मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

११६	मुद्राराक्षसम्

—जिसका वचन उल्लंघनीय न हो। अनतिक्रमणीय वचन यस्य तादृश । परिधाप्य—पहनाकर। परि-√धा + णिच्, पुक् + क्त्वा—ल्यप् । स्वस्ति भवते—अत्र ‘नम स्वस्ति’—इत्यादिसूत्रेण चतुर्थी । साधयामि—गच्छामि । नाटक मे ण्यन्त साध् धातु का प्रयोग प्राय गमन के अर्थ मे किया जाता है—'प्रायेण ण्यन्तर साधिर्गमि स्थाने प्रयुज्यते' दर्पण । अस्मद्दर्शनार्थी—अस्माक दर्शनम् अस्मद्दर्शनम्, तत् अर्थयते याचते इति अस्मद्दर्शन √अर्थ् + णिनि साधुकारिणि कर्तरि । सर्पोपजीवी—सांपो से जीविका चलाने वाला, सॅपेरा । सर्प उप-जीवति इति सर्प-उप-√जीव् + णिनि साधुकारिणि कर्तरि ।

राक्षस —[ वामाक्षिस्यन्दन सूचयित्वा आत्मगतम् ] कथ प्रथममेव सर्प-दर्शनम् ! [ प्रकाशम् ] प्रियवदक ! न न कुतूहलमस्ति सर्पदर्शने । तद् परितोष्य विसर्जयैनम् ।

प्रियवदक —ज अज्जो आणवेदि । [ परिक्रम्याहितुण्डिकमुपसृत्य ] भद्द ! एसो क्खु दे अमच्चो अदंसणेण प्पसाद करेदि । ण उण दसणेण । (यदार्य आज्ञापयति । भद्र ! एष खलु ते अमात्योऽदर्शनेन प्रसाद करोति न पुनर्दर्शनेन ।)

आहितुण्डिक —भद्द ! विण्णवेहि मम वअणेण अमच्च—'ण केवल अह सप्पोवजीवी, पाउअकवी क्खु अह, ता जइ मे दसणेण अमच्चो प्पसाद ण करेदि, ता एद पि पत्तअ वाचेदु प्पसीददु' त्ति । [पत्रमर्पयति] (भद्र ! विज्ञापय मम वचनेनामात्य—'न केवलमह सर्पोपजीवी, प्राकृत-कवि खल्वह, तस्माद् यदि मे दर्शनेनामात्य प्रसाद न करोति, तदा एतदपि पत्रक वाचयितु प्रमोद्तु' इति ।)

प्रियवदक —[ पत्र गृहीत्वा राक्षसमुपसृत्य ] अमच्च ! एसो क्खु आहितुण्डिओ विण्णवेदि—'ण केवल अह सप्पोवजीवी, पाउअकवी क्खु अह, ता जइ मे दसणेण अमच्चो प्पसाद ण करेदि, ता एद पि पत्तअ वाचेदु प्पसीददु' त्ति । (अमात्य ! एष खलु आहितुण्डिको विज्ञापयति—'न केवलमह सर्पोपजीवी, प्राकृतकवि खल्वह, तस्माद् यदि मे दर्शनेनामात्य प्रसाद न करोति, तदा एतदपि पत्रक वाचयितु प्रसीदतु' इति ।)

व्याख्या—वामाक्षिस्यन्दन—वामस्य दक्षिणेतरगस्य अक्ष्ण नेत्रस्य स्यन्दनम्