मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

तृतीयोऽङ्कः १८६

**टिप्पणी—अवितथवाचः—**जिनकी वाणी असत्य नही होती अर्थात् सत्यवक्ता । तथा = सत्य । विगतं तथा अस्याः इति वितथा बहुव्रीहि स० । न वितथा अवितथा नञ्तत्० तादृशी वाक् येषां बहुव्रीहि स० । **प्रवाचः—**बहुत बोलने वाले । प्रभूता वाक् एषाम् प्रादिवहुव्रीहि स० । **अश्रान्तास्याः—**न थके हुए मुख वाले । यह ‘कृतिनः’ का विशेषण है । किसी पुस्तक मे ‘श्रान्तास्याः’ पाठ है । उसका अर्थ होगा—थके हुए मुख वाले अर्थात् जब तक मुख थक नही जाता तब तक । **प्रभावः—**प्रकृष्टो भावः प्रभावः प्रादितत्०। यहाँ 'प्र√भू+घञ्' ऐसा नही कर सकते; क्योकि 'श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे' सूत्र से उपसर्ग में घञ् नही होता । **निरीहाणाम्—**निःस्पृहों का । कहा भी है—'निःस्पृहस्य तृण जगत्' । ईहायाः निष्क्रान्ता इति निरीहाः 'निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या' इत्यनेन तत्पुरुषसमासः । **तिरस्कारविषयः—**तिरस्कार करने की वस्तु । तिरस्√कृ+घञ् भावे = तिरस्कार वा तिरःकारः 'तिरसोऽन्यतरस्याम्' इत्यनेन सत्वस्य विकल्पात् । तिरस्कारस्य विषयः षष्ठीतत्० । इस श्लोक में विरोधाभास नामक अलकार उपमा अलंकार से संसृष्ट है । इसमे वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और शिखरिणी छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १३ में देखिए ॥ १६ ॥

[अवलोक्य सभयम्] तदयमार्यचाणक्यस्तिष्ठति ।

यो नन्दमौर्यनृपयोः परिभूय लोक-
मस्तोदयौ प्रतिदिशन्नविभिन्नकालम् ।
पर्यायपातितहिमोष्णमसर्वगामि
धाम्नातिशाययति धाम सहस्रधाम्नः ॥ १७ ॥

**अन्वय—**यः लोकं परिभूय अविभिन्नकालं नन्दमौर्यनृपयोः अस्तोदयौ प्रतिदिशन् सहस्रधाम्नः असर्वगामि पर्यायपातितहिमोष्णं धाम धाम्ना अतिशाययति ॥ १७ ॥

**व्याख्या—**यः—चाणक्यः, लोकं—भुवनं, परिभूय—अवमत्य, अविभिन्नकालं—युगपत्, नन्दमौर्यनृपयोः—नृपस्य नन्दस्य नृपस्य मौर्यस्य च, अस्तोदयौ, ह्रासोपचयौ, प्रतिदिशन्—यच्छन्, सहस्रधाम्नः—सूर्यस्य, असर्वगामि—सर्वं निखिलं भुवनं न गच्छति न व्याप्नोति यत् तादृशं, पर्यायपातितहिमोष्णं—