Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

Brahmasphuta Siddhanta of Brahmagupta with Commentary

by आचार्य ब्रह्मगुप्त

Report a copyright issue

DevanagariHindipublished737 pages

About this granth

The Brahmasphuta Siddhanta (ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त) is the great astronomical and mathematical treatise of Brahmagupta (born 598 CE), completed in 628 CE at Bhillamala (modern Bhinmal, Rajasthan) when he was thirty. It holds a special place in the history of mathematics as the first text to treat zero as a number, with rules for adding, subtracting and multiplying with it, and to set out rules for positive and negative quantities. It also gives the formula for the area of a cyclic quadrilateral and the bhavana method for square-nature equations.

Its chapters deal with the mean and true motions of the planets, the three problems of time, place and direction, lunar and solar eclipses, risings and settings, the moon's crescent, planetary and stellar conjunctions, arithmetic and the kuttaka, shadows, the sphere and instruments.

This scan is Volume I of the 1966 edition from the Indian Institute of Astronomical and Sanskrit Research, New Delhi, with the Vasana, Vijnana and Hindi commentaries, prepared by an editorial board led by Acharya Ram Swarup Sharma, with a foreword by Dr. Sampurnanand and an introduction by Dr. Satya Prakash. It has 737 pages.

Page 420Permalink

( ३४ )
स्वदिनार्द्ध परिधिभुजफलचापं मध्योर्क²चन्द्रयोः कृत्वा ।
पूर्ववदन्यत्स्पष्टं¹ संव्यवहारार्थमेवं वा ॥ ३२ ॥
आर्यभटस्याज्ञानान्मध्यममन्दोच्चशीघ्रपरिधिना¹ ।
न² स्पष्टा भौमाद्याः³ स्पष्टा⁴ ब्रह्मोक्तमध्याद्यैः ॥ ३३ ॥⁵
मंदोच्चनीचवृत्तस्य परिधिभागाः सितस्य विषमांते ।
नव ६ युग्मांते रुद्राः⁴ ११ शीघ्रौ³ जान्तेऽ⁵ग्निरसयमलाः¹ ॥ २६३² ॥३४॥
युग्मांतेष्ट⁴शरयमाः⁵ २५८ मंदफलात्¹मध्यमः² स्फुटो मध्यः ।
शीघ्रफलात्स्पष्टो सकृदेवं स्वफलैर्ज्ञगुरुसौराः³ ॥ ३५ ॥

३२. (घ) १. स्पष्टो (ग) स्पष्टौ (क) स्पष्टौ for (स्पष्टं)
(च) २. मध्यार्कं for (मध्यार्क)
३३. (घ) १. परिधीनाम् (ग) (क) (च) for (परिधिना)
२. त for (न)
३. भौमाद्या for (भौमाद्याः)
(क) ४. स्पष्ट for (स्पष्टा)
(च) २. ते for (न) ३ भौमाद्या for (भौमाद्याः)
५. क्रमसंख्या लुप्त
३४. (घ) १. यमलाः (च) for (यमलाः)
२. ३४।२६३ for (२६३।३४) (क) संख्या लुप्त है ।
(क) ३. शीघ्रो (च) for (शीघ्रौ)
(ख) यह श्लोक यहां ३० वें श्लोक के पश्चात् है । यद्यपि इस प्रति में श्लोक
संख्या नहीं दी गई है ।
(च) ४. विसर्गलुप्त ५. अवग्रहचिह्न लुप्त
३५. (घ) १. फलान् (ग) (क) (ख) मंदफला for (मंदफलात्)
(ग) २. मध्यम for (मध्यमः)
(क) ३. सौरः for (सौराः)
(ख) ४. युग्मांतिष्ठ for (युग्मांतेष्ट)
५. शरयमा for (शरयमाः)
(च) १. फलान् for (फलात्)
Page 421Permalink

