मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

१६२ मुद्राराक्षसम्

**कुटुम्बिनी—**आर्य ! यदि ऐसा है, तो इस समय बन्धुवर्ग का लौट जाना अनुचित है ।

**टिप्पणी—प्रतिवचनम्—**प्रत्युत्तरम् । **प्रतिपद्यसे—**ददासि । **दृष्टिपथेऽपि—**चक्षुर्विषयेऽपि । कहा भी है—'राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धव' । **कृतप्रतीकारा —**कृत विहित प्रतीकार उपायः यै ते तयाविधाः । **परिवर्धमानशोकदीनवदना —**परिवर्धमानः वृद्धिं गच्छन् शोक तेन दीनानि म्लानानि वदनानि मुखानि येषा ते परिवर्धमानशोकदीनवदना । **वाष्पगुर्व्या दृष्ट्या—**अश्रुपूर्णनेत्रेण । **वध्यस्थानम्—**श्मशानम् । **अतोऽपरम्—**एतदग्रे । **अभूमि —**अयुक्तमित्यर्थः । **कुलजनस्य—**गृहजनस्य । **मित्रकार्येण—**अत्र करणे तृतीया । **यद्येवम्—**सुहृत्कार्यसाधनाय विनाशे सतीत्यर्थः ।

**चन्दनदास —**अध इ व्ववसिद अज्जाए ? ( अथ किं व्यवसितमार्यया ? )

कुटुम्बिनी—[ सवाष्पम् ] भत्तुणो चलणमणुगच्छन्तीए अप्पाणुग्गहो होदि त्ति । ( भर्तुश्चरणमनुगच्छन्त्या आत्मानुग्रहो भवति इति । )

**चन्दनदास—**अज्जे ! दुव्ववसिद एद दे, ता दाणी अज्जाए अअं असुणिदलोअव्ववहारो कुमारो अणुगेह्णिदव्वो त्ति । ( आर्ये ! दुर्व्यवसितमिदं ते, तदिदानीमार्ययाऽयमश्रुतलोकव्यवहार कुमारोऽनुग्रहीतव्य इति । )

**कुटुम्बिनी—**अणुगेह्लन्तु ण प्पसण्णाओ कुलदेवदाओ । जाद ! पुत्तअ ! प्पणम अपच्छिमस्स पिदुणो पाएु । ( अनुगृह्णन्त्वेन प्रसन्ना कुलदेवता । जात ! पुत्रक ! प्रणम अपश्चिमस्य पितु पादयो । )

पुत्र —[ पादयोर्निपत्य ] ताद ! मए तादबिरहिदेण कि अणुचिट्ठिदव्व ? ( तात ! मया तातविरहितेन किमनुष्ठातव्यम् ? )

**चन्दनदास —**पुत्त ! चाणक्कबिरहिदे देसे बसिदव्व । ( पुत्र ! चाणक्यविरहिते देशे वस्तव्यम् । )