र “देवदत्ताभिन्नैक-
कर्तृकं वर्तमानकालिकं गमनम्” इत्यर्थेन क्रियाया एव प्राधान्यम् । शाब्दिकमते क्रियामुख्यविशेष्यकः शाब्द-
बोधो भवति । तथा च “देवदत्तो भवति” इत्यस्य “देवदत्ताभिन्नैककर्तृकं वर्तमानकालिकं भवनम्”
इति शाब्दबोधः । नैयायिक नये तु कर्तृमुख्यविशेष्यकः शाब्दबोधो भवति । तथा च “देवदत्तो भवति”
इत्यस्य “भवनानुकूलकृतिमान् देवदत्तः” इत्येवं शाब्दबोधः । युक्तायुक्तत्वं स्वयमूहनीयं विस्तरभिया नेह
प्रपञ्चि ॥ ५ इत्संज्ञामन्तरा निवृत्त्युपायाभावादाह-अटाविताविति । “उपदेशेऽजनुनासिक इत्” “हल-
न्त्यम्” इति सूत्राभ्यामित्संज्ञकावित्यर्थः ॥ लटि टित्त्वम् “एधते” इत्यादौ “टित आत्मनेपदानां टेरे”
इत्येत्वार्थम् । अकारोच्चारणं तु “लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे” इति विशेषणार्थम् । ननु अकार-
टकारयोरित्संज्ञावल् लकारस्यापि “लशकतद्धिते” इति सूत्रेणेत्संज्ञा कुतो न ? न च फलाभावान्नेत्संज्ञेति
वाच्यम्, “लिति” इति लित्स्वरस्यैव फलत्वेन वक्तुं शक्यत्वात् । न च णलो लित्त्वेन तदभावस्य ज्ञापना-
न्नेदं फलमिति वाच्यम्, अश्रवणस्यैव फलत्वादिति चेन्न, “उच्चारणसामर्थ्याल्लस्य नेत्त्वम्” इत्यङ्गीकारेणे-
त्संज्ञाया अप्रवृत्तेः ॥

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । (२५१)
र्मकेभ्यः ।३।४।६९ ॥ लकाराः सकर्मकेभ्यः कर्मणि कर्तरि च स्युरकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि
च ॥ लस्य ।३।४।७७ ॥ अधिकारोऽयम् ॥ तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्ता-
तांझाथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् ।३।४।७८ ॥ एतेऽष्टादश लादेशाः स्युः ॥ लः
परस्मैपदम् ।१।४।९९ ॥ लादेशाः परस्मैपदसंज्ञाः स्युः ॥ तङानावात्मनेपदम् ।
१।४।१०० ॥ तङ् प्रत्याहारः । शानच्कानचौ चैतत्संज्ञाः स्युः । पूर्वसंज्ञापवादः ॥ अनुदा-
त्ङित आत्मनेपदम् ।१।३।१२ ॥ अनुदात्तेत उपदेशे यो ङित्तदन्ताच्च धातोर्लस्य
स्थाने आत्मनेपदं स्यात् ॥ स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ।१।३।७२ ॥
स्वरितेतो ञितश्च धातोरात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले ॥ शेषात्कर्तरि परस्मै-
पदम् ।१।३।७८ ॥ आत्मनेपदनिमित्तहीनाद्धातोः कर्तरि परस्मैपदं स्यात् ॥ तिङस्त्रीणि
त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः ।१।४।१०१ ॥ तिङ उभयोः पदयोस्त्रयस्त्रिकाः क्रमादे-
तत्संज्ञाः स्युः ॥ तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः ।१।४।१०२ ॥ लब्ध-
प्रथमादिसंज्ञानि तिङस्त्रीणि त्रीणि वचनानि प्रत्येकमेकवचनादिसंज्ञानि स्युः ॥ युष्मद्युप-
पदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः ।१।४।१०५ ॥ तिङ्वाच्यकारकवाचिनि
१ सकर्मकेभ्य इति । फलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वं सकर्मकत्वम् ” यथा “देवदत्तो ग्रामं गच्छति ”
इत्यत्र फलं ग्रामनिष्ठम्, व्यापारश्च देवदत्तनिष्ठ इति ॥ फलसमानाधिकरणव्यापारवाचकत्वमकर्मकत्वम् ।
यथा “देवदत्तः स्नाति” इत्यत्र फलव्यापारावुभावपि देवदत्तनिष्ठौ । हरिरप्याह-“ फलव्यापारयोरेक-
निष्ठतायामकर्मकः । धातुस्तयोर्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः ॥” इति ॥ २ अधिकारोऽय-
मिति । स्वदेशे वाक्यार्थशून्यत्वे सति परदेशे वाक्यार्थबोधजनकत्वमधिकारत्वम् ॥ ३ एतेष्टादश
इति । धातोर्विहितस्य लस्य स्थान इत्यर्थः ॥ तेन “लुनाति” इत्यादौ न दोषः ॥ ४ लादेशा
इति । सिजादीनां परस्मैपदसंज्ञा तु न भवति, सूत्रे “लः” इत्यस्य षष्ठ्यन्तत्वेन लकारस्थाने जायमानाना-
मेव परस्मैपदसंज्ञाविधानेन लकारनिमित्तकानां सिजादीनामप्राप्तेरिति गुरुचरणाः ॥ ५ कृत्यकृतसंज्ञादी-
नामिव संज्ञासांकर्यं परिहरन्नाह-पूर्वसंज्ञेति । प्रकल्प्य चापवादविषयं तत उत्सर्गोऽभिनिवि-
शते' इति परिभाषया “ लः परस्मैपदम् ” इत्यस्य “ तङनेतरलमात्रावच्छिन्नोद्देशेन विहिता लादेशाः
परस्मैपदसंज्ञाः स्युरित्येवार्थ इति भावः ॥ ननु संज्ञानां परस्परं बाधो न दृष्टगोचर इति चेन्न. भपदसं-
ज्ञाविषये तथा दृष्टत्वात् । आकडारसूत्रबहिर्भूतानां तु न बाध्यबाधकभाव इति त्वन्यत् ॥ ६ तेन 'चुकुटि-
षति' इत्यादौ 'गाङ्कुटादिभ्यः' इत्यनेन सन आतिदेशिकङित्त्वेन नात्मनेपदापत्तिरिति भावः ॥ ७ क्रिया-
फल इति । क्रियायाः फलं चात्र स्वर्गाद्येव, न तु दक्षिणादि तस्यान्यथापि सिद्धत्वात् । तदुक्तं भाष्य-
कृता-“नचान्तरेण यजिं यजिफलं लभन्ते । याजकाः पुनरन्तरेणापि यजिं गां लभन्ते”
इति । हरिणापि-” यस्यार्थस्य प्रसिद्धयर्थमारभ्यन्ते पच्यादयः । तत्प्रधानं फलं तेषां न
लाभादिप्रयोजनम्” इत्युक्तमिति पूज्यपादाः ॥ ८ युष्मद्युपपदे इति । उपोच्चारितं पदमुपपदम् ॥
“ उपपदमतिङ् ” इति कृत्रिमस्य तु नेह ग्रहणं प्रयोजनाभावात् ॥ ९ समानाधिकरण इति ।
भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् ॥ यथा “भवसि" इत्यादौ भिन्नप्रवृत्तिनि-
मित्तयोर्युष्मत्तिङोः कारकरूप एकैवास्मिन्नर्थे वृत्तिः । वाच्यत्वे सति वाच्यवृत्तित्वे सति वाच्योपस्थितौ प्रकारतया
भासमानत्वं प्रवृत्तिनिमित्तत्वम् । इत्यादि सकलमभिप्रेत्याह-तिङ्वाच्यकारकवाचिनीति ॥

( २८२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