( ३५ )
^१बुधमंदपरिधि^७भागांवसु^६रामाः ३८ सुरगुरो^८र्खयँस्त्रिशत्^२ ।
रविजस्य^१०शून्यारामा ३० ^३सशीघ्रपरिधि^४द्विगुण^९श्चन्द्राः ॥ ३६ ॥^५
देवगुरोरष्ट^१रसा ६८ भास्कर पुत्रस्य शरगुणाः ३५ ^२स्पष्टाः ।
कुजशीघ्रकेन्द्रपदगत ये ^३अल्पज्या^४भिभागो^५नैः ॥ ३७ ॥

३६. (घ) १. बुधमंदपरिधि for (बुधमंदपरिधि)
२. + ३३ + (ग) (च)
३. ज्ञ (ग) (क) (ख) (च) for (स)
४. द्विगुण (ग) for (द्विगुण)
५. + १३२ + (ग) (च)
(ग) ६. रामा for (रामाः)
(क) वि० मूल में अंकित संख्याएं यहां लुप्त हैं ।
(ख) ७. रंशा for (भागा)
८. त्रयंस्त्रिशत् for (त्रयंस्त्रिशत्)
९. चन्द्रा for (चन्द्राः)
(च) १०. रामाः for (रामा)
३७. (घ) १. रस्य (क) रस for (रसा)
२. शरगुणा स्पष्टाः । ३५ for (शरगुणाः ३५ स्पष्टाः)
३. याल्पज्या (ग) (क) for (अल्पज्या)
४. त्रि (ग) (क) (च) for (त्रि)
५. नौः for (नैः)
(च) २. झरगुणास्पष्टाः ३५ for (शरगुणाः ३५ स्पष्टाः)
३. याल्पद्या for (अल्पज्या)
Page 422Permalink

separator line:
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
or
------------------------------------------------
A wavy line or dividing line.

Let's check the footnotes line-by-line:

[L...] ३८. (घ) १. गुणिताः (च) for (गुणिता)
[L...] २. २३।१२ (ग) (च) for (२३।१)
[L...] ३. नः (ग) (क) (च) for (न)
[L...] ४. स्फुटो (ग) (क) (ख) (च) for (स्फुटौ)
[L...] ५. भवति (ग) (क) भवंति (ख) भवति (च) for (भवतीति)
[L...] (ग) ६. यहाँ यह संख्या नहीं है (च) '४०' संख्या लुप्त
[L...] (क) ७. दिवाद्धं for (दिवर्द्धं)
[L...] वि० मूल में दी गई संख्याएं लुप्त हैं ।
[L...] (ख) ८. हताप्ताशः for (हृताप्तांशं)
[L...] ६. शृगकवचादौ for (मृगकर्कदौ)
[L...] (च) ६. मृगकक्कादौ for (मृगकर्कदौ)

Wait, is there an empty line between the two footnote blocks?
There is vertical space before ३६. (घ).
Let's check the next

Page 423Permalink

( ३७ )
मन्दफलं मध्येऽङ्कौ तच्छीघ्रफलं च मध्यमे सकले ।
मध्ये सकृत् क्षितिसुतः स्पष्टो भुक्ति स्फुटाग्रहवत् ॥ ४० ॥
ग्रहकेन्द्रभुक्तिज्याकरगुणिताद्यजीवया भक्ता २१४।
लब्धं स्फुट परिधिगुणं भगणांशहृतं कलाभिस्तु ॥ ४१ ॥

