हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१ द्वादशोपक्रमाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः। [ ३८७
दारणानां यथाशास्त्रं क्रियां कुर्यादतन्द्रितः ।
विज्ञाय तु यथावत्तं यथाकालं प्रयोजयेत् ॥
प्रयोगकुशलो यस्मादसंमूढो जितेन्द्रियः ।
स कर्मसु परां सिद्धिं प्राप्नोति भिषगुत्तमः ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदे महाप्रवचने तृतीये शल्यस्थाने
व्रणोपक्रमलक्षणोपक्रमो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
अथ षष्ठोऽध्यायः ।
अथ खलु रोमपादोऽङ्गपतिरपृच्छद्भगवन्तं पालकाप्यम्—'भगवन्, किं
ज्ञात्वा वैद्यो भवति । एतन्मे व्याख्यातुमर्हसि' ॥
ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यः—'इह खलु भोः पञ्च, सप्त, त्रीन्, द्वौ,
चतुरो, नव, चतुर्दश, चतुरश्च ज्ञात्वा भवेद्भिषक्' इति ॥
तत्र 'पञ्च' इति पदवोचत, तदनुव्याख्यास्यामः ॥ तत्र 'पृथिव्यापस्तेजो
वायुराकाशम्' इति ॥
तत्र पञ्चगुणा पृथिवी । चतुर्गुणा आपः । त्रिगुणं तेजः । द्विगुणो वायुः ।
एकगुणमाकाशम् ॥
शब्दस्पर्शरसरूपगन्धवती पृथिवी । शब्दस्पर्शरसरूपवत्य आपः। शब्दस्प-
र्श१रूपवत्तेजः । शब्दस्पर्श२वान्वायुः । शब्दवदाकाशम् ॥
तत्र पृथिवी धारणे । आपः क्लेदने । तेजः पाचने । वायुर्व्यूहने । आका-
शमवकाशदाने ॥
तस्मात्पञ्चवर्गोऽयं प्रधानः, ततोऽ३भिप्रणीतं सर्वं दन्तिनाम् ॥
तत्र खमित्याकाशः । आकाशाच्छब्दः शौषिर्यं च । अनिलात्स्पर्शः प्राणा-
दयश्च । दृष्टिः पाकः प्रकाश ऊष्मा पित्तं च तेजसः । स्नेहः क्लेदः शैत्यं रसो
रसनं चोदकात् । घ्राणवान्गन्धः संघातश्च भूमेरिति ॥
सप्तैते शरीरे धातवः—रसो रुधिरं मांसं मेदोऽस्थि मज्जा शुक्रम् । इति ॥
त्रीनिति वातपित्तश्लेष्माणः । तैर्हि शरीरं धार्यते । समैः सा४म्यम्, वैषम्यं
१ ख. ०थिव्यतेजो । २ ख. ०र्शवद्वायुः । ३ क. ०भिप्राणान्तं स० । ४ क.
सात्म्यम् ।