युष्मदि प्रयुज्यमानेऽप्रयुज्यमाने च मध्यमः स्यात् ॥ प्रहासे च मन्योपपदे मन्यते-
रुत्तम एकवच्च ।१।४।१०६ ॥ मन्यधातुरूपपदं यस्य धातोस्तस्मिन्प्रकृतिभूते सति
मध्यमः स्यात्परिहासे गम्यमाने मन्यतेस्तूत्तमः स्यात्स चैकार्थस्य वाचकः स्यात् ॥ अस्म-
द्युत्तमः ।१।४।१०७ ॥ तथाभूतेऽस्मद्युत्तमः स्यात् ॥ शेषे प्रथमः ।१।४।१०८ ॥
मध्यमोत्तमयोरविषये प्रथमः स्यात् ॥ भू सत्तायाम् ॥ कर्तृविवक्षायां भू ति इति स्थिते ॥
तिङ्शित्सार्वधातुकम् । ३ । ४ । ११३ ॥ तिङः शितश्च धात्वधिकारोक्ता एतत्संज्ञाः
स्युः ॥ कर्तरि शप् ।३।१।६८ ॥ कर्त्रर्थे सार्वधातुके परे धातोः शप् स्यात् ॥ शपावितौ ॥
सार्वधातुकार्धधातुकयोः ।७।३।८४ ॥ अनयोः परयोरिगन्ताङ्गस्य गुणः स्यात् ॥
अवादेशः । भव॑ति । भवतः ॥ झोऽन्तः । ७। १ । ३ ॥ प्रत्ययावयवस्य झस्यान्तादेशः
१ भू सत्तायामिति । नन्वनेकधातुषु सत्सु किमपराधेन भूधातोरेव सर्वतः प्रथमं लेख इति शङ्कायां
ब्रुवन्ति केचन-अशोकवनिकान्यायेन तथोपात्तमिति । भूशब्दस्य महाव्याहृतिसमानरूपतया स्वरूपतो मङ्गल-
वाचकत्वात् माङ्गलिकेनाचार्येणानायासेन मङ्गलसिद्धयर्थं तदुपादानं कृतमिति तु वस्तुस्थितिः । सत्तार्थनिर्देशो-
ऽप्येवमेव, सत्ताख्यस्य परब्रह्मणः स्मरणात् । "सत्तायाम्" इत्यादेः "वर्तते" इति शेषः पूरणीयः ।
"भू" इत्यनुकरणम् । तत्र पक्षद्वयम्, अनुकरणमनुकार्याद् भिन्नम्, अनुकरणमनुकार्यादभिन्नमिति । प्रकृते
चानुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षायामनुकार्यनिरूपितशक्त्यैव अनुकरणेनापि बोधात् "शक्तिमत्त्वमर्थवत्त्वम्"
इत्येवं लक्षणलक्षितार्थवत्त्वाभावेन प्रातिपदिकत्वाभावान्न विभक्त्युत्पत्तिः । भेदानुकरणे तु अनुकरणेन
बोधाय शक्तेः स्वीकारात् शक्तिमत्त्वरूपार्थवत्त्वस्य सत्त्वेन प्रातिपदिकत्वात्स्यादेव विभक्त्युत्पत्तिः' अत एव
“भुवो वुक्" इत्यादिनिर्देशसङ्गतिः । इति प्राञ्चः । 'भ्वेधस्पर्ध-' इति पाणिनीयपाठे सौत्रो विभक्तेर्लुगिति
'भूसत्तायाम्' इत्याधुनिकपाठे 'गवित्ययमाह' इति वन्न विभक्त्युत्पत्तिरिति सारम् ॥ २ निःसन्देहपुरुषव्यव-
स्थाज्ञानाय कर्तृकर्मरूपकारकार्थ एव तिङो विधातव्यत्वे तत्र कर्मणः कर्त्रधीनत्वेन पूर्वं कर्तृप्रत्ययानाह-कर्त्रीति ।
“भू ल्" इति दशायां प्राप्तोऽपि "आर्धधातुकस्येड्वलादेः" इतीडागमो न प्रवर्तते, “नेड्वशि कृति " इति
निषेधात् ॥ ३ भवतीति । नन्वत्र लकारवृत्त्यार्धधातुकत्वस्य स्थानिवत्त्वेन तिप्यतिदेशादिट् कस्मान्नेति
चेन्मैवम्, “आर्धधातुकं शेषः” इत्यत्र “शेष” पदलब्धा "तिङ्" पदेन अजहत्स्वार्थलक्षणया 'काकेभ्यो दधि