४०. (घ) १. फलं (ग) (क) (ख) फलस्य for (फल)
२. सकलो (ख) (च) for (सकले)
३. मध्येऽसकृत् (क) मध्यशकृत for (मध्येसकृत्)
४. भुक्तिः (ग) (च) for (भुक्ति)
६. क्षितिसुते (ख) for (क्षितिसुतः)
७ स्फुटौ for (स्फुटा)
(ख) ८. र्द्धा (च) र्द्ध for (ऽङ्कौ)
(च) ६. तत्शीघ्र for (तच्छीघ्र)
४१. (घ) १. ग्रहमंदकेन्द्र (ग) (क) ग्रहमंद्रकेंद्रा (ख) ग्रहमंदकेन्द्र for (ग्रहकेन्द्र)
२. ज्यतिर (ग) ज्यांतर (क) ज्यतिर (ख) ज्याँतर for (ज्याकर)
३. फलकबाभिः । (ग) (क) फलकलाभिः for (कलाभिस्तु)
(ग) ४. द्युजीवया (क) (ख) गुणिताद्या for (द्यजीवया)
(ख) ५. भक्ताः for (भक्ता )
६. स्फुटि for (स्फुट)
३. फलकलाभि for (कलाभिस्तु)
(च) १. ग्रहमंदकेंद्र for (ग्रहकेन्द्र )
२. ज्याँतर for (ज्याकर)
३. फलकबभिः for (कलाभिस्तु)
Page 424Permalink

( ३८ )
मृगकर्काद्यादूनाधिका स्वमध्यमगतिः स्फुटाकेंदोः ।
शीघ्रगतिमंदफलस्फुटभुक्तच्यूनां कुजादिना ॥ ४२ ॥
शीघ्रफलं भोग्यजीवागुणिता माघजीवया विभजेत् ।
फलगुणितं व्यासाद्धं विभाजयेत् शीघ्रकरणेन ॥ ४३ ॥
४२. (घ) १. मृगक्कर्धादावूना (ग) (क) मृगकर्काद्यवूनाधिका for (मृगकर्काद्यादूनाधिका)
२. स्फुटाकेंदो: (ग) (क) स्फुटाकेंदो: for (स्फुटाकेंदोः)
३. शीघ्रगति (क) शीघ्रगतिः for (शीघ्रगति)
४. भक्तूनां (ग) भुक्तच्यूनां (क) भुत्तचूनां (ख) for (भुक्तच्यूनां)
५. कुजादीनाम् । (ग) (क) (ख) कुजादीनाम् for (कुजादिना)
(ग) ६. स्वमध्या for (स्वमध्यम)
७. मंदफल (ख) म

Page 425Permalink

( ३६ )
लब्धोनाशीघ्रगतिस्फुटभुक्तिर्लब्धमधिकं चेत् ।
शीघ्रगतेः शीघ्रगतिः लब्धा संशोध्य वक्रगतिः ॥ ४४ ॥
देयमसुताय नेदं शपथैरपि दत्तसुकृतनाशायैः ।
यात्राविवाहजातक फलस्फुटत्वं यतः स्पष्टैः ॥ ४५ ॥
मेषादितः प्रवृत्तानार्यभटस्य स्फुटाः युगस्थादौ ।
श्रीषेणस्य कुजाद्याः सूर्याद्यविष्णुचन्द्रस्य ॥ ४६ ॥
दूरभ्रष्टाः स्पष्टा श्रीषेणार्यभटविष्णुचन्द्रेषु ।
यस्मात् कुजादयस्तेषु न विदुषामादरस्तस्मात् ॥ ४७ ॥

४४. (घ) १. शीघ्रगतिः (ग) (क) गतिं (ख) शीघ्रगतिः (च) for (शीघ्रगति)
२. र्भवति लब्ध (ग) र्भवति लब्ध (ख) भवति लब्ध for (र्लब्ध)
३. शीघ्रगंति (ग) (क) (ख) शीघ्रगतं for (शीघ्रगतिः)
(क) ४. लब्वात् for (लब्धा)
(ख) ५. संसोध्य for (संशोध्य)
६. वक्तगतिः for (वक्रगतिः)
(च) २. +भवति+
३. शीघ्रगंति for (शीघ्रगतिः)
४५. (घ) १. जातकं (ख) जातव for (जातक)
२. स्पष्टै for (स्पष्टैः)
(क) ३. नाशोचैः (ख) नशायैः for (नाशायैः)
४. यत्र for (यात्रा)
(च) ५. नेदशपंयै for (नेदं शपथै)
४६. (घ) १. स्फुटा (ग) (क) (ख) स्फुटा (च) for (स्फुटाः)
२. ज्या (ग) द्या (ख) द्याः for (द्य)
(ख) ३. विष्नचंद्रस्य for (विष्णुचन्द्रस्य)
(च) २. सूर्याद्या for (सूर्याद्य)
४७. (घ) १. (चंट) for (भट)
(ग) २. स्पष्टाः (ख) for (स्पष्टा)
(ख) ३. दूरम्यष्टः for (दूरभ्रष्टाः)
४. ‘आर्य’ लुप्त है
५. चन्देषु for (चन्द्रेषु)
Page 426Permalink

