दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

[हेडर: ८ | दशरूपकं | [ प्रकाशः १ ]

यथा च वेणीसंहारे ( १।२२ )—
'मन्थास्तार्णवाम्भःप्लुतकुहरवलन्मन्दरध्वानधीरः
कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः ।
कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः
केनास्मत्सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ॥'
इत्यादिना 'यशोदुन्दुभिः' ( १।२५ ) इत्यन्तेन द्रौपद्या विलोभनाद्विलोभनमिति ॥
अथ युक्तिः—
संप्रधारणमर्थानां युक्तिः
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १५)—'मयापि चैनां देवीहस्ते सबहुमानं निक्षिपता
युक्तमेवानुष्ठितम् । कथितं च मया यथा वाभ्रव्यः कञ्चुकी सिंहलेश्वरमात्येन
वसुभूतिना सह कथंकथमपि समुद्रादुत्तीर्य कोशलोच्छित्तये गतस्य रुमण्वतो
घटितः।' इत्यनेन सागरिकाया अन्तःपुरस्थाया वत्सराजस्य सुखेन दर्शनादि-
प्रयोजनावधारणाद्वाभ्रव्यसिंहलेश्वरमात्ययोः स्वनायकसमागमहेतुप्रयोजनत्वेनाव-
धारणाद्युक्तिरिति ॥
अथ प्राप्तिः—
प्राप्तिः सुखागमः ।
यथा वेणीसंहारे (पृ० १९)—'चेटी—भट्टिणि, परिकुविदो विअ कुमारो
लक्खीअदि ।' इत्युपक्रमे,—'भीमः—
मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद्दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः ।
संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ (१।१५)
द्रौपदी—( श्रुत्वा सहर्षम् ) णाध, अस्सुदपुव्वं खु एदं वअणं । ता पुणो
पुणो भण ।' (वे० सं० १९) इत्यनेन भीमक्रोधबीजान्वयेनैव सुखप्राप्त्या द्रौपद्याः
प्राप्तिरिति । यथा च रत्नावल्याम् (पृ० ४६)—'सागरिका—(श्रुत्वा सहर्षं
परिवृत्य सस्पृहं पश्यन्ती ।) कधं अअं सो राआ उदयणो जस्स अहं तादेण
दिण्णा । ता परप्पेसण दूसिदं मे जीविदं एदस्स दंसणेण बहुमदं संजादं ।' इति
सागरिकायाः सुखागमात्प्राप्तिरिति ॥
अथ समाधानम्—
बीजागमः समाधानं
यथा रत्नावल्याम् (पृ० ३८)—'वासवदत्ता—तेणें हि उअणेहि मे

---

१ 'भर्त्रि, परिकुपित इव कुमारो लक्ष्यते ।' इति च्छाया. २ 'नाथ अश्रुतपूर्वं
खल्वेतद्वचनम् । तत्पुनः पुनर्भग ।' इति च्छाया. ३ 'कथमयं स राजोदयनो यस्याहं
तातेन दत्ता । तत्परप्रेषणदूषितं मे जीवितमेतस्य दर्शनेन बहुमतं संजातम् ।' इति
च्छाया. ४ 'तेन ह्युपनय मे उपकरणानि ।' इति च्छाया.