रक्ष्यताम्' इत्यत्रेव तिङ्-तिङ्स्थान्युभयभिन्नबोधनेन लस्यार्धधातुकसंज्ञाया अप्राप्त्या आर्धधातुकत्वस्य स्थानिन्य-
वृत्तेरतिदेष्टुमशक्यत्वात्, इति केचित् ॥ अन्ये तु-“रुदादिभ्यः सार्वधातुके” इतीड्विधिसामर्थ्यात् “लकार
वृत्त्यार्धधातुकत्वं नादेशानाम्” इति ज्ञापनेन न भवतीत्यादाविट्प्रसक्तिः । न च "रुदादिभ्यश्चेत् सार्वधातु-
कस्यैव" इति विपरीतनियमार्थमेव तत् कुतो न स्यादिति वाच्यम्, "रुदविद-” इति सूत्रेण रुदधातोः
परयोः क्तवासनोः कित्त्वविधानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । त्वद्रीत्या रुदधातोः क्तवासनोरिडभावेन “न क्त्वा सेट्" इति
निषेधाप्रवृत्त्या क्त्वाप्रत्यये औपदेशिककित्त्वस्य सुस्थत्वात् । "हलन्ताच्च" इत्यनेन सिद्धत्वाच्च इत्याहुः ॥
इतरे तु- "लिट् च" इति सूत्रे "लङः शाकटायनस्य" इति सूत्रादेवकारानुवृत्तिसामर्थ्यात् “लकारवृत्त्यार्ध-
धातुकत्व नादेशानाम्” इति कल्प्यते ॥ अन्यथा स्थानिवत्त्वेनार्धधातुकत्वादेवेडादिषु सिद्धेषु “लिट् च”
इत्यारम्भसामर्थ्यादेव सार्वधातुकसंज्ञाबाधे सिद्धे “एव" कारानुवृत्तिवैयर्थ्यं स्पष्टमेव, इति वदन्ति ॥
भवतीत्यत्रान्तरङ्गमपि यणं बाधित्वा गुण एव तावद् भवति, "वर्णादाङ्गं बलीयः" इति परिभाषाप्रवृत्तेः ।
ज्ञापकं चात्राग्रे स्फुटीभविष्यति ॥

स्यात् ॥ अतो गुणे । भवन्ति ॥ भवसि । भवथः । भवथ ॥ अतो दीर्घो यञि ।
७।३।१०१ ॥ अतोऽङ्गस्य दीर्घः स्याद् यञादौ सार्वधातुके परे ॥ भवामि । भवावः ।
भवामः । स भवति । तौ भवतः । ते भवन्ति । त्वं भवसि । युवां भवथः । यूयं भवथ ।
अहं भवामि । आवां भवावः । वयं भवामः ॥ ऐहि मन्ये ओदनं भोक्ष्यसे इति भुक्तः
सोऽतिथिभिः । एतमेत वा मन्ये ओदनं भोक्ष्येथे । भोक्ष्यध्वे ॥ भोक्ष्ये । भोक्ष्यावहे ।
भोक्ष्यामहे ॥ मन्यसे । मन्येथे । मन्यध्वे इत्यादिरर्थः । युष्मद्युपपदे इत्याद्यनुवर्तते । तेनेह
न—एतु भवान्मन्यते ओदनं भोक्ष्ये इति भुक्तः सोऽतिथिभिः ॥ प्रहासे किम् ? यथार्थक-
थने मा भूत्—एहि मन्यसे ओदनं भोक्ष्ये इति भुक्तः सोऽतिथिभिरित्यादि ॥ परोक्षे
लिट् ।३।२।११५ ॥ भूतानद्यतनपरोक्षार्थवृत्तेर्धातोर्लिट् स्यात् ॥ लस्य तिवादयः ॥ लिट्
च ।३।४।११५ ॥ लिडादेशस्तिङार्धधातुकसंज्ञ एव स्यान्न तु सार्वधातुकसंज्ञः ॥ तेन शत्रा-
दयो न ॥ परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः ।३।४।८२ ॥ लिटस्तिवादीनां
नवानां णलादयो नव स्युः ॥ भू अ इति स्थिते ॥ भुवो वुग्लुङ्लिटोः ।६।४।८८ ॥
भुवो वुगागमः स्यात् लुङ्लिटोरचि ॥ नित्येत्वाद्वुग्गुणवृद्धी बाधते ॥ एकाचो द्वे प्रथ-
मस्य ।६।१।१ ॥ अजादेर्द्वितीयस्य ।६।१।२ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ लिटि धातोरन-
१ स्थान्यलाश्रयविधौ स्थानिवत्त्वाप्रवृत्तेर्नेह “अतो दीर्घो यञि” इति सूत्रप्रवृत्तिरिति ध्वनयन्नाह—अतो
गुणे इति । न च शबकारान्त्यकारयोः पररूपे कृते “सार्वधातुकमपित्” इति ङित्त्वेन “क्ङिति च”
इति निषेधाद् गुणो न स्यादिति वाच्यम्, “अचः परस्मिन्” इति स्थानिवत्त्वेन गुणप्रवृत्तेः सुलभत्वात् ।
नचैवमपि “वर्णादाङ्गम्—” इति न्यायेनैकादेशात् पूर्वमेव गुणः स्यादिति वाच्यम्, वर्णाङ्गयोः समानस्था-
निकत्वे एव तत्प्रवृत्त्यङ्गीकारेण प्रकृते तथात्वाभावात् ॥ २ श्वशुरगृहे गतं पुरुषं प्रति सख्युपोढेन परिहास-
शीलस्यालकादेर्वाक्यमुदाहरति—एहि मन्ये इत्यादि । भो देवदत्त ! त्वमेहि, त्वं मन्यसे—‘अहमोदनं भोक्ष्ये’
इति स ओदनोऽतिथिभिर्भुक्त इत्यर्थः ॥ एतमेत वेति । भो देवदत्तौ ! युवामेतं युवां मन्येथे ‘आवामोदनं
भोक्ष्यावहे' इति भुक्तः स इत्यादिपूर्ववत् । भो देवदत्ताः ! यूयमेत यूयं मन्यध्वे ‘वयमोदनं भोक्ष्यामहे'
इति, भुक्त इत्यादि पूर्ववत् । इत्यर्थः । यस्य स्थाने आदेशः तं स्थानिनमेव दर्शयति—भोक्ष्ये इत्यादिना ।
३ परोक्षे लिडिति । साक्षात् कृतमित्येतादृशविषयताशालिज्ञानाविषयत्वं परोक्षत्वम् । एवं च मनसोऽसां-
निध्यात्प्रत्यक्षत्वाभावेनोत्तमपुरुषोपि भवतीति भाष्ये स्पष्टमिति “घटमहं चकार” इत्यादिरूपाणां नासङ्गतिरिति
दिक् ॥ अतीताया रात्रेः पश्चार्धेनागामिन्याः पूर्वार्धेन च सहितः सकलो दिवसोऽद्यतनस्तद्भिन्नोऽनद्यतनः ॥
४ ननु “भू अ” इति दशायां वुकं बाधित्वा परत्वाद् गुणवृद्धी स्यातामिति चेत्तत्राह—नित्यत्वादिति ।
“परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः” इति परिभाषया परापेक्षया नित्यस्य बलवत्त्वबोधनादिति
भावः । गुणे वृद्धौ च ‘अचः परस्मिन्’ इति स्थानिवत्त्वेन भूशब्दत्वात् कृताकृतप्रसङ्गित्वेन वुको नित्यत्वमिति
भावः ॥ न च “शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवति” इति परिभाषया वुकोऽपि नित्यत्वाभाव
एवेति वाच्यम्, “क्वचित्कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता” इति परिभाषाबोधितस्य कृताकृतप्रसङ्गित्त्वस्यैव
लक्ष्यानुरोधेन प्रकृते आश्रयणेन वुको नित्यत्वानपायात् । नचैवमपि “द्विर्वचनेऽचि” इति निषेधाद् गुणा-
देरप्राप्तौ मूलमसङ्गतमिति वाच्यम्, “सार्वधातुकार्धधातुकयोः” इति गुणस्य द्वित्वनिमित्तघटकाच्पर्याप्तनि-
मित्तताकाजादेशाभावेन “द्विर्वचनेऽचि” इत्यस्याप्राप्तेः, इति केचित् ॥ अन्ये तु—“द्विर्वचनेऽचि” इति
सूत्रं स्थानिरूपातिदेशविधायकमिति मतेन मूलं योजयन्ति ॥