( ४० )
१अग्न्यष्टिभिरि२षुमनुभिः शरसूर्यैरिषु रसेंदु४भिस्त्रिभवैः ।
शीघ्रान्त्यकेन्द्रभागैर्भौमादीनां भवति ५वक्रम् ॥ ४८ ॥
१वक्रांशकैस्तदूनैः ३६० २रनुवक्रं तदधिकोन भागकलाः ।
मंदफलस्फुट ३भुत्तचून शीघ्रवृत्तचाहता दिवसाः ।। ४६ ।।
३शीघ्र१स्फुटा४ग्रहोना ५च्छेषे मध्यस्फुटांतराद्धं६ वा ।
अधिकेधन२मृणमूने स्फुटग्रहा मध्यमे कृत्वा ।। ८५० ।।

४८. (ग) १. अग्निष्टिभि (क) अग्न्यष्टिभि (च) for (अग्न्यष्टिभि)
२. रिषुमुनिभिः for (रिषुमनुभिः)
३. +भौ० व० कें० ।। ५ । १३ । ० ।। बु० व० कें० ।। ४ । २५ । ० । ० ।।
बृ० व० कें० ।। ४ । ५ । ० । ० ।। शु० व० कें० ।। ५ । १५ । ० । ० ।।
श० व० कें० ।। ३ । २३ । ० । ० ।।+
(ख) १. अग्न्याष्टिभि for (अग्न्यष्टभि)
४. रसेदुभि for (रसेंदुभि)
५. कर्म for (वक्रम्)
(च) २. रिषमनुभि for (रिषुमनुभिः)
४६. (क) १. चक्रांशकै for (वक्रांशकै)
(ख) २. वक्तं for (वक्रम्)
३. भुक्त्यान for (भुत्तचून)
५०. (घ) १. स्फुट (ग) (क) for (स्फुटा)
२. ग्रहान् (ग) (क) ग्रहान् for (ग्रहा)
(क) ३. शीघ्रात् (ख) for (शीघ्र)
४. ग्रहोनात् for (ग्रहोना)
(ख) ५. च्छेपे for (च्छेषे)
६. स्फुटार्धं वा for (स्फुटांतराद्धं वा)
७. नष्टणामूने for (नमृणामूने)
(च) २. स्फुटग्रहान् for (स्फुटग्रहा)
८. यहां क्रम संख्या भूल से “१५०” अंकित है ।
वि० यहां पर जो सारणी दी गई है। वह मूल पाठ में ५२ वें श्लोक में दी
गई है ।
Page 427Permalink

( ४१ )
राशिषु चतुर्षु वक्रं¹ षट्स्वति⁶ वक्रमनु⁷वक्रमष्टासु । ४ । ५ । ८²
अप्राप्ता³ प्रतीतकाला भुक्त्या सैवोद्धृता⁵ दिवसाः ॥ ५१ ॥
अष्टममैः⁴ कृतचन्द्रैर्मु⁶नीन्दुभि¹⁰र्भौमजीव⁵ रविजानाम्⁸ ।
उदयप्रागस्तमयस्तदून¹¹वक्रांशक पंचात्¹ ² ॥ ५२ ॥
| ५ | ४ | ४ | ४ | ३ |³
| १३ | २५ | ५ | १५ | २३ |
| ० | ० | ० | ० | ० |
| ० | ० | ० | ० | ० |

५१. (घ) १. वंकं for (वक्रं)
२. ४ । ६ । ८ (ग) (च) for ( ४ । ५ । ८ )
३. अप्राप्तातीतकला (ग) अप्राप्तातातकला (ख) अप्राप्तातीतकाला for (अप्रा-
प्ताप्रतीतकाला)
४. सैवौदधृता (ग) (क) (ख) for (सैवोद्धृना)
(ग) ५. दिवसा (ख) (च) for (दिवसाः)
(क) ३. अप्राप्ताप्रतीतकला for (अप्राप्ताप्रतीतकाला)
(ख) ६. षटत्वति for (षट्स्वति)
७. 'नु' पद लुप्त है ।
८. भत्त्या for (भुक्त्या)
(च) ६. 'षट्स्व' लुप्त ० अप्राप्तातीतकला for (अप्राप्ताप्रतीतकाला)
५२. (घ) १. वक्रांशकैः (ग) (क) चक्रांशकैः (ख) वक्तांशकैः for (वक्रांशकै)
२. पश्चात् (ग) (क) (ख) पश्चात् for (पंचात्)
३. यहां यह तालिका ५०वें श्लोक के साथ है (ख) लुप्त है
(ग) ४. अष्टमैः (ख) अष्टयमै for (अष्टममैः)
५. भौमजा (क) भौम for (भौम)
६. + २८ । १४ । १७ +
७. उदयः (ख) for (उदय)
३. यहां यह तालिका नहीं दी हुई है (क)
(क) ८. रविजानाम् for (रविजानाम्)
(ख) ६. कृतचन्द्रैः for (कृतचन्द्रै)
१०. मुनिदुभौम for (मुनीन्दुभिर्भौम)
११. तादून for (तदून)
(च) १. वक्रांशकैः for (वक्रांशकै) २ पश्चात् for (पंचात्)
Page 428Permalink

तिथि = 155! Exactly 155!
इषु (5) + तिथि (15) = 155!
And मुनि (7) + गो (9) or मुनि (7) + अद्रि?
Wait, मुनि (7), अद्रि (7), रूप (1), रूप (1)? Wait, in the text:
"मुनिगोनै-" - wait, is that 'गोनै'?
Let's check the digits: 1177.
7 = मुनि
7 = अद्रि? Or मुनि (7), मुनि (7)?
Wait, look at the text:
"रिषुतिथिभिर्मुनिगोनै-"
Wait, look at the letters:
म ु न ि = मुनि
ग ो = गो? Or ग ै? Or न ौ?
Wait, let's look at footnote:
Is there a footnote for मुनिगोनै?
No, the footnote is: १ १५५।११७७ (ग) १५५ । १७७ for (१५५, ११७७)
So the main text is exactly as printed: रिषुतिथिभिर्मुनिगोनै-
And line 3: द्युभिः पश्चात् । १५५, ११७७

Wait, look at वि० संख्याएँ मूल में नहीं दी गई हैं ।
वि० संख्याएँ = विशेष संख्याएँ or विवरण संख्याएँ?
In the text, the numerals

Page 429Permalink

( ४३ )
<sup>६</sup>जिनभागज्या <sup>१</sup>गुणिता <sup>७</sup>सूर्याद्या व्यासदलहृता<sup>२</sup><sub>६</sub>लब्धम् । <sup>३</sup>३२७०
<sup>४</sup>इष्टापक्रमजीवा <sup>५</sup>विषुवदुग् दक्षिणा <sup>६</sup>सवितुः ॥ ५५ ॥
<sup>६</sup>इष्टापक्रमवर्ग<sup>१</sup>मिज्यावर्गाद्<sup>२</sup>विशोध्य <sup>५</sup>१०६६१६०० शेषपदम् ।
विषुवदुदग् <sup>३</sup>दक्षिणतः <sup>४</sup>स्वाहोरात्र्यार्द्ध <sup>८</sup>विष्कंभः ॥ ५६ ॥

५५. (घ) १. +१३२६+(च)
२. +३२७०+(ग) (च)
३. यह संख्या यहाँ पर 'हृता' के पश्चात् है ।
४. दृष्टा for (इष्टा)
५. विषुवदुदिग्दक्षिणा (ग) विष्वदुदिग्दक्षिणे for (विषुवदुग्दक्षिणा)
६. सदितु (ख) सदितु (च) for (सवितुः)
(ग) ७. +१३२६+सूर्याज्ज्या (क) सूर्याज्ज्या (ख) सूर्यज्य for (सूर्याद्या)
(क) ८. दक्षिणो (ख) दक्षिण for (दक्षिणा)
(ख) ६. जिनभागाज्या for (जिनभागज्या)
(च) ५. विष्वदुदग्दक्षिणा for (विषुवदुग्दक्षिणा)
५६. (घ) १. वर्ग त्रिज्या (ग) (क) (ख) वर्ग त्रिज्या for (वर्गमिज्या)
२. वर्गाद्विशोध्य (ख) वर्गाद्विशेषपदम् for (वर्गाद्विशोध्य)
३. दक्षणात: (च) for (दक्षिणतः)
४. स्वाहोराद्धं (ग) स्वाहोरात्रार्द्धं (क) स्वाहोरात्रार्द्ध for (स्वाहोरात्र्यार्द्ध)
(ग) ५. +१०६६२६००+
(ख) ६. इष्टमपक्रम for (इष्टापक्रम)
७. ‘ग्’ लुप्त
४. स्वांहोरात्रार्ध for (स्वाहोरात्र्यार्द्ध)
८. विष्कभ्रः for (विष्कंभः)
(च) १. वर्गं त्रिज्या for (वर्गमिज्या)
४. स्वाहोराद्धं for (स्वाहोरात्र्यार्ध)
Page 430Permalink

( ४४ )
क्रान्तिज्या विषुवच्छाया गुणा द्वादशो धृता क्षितिजा ।
स्वाहोरात्रेऽनष्टा व्यासार्धेनाहता भक्ता ॥ ५७ ॥
स्वाहोरात्रार्द्धेन क्षयवृद्धिर्ज्याधनुश्चरप्राणाः ।
षट्कोधृता विनाड्यो विनाडिका नाडिका षष्ट्या ॥ ५८ ॥
चरदलघटिका गुणिता भुक्तिः षष्ट्याहता कलाद्याप्तम् ।
ऋणमुदयेऽस्तमये धनमुत्तरगोलेऽन्यथा याम्ये ॥ ५९ ॥

५७. (घ) १. त्सायाया (ग) छायया (ख) विषुच्छाया for (विषुवच्छाया)
२. धृता (ग) (ख) हृता for (धृता)
३. स्वाहोरात्रे नष्टा (ख) (क) स्वाहारात्रे नष्टा for (स्वाहोरात्रेऽनष्टा)
४. भक्ताः (ग) for (भक्ता)
(ग) ५. व्यार्द्धेनाहता (ख) सार्धेन हता for (व्यासार्धेनाहता)
(ख) ६. गुण for (गुणा)
(च) २. दृता for (धृता) ३. स्वाहोरात्र for (स्वाहोरात्रे)
५. व्यासार्द्धे for (व्यासार्धे) ४. भक्ताः for (भक्ता)
५८. (घ) १. धृता (ग) (क) (ख) (च) for (धृता)
२. षष्ट्याः (ख) षष्टा for (षष्ट्या)
(ग) ३. विड्यो for (विनाड्यो)
(ख) ४. शर for (चर)
५. +भवंति नाड्यो+
६. ‘डका’ लुप्त है
(च) २. षष्ट्याः for (षष्ट्या)
५९. (घ) १. घाप्तम् (ग) घातम् (ख) द्यप्तम् for (द्याप्तम्)
२. गोलेन्यथा (ग) (च) for (गोलेऽन्यथा)
(ग) ३. पल for (दल)
४. रूप for (ऋण)
५. ऽस्तसमये for (ऽस्तमये)
(क) ६. भुक्ति for (भुक्तिः)
७. हृता (च) for (हृता)
८. मुत्तरं for (मुत्तर) (ख) धनूत्तरगोलेन्यथा for (धनमुत्तरगोलेऽन्यथा)
(च) ५. अवग्रहचिह्न लुप्त
Page 431Permalink

( ४५ )
दिनरात्रिमानघटिकाश्चरार्द्धनाडीभिरुत्तरगोले ।
पंचदश १५$^{२}$ युक्तहीना$^{४}$ याम्ये$^{५}$ हीनाधिका$^{६}$ द्विगुणाः$^{१}$ $^{२}$ $^{३}$॥ ६० ॥
भान्यश्विन्यादीनि ग्रहलिप्ता खखवसु ८०० द्वृताल्लब्धम् ।
भुक्तिहृते$^{५}$ $^{३}$ गतगम्ये दिवसाः दिवसा षष्ट्याहते घटिका ॥ ६१ ॥
अर्कोन$^{८}$ चन्द्र लिप्ताः खयम$^{६}$ स्वर$^{७}$ ७२०$^{४}$ भाजिता फलं तिथयः$^{५}$ ।
गतगम्ये षष्टिगुणे भुक्तन्तर भाजिते घटिका$^{१}$ $^{६}$ ॥ ६२ ॥

६०. (ग) १. रुत्तरे (क) (ख) कत्तरे for (रुत्तर)
२. यह संख्या लुप्त है
३. यहां (:) लुप्त हैं (क)
(क) ४. युक्ति for (युक्त)
५. ६ 'याम्ये हीना' पद लुप्त हैं । (ख)
(च) १. रुत्तरे for (रुत्तर)
६१. (घ) १. खखवसूद्धृता (क) (ख) खखावस्तूह्रता for (खखवसु ८०० द्वृता)
२. यह '८००' संख्या यहां न होकर 'लब्धम्' के पश्चात् है (ग)
३. 'दिवसा' इस प्रति में विद्यमान नहीं (क) (ख) विवसाः for (दिवसा)
(ग) ४. यह पद यहां लुप्त है (ख)
(क) ५. भान्यस्विन्वादीनि (ख) भन्याश्विन्यादीनि for (भान्यश्विन्यादीनि)
६. लिप्ताः for (लिप्ता)
(ख) ७. भुक्तिहृते for (भुक्तिहृते)
८. गुणे च्च घटिका for (षष्ट्याहते घटिका)
(च) १. वसूद्धृता for (वसुद्धृता)
६२. (घ) १. लिप्ता (क) for (लिप्ताः)
२. गुण (ग) for (गुणे)
३. घटिकाः (च) for (घटिका)
(ग) ४. यह संख्या 'भाजिता' और 'फलं' के बीच में है
५. तिथियः (ख) तिथ्ययः for (तिथयः)
(क) ६. खयमा for (खयम)
(ख) ७. खर for (स्वर)
(च) ८. अर्को for (अर्कोन) ४. संख्या लुप्त
Page 432Permalink

( ४६ )
रविचन्द्रयोगलिप्ताः खयमस्वरभाजिताः फलं योगः¹ ॥
गतगम्ये षष्टिगुणे भुक्तिसमासाद्धृते² नाड्यः ॥ ६३ ॥
राश्यंशकला⁴ विकलाः⁵ स्फुटमासांते³ लिप्तिका⁶ विकला⁷ ।¹
पक्षांते⁸ तिथ्यंते समा रवीन्दोः² कला विकलाः ॥ ६४ ॥

६३. (घ) वि० यह श्लोक इस प्रति में उपलब्ध नहीं। न इस संख्या का कोई दूसरा श्लोक
ही। ऐसा प्रतीत होता है कि लिपिकार द्वारा यह श्लोक लिखने से रह गया ।