Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

शुक्र नीति (महर्षि शुक्राचार्य - हिन्दी टीका सहित)

Shukra Niti of Shukracharya Hindi

by महर्षि शुक्राचार्य

Source: Shukra Niti with Vidyodini Sanskrit-Hindi Commentary (origin)

Report a copyright issue

DevanagariHindipublished526 pages

About this granth

The Shukraniti (शुक्रनीति), or Shukranitisara, is a Sanskrit treatise on kingship and government ascribed to Shukracharya, the preceptor of the asuras. It covers the duties of the king, the appointment of ministers and officials, the treasury and taxation, justice, forts, the army and the conduct of war, as well as social conduct, town planning and the making of images. Its date is disputed; because it describes firearms (nalika), many scholars regard its present form as relatively late.

This edition gives the Sanskrit verses with a Hindi commentary called Vidyotini. It was first published in Samvat 2025 (1968) by the Chowkhamba Sanskrit Series Office, Varanasi, as No. 185 of the Kashi Sanskrit Granthamala; the commentator is not named in the opening pages. The scan is of a copy from the Mumukshu Bhavan Veda-Vedanga library, Varanasi.

The text runs chapter by chapter; the second chapter, for example, lays down rules on the pay of royal servants, such as setting aside a sixth or a quarter of a servant's wage for him. The volume has 526 pages.

Page 520Permalink

४३४ || शुक्रनीतिः

श्लोकार्ध / पदसंख्याश्लोकार्ध / पदसंख्याश्लोकार्ध / पदसंख्या
सुसञ्चितं बलं धार्यं१५७स्त्रीपुत्रार्थं कृतो यच्च२०१स्वप्रजादण्डमेदेश्च१८७
सुसमृद्धं चिरस्थायी२०५स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च३७४स्वप्रजाधर्मसंस्थानं२६९
सुसेविताः प्रकुप्यन्ति१३३स्थलावयवविज्ञानं११५स्वप्रजानां न भेदेन१८४
सुहृत्संबन्धिकीपुत्र१८५स्थलेभ्यस्तेषु सन्तिष्ठेत्३७१स्वभावगुप्त्या दास्यत्वे२९
सुहृदं भ्रातरं बन्धु१४२स्थानात्तेभः कालकृतः१८४स्वभागार्द्धहरा कन्या३१७
सुहृद्भिरामयः स्नाने३६५स्थावरस्य ग्रामपादि२१७स्वभावतो भवन्त्येते१८३
सूचहस्तोमकाम्यां वा२८०स्थावरेषु विवादेषु३१२स्वभावदुष्टानेतान् हि२१७
सूचीसूक्ष्ममुखो दीर्घे३०३स्थितो मृत्युमुखे चाई१६०स्वयं ग्राह्येण ताम्बूलं२८०
सूचीतुल्यं शकटव३६९स्थूलकुक्षिः सिंहदृक् च३३२स्वयं धर्म परो भूत्वा२२२
सूक्ष्मज्ञानि च रक्षन्तु१८८स्नानशीलः सुसुरभिः१२५स्वयम्भूभगवाँल्लोक१
सेनपैस्तु बिना नैव९८स्निग्धदीपेन्द्रशिखालोक१७स्वयं सर्वं तु विसृजे५१
सेनादुर्गं तु यस्य स्यात्३२५स्नुह्रार्काणां रसोनस्य३५८स्वरक्षणं शत्रुनाशो३६१
सेनाबलन्तु द्विविधं३२८स्नेहं सम्पादयेत् पश्चात्३४७स्वरैरुदात्तादिधर्मैः२२७
सेनासङ्गं सज्जं स्यात्३८७स्मृतिर्विनिर्णयं ब्रूते२७५स्वस्वाणि मानवादीनां२४८
सेव्यो वा वणिग्भृत्या३१६स्वकनिष्ठां रितुभ्यं वा५९स्वर्णदण्डधरो पार्श्वे५३
सेर्वां वाऽपिच स्वीकुर्यात्३६४स्वकार्यं साधयेत् प्राज्ञः१८४स्वर्णरत्नगलङ्कार८६
सेवाशौर्यादिभिस्तुष्टः१०३स्वकार्ये शिथिलो यः स्यात्२०७स्वर्णस्य तद्य पत्रमूल्यं२१२
सेवितस्त्वथु राज्ञो नै१२९स्वकार्यार्थ प्रकुर्व्वन्ति१६७स्वर्गस्योत्तमकार्ये तु३२२
सैनिकाः कति सन्त्येतेः७८स्वकुलोत्पन्नकन्यायाः६१स्वर्णादर्थं च रजताव्२१९
सैनिकाः सैनिकैरेव२७२स्वगमाऽन्यगमा चेति३२७स्वर्णादीनां तु याथात्म्य२५५
सैनिकार्थं तु पण्यानि३८७स्वगमा या स्वयं गन्त्री३२७स्वर्णाद्यलङ्कारकृतिः"
सैनिकैरन्यसेवित्वं३८८स्वगुणश्रवणात्रित्यं१७७स्वविशिष्टं च यच्चिह्नं१२२
सैन्याद्विना नैव राज्यं३२७स्वगोत्रे तु तथा कुर्यात्३३०स्वनेपरूपसदृशान्१९८
सैन्याधीशेन प्रथमं३८१स्वजनेनै विरुद्धयेत३३४स्वशक्तितानां सामीप्यं१४९
सैवाचार्यः पुरोधा यः६८स्वतन्त्रः साधयन्नन्यान्३१२स्वशिशुं शिक्षयेदन्य१७९
सोदरेषु च सर्वेषु६२स्वतन्त्राः सर्व एवेते३१६स्वसंपत्तिमदान्नेव६२
सोऽन्ते नरकमाप्नोति३७९स्वत्वनिवर्तको द्वेधा१०९स्वः सदृशः समीपे वा५२
सोऽप्यं साधनं यच्च३२०स्वदुर्गुणं श्रवणतो१७७स्वसैनिकैर्विना कोऽपि३६८
सौजन्यात् साधकं मैत्रं३२८स्वदोषदर्शनां कार्याः५०स्वस्तिकशङ्खनिस्त्रिंशैर्३३८
सौदायिकं धनं प्राप्य३१७स्वधर्मं परमं मत्वा४०१रवस्वत्वेऽधिकसंगं त१०७
स्कन्धादि मुण्डमूलान्तं३३५स्वधर्मनिरताम्ब्रूरान्५९स्वस्वधर्मपरो लोके२२२
स्तम्भैश्च भित्तिभिर्वापि३४स्वधर्मनिरतो नित्यं१३५स्वस्वमुष्टेश्चतुर्भौऽशो२५०
स्तेनकूटनिसृष्ट्यर्थं४०७स्वधर्मनीतिबलवां१३९स्वहस्तकालसम्पन्नं१०३
स्त्रियोमूलमनर्थस्य१४५स्वधर्माचरणे दक्षो८१स्वहस्त लिखितं वाऽन्य२९६
स्त्रीकट्यां परिधिः प्रोक्तः२६५स्वनामाकृतयश्चैते२६२स्वाधीनप्रतिप्राकारो३६
स्त्रीणां नामापि संह्रादि१८स्वपुष्टौ राजपुष्टौ वा२८९स्वाहेतुभिर्न हन्येत१३६
स्त्रीणां नैव तु देवः स्याद्१२९स्वपूर्वजपिण्डदत्वाद्१४३स्वागमी सद्धमयी पात्र२०२
स्त्रीणां शीलाभिभोगेपु३१०स्वपूर्वाशं द्वितीयेऽह्नि३९१स्वाग्रे दक्षिणभागे तु५१
स्त्रीपुत्रमोहा बह्वश्वान्१६स्वपेद् भूमावप्रमत्तः२४०स्वातन्त्र्यं न क्षणामपि१२८
Page 521Permalink

श्लोकानुक्रमणिका

पाद / श्लोकपृष्ठपाद / श्लोकपृष्ठपाद / श्लोकपृष्ठ
स्वाभ्यन्तसन्निकर्षेण६०स्वीया तु परकीया वा१२८हीनमध्यादिसंयोग२३४
स्वाभ्यन्तसन्निकर्षेण१२९स्वीया तया च सामान्या४०७हीनश्मश्रुनिमेषां च२५९
स्वाधिकारिगणस्यापि१८८स्वेष्टहानिकरः शत्रुः२६९हीनाङ्गी स्वामिनं हन्ति,,
स्वाधीनं सन्निरतं द्वेधा१०७हहीनादिरससंभोगात्२३२
स्वानुत्पादितसंत्रास७१हंसाः स्खलन्ति कूजन्ति४७हीना निम्ना छदिर्नस्याद्३५
स्वान्तेऽभिचूर्णं संधार्य२५७हयग्रीवो वराहश्च२५९हीनाल्पकर्मिणश्चैते८६
स्वान् दुर्गुणान् परित्यज्य१४हरेद् पादं वनात्तस्य१९५हीने तदर्धा कटके१२३
स्वान्दोलायितहृद्स्तु३३१हस्तपादाङ्गुष्ठयोश्च२५६हीयते कुशहायेन५८
स्वामिकार्ये विनष्टोय१२०हस्त्यश्वरथचर्मांसु३७७हीयते नान्यथा राजा७५
स्वामित्वं चैव दातृत्वं१९हावभावादिसंयुक्तं२३२हृतराज्यस्य पुत्रादौ१९१
स्वामिन्नेवानुरक्तो यो४०७हिङ्गुलस्य तथा कान्त३५९हृदि विद्ध इवात्यर्थं२६
स्वामी स एव विज्ञेयो४०५हितं त्वरितवच्चान्ते४००हृन्मध्य-परिविक्षेपः२५५
स्वाम्यमात्यसुहृत्कोश१०हितास्तेयान्यथाकाम१२६हृष्टं कृत्वा स्वीयवलं३६७
स्वाम्यसेवकसेव्यार्थं१०५हितोपदेष्टा शिष्यस्य१३हृष्टरोमा भवेद् वशूः४७
स्वारम्भपूतिसदृशे११२हित्वा प्राक्पश्चिमौ यामौ१४४हेतु प्रमाणसम्बन्ध११०
स्वारब्धो नीतिमान् राजा३हिमांशुमालीव तथा२५हेतुल्लिङ्गोपधोभिर्यो८४
स्वाविरुद्धं केवल्यमिदं११३हिरण्यपशुधान्यादि१०६हेमकारादयो यत्र३१८
हेमान्यम्बुस्त्वपुरुषः२७४

[मुद्रा/मुहर]
वेदाङ्ग पुस्तकालय
२२४८

Page 522Permalink

(इस पृष्ठ पर छपा हुआ मूल पाठ अत्यधिक धुंधला (faded) होने के कारण स्पष्ट रूप से पठनीय नहीं है।)

Page 523Permalink

Blank page

Page 524Permalink

Blank page

Page 525Permalink

Blank page

Page 526Permalink

नवीन प्रकाशन

१ अथर्ववेद-परिशिष्ट । संपादक जार्ज मेलवीन बोलिङ्ग तथा जुलियर फ़ॉन नेजलीन, हिन्दी-टिप्पणियों सहित । सम्पादक-डॉ० रामकुमारराय १५-००

२ तत्त्वप्रकाशः । धाराधीश्वरभोजकृतः तात्पर्यदीपिका-वृत्ति-व्याख्योभय-हिन्दीभाषानुवादसहित । सम्पादक-डॉ० कामेश्वरनाथ मिश्र ३०-००

३ मन्त्रयोगसंहिता । मूल तथा आंग्लानुवादसहित । सम्पादक-डॉ० रामकुमार राय १५-००

४ सरस्वतीकण्ठाभरणम् । महाराजाधिराजभोजकृतं (चित्रप्रकरण-सहितम्) प्रथमोभागः । रत्नदर्पणाख्यसंस्कृत-स्वरूपानन्दभाष्यनाम हिन्दी व्याख्याद्वयोपेतम् । व्याख्याकार-डॉ० कामेश्वरनाथ मिश्र ३५-००

५ तत्त्वप्रभावती । श्री श्रीश्वेतायनीयं विशिष्टं न्यायशास्त्रम् । पण्डितधुरन्धर-धो० कृष्णवल्लभाचार्यस्वामीनारायणविरचितम् ५-००

६ श्रीयुगलशतदलम् । (श्रीराधाकृष्णयुगलीयं रहस्यं गीतिकाव्यम्) श्रीसत्यव्रत शर्मा 'सुजन', शास्त्री ४०-००

७ आङ्ग्लरोमाञ्च । अंग्रेजी मूल तथा संस्कृत अनुवादसहित । डॉ० हरिहर वि० त्रिवेदी तथा लक्ष्मीनारायण ओ० जोशी १५-००

८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली । प्रकाशानन्दकृतं अंग्रेजी अनुवाद तथा टिप्पणीसहित । सम्पादक आर्थर वेनिस २५-००

९ संगीत का विकास और विभूतियां । प्रो०-श्रीपदबन्द्योपाध्याय ६-००

१० श्रीमद्भगवद्गीता । श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य-मधुसूदनसरस्वती विरचित गूढार्थदीपिकाव्याख्यासहिता महामहोपाध्याय पण्डित श्रीहरिनामकृपालुद्विवेदीना कृततत्त्वविवेचनापरं सटिप्पण हिन्दी भाषानुवादसमलंकृता पण्डित श्रीकान्तदत्त शर्मणा संपादिता च ५०-००

११ मेघदूतम् । कालिदास कृत कात्यायनी संस्कृत व्याख्या तथा अनुवाद सहित, आलोचनात्मक विस्तृत भूमिका सहित २०-००

१२ भारतीयदर्शन । (भारतवर्ष की समस्त दार्शनिक वैदिक और तान्त्रिकविचारधाराओं का प्रामाणिक विवरण) सभी विश्वविद्यालयों में बी० ए०, एम० ए० के पाठ्यग्रन्थ, लेखक आचार्य बलदेव उपाध्याय ३५-००


प्राप्तिस्थान—चौखम्बा संस्कृत संस्थान, वाराणसी