उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

यात्रसम्भावयामि । ( इत्युत्तिष्ठति । )
कुशलवौ—इत इतस्तात ।
( सकरुणावुलं परिक्रम्य निष्क्रान्ता सर्वे । )
इति कुमारप्रत्यभिज्ञानो नाम षष्ठोऽङ्कः ।
सप्तमोऽङ्कः ।
( ततः प्रविशति लक्ष्मणः । )
लक्ष्मणः—भो भो अद्य खलु भगवता वाल्मीकिना सब्रह्मक्षत्रपौरजा-
नपदाः प्रजाः सहास्माभिराहूय कृत्स्न एव सदेवासुरतिर्यङ्गुरगनायकनिकायः
सचराचरो भूतग्रामः स्वप्रभावेण सन्निधापितः । आदिष्टश्चाहमार्येण—
'वत्स लक्ष्मण भगवता वाल्मीकिना स्वकृतिमप्सरोभिः प्रयुज्यमानां द्रष्टु-
घ' युष्माकम् । करुणा वृथा ॥ ४२ ॥ इति महाराजपद + उत्तररामचरित
सञ्जीवनाख्यटिप्पणे षष्ठोऽङ्कः ॥
॥ षष्ठोऽङ्कस्सम्पूर्णः ॥
अथ मुखसन्धिप्रभृतिउपक्षिप्तनाटकीययावद्वस्तुक्रोडीकरणरूपं निर्वहणसन्धिं
प्रपञ्चयिष्यन् वाल्मीक्याश्रमपरित्यक्तजानकीसमुद्भूतार्थमन्तर्नाटकितारचना च
नत्करिष्यन् प्राचेतसवचनानुवृत्तिस्थावरजङ्गमप्रायजगद्विनुतपरिशुद्धमैथिलीकु-
शलवप्रमुखैः श्रीरामभद्रमानन्दयिष्यन् कविरङ्गारम्भवशात् पूर्वसूचनां विनैव
समासनिवेशोपकरणाङ्गतल्लक्ष्मणप्रवेशं प्रक्रमते—तत इति ॥ षष्ठाङ्कपरिसमा-
नानन्तरमित्यर्थः । भो इति मनः प्रति सम्बोधनम् । जानपदाः देशवासिनः ।
म्रियते मर्त्यः न म्रियते अमर्त्यः । मर्त्याश्चामर्त्याश्चेत्यर्थः *मर्त्यामर्त्यरूप इत्यर्थः ।
तिर्यञ्चः कामधेन्वादयः पशवः । उरगनायकः वासुकिः तस्य निकायः
भुजगानां वर्गः तेषां सन्तानः परम्परा यस्मिन् । 'वर्गो निकाये' इति, 'पर-
म्पराभिजनायोस्सन्तान' इति नन्दिहेमचन्द्रौ । चराचरैः जङ्गमस्थावरैः
सहितः । भूतानां पृथिव्यादीनाम् । 'क्ष्मादारुते भूतं' इति, 'वृन्दे ग्राम''
इति चामरः । आतोद्यस्य स्थानं आस्पदम्, तत्तीरस्य प्रशस्तथी
तलपावनत्वादिति स्व(त ३)दन्तरालस्य परित्यक्तसीताधिष्ठानत्वादिति च
भावः । अत एव सीतादेवी प्राप्तप्रसववेदना आत्मानमतिदुःखवेगात्
१ 'भोः किं तु खलु' ग. + प्रथमाङ्कटीकासमाप्तौ टीकाकृता पश्चात्तदृष्टं स्थितं
तदत्राप्यनुसन्धेयम् २ '०तिर्यङ्निकाय.' न ३ 'जङ्गमः स्थावरश्च' क-घ-प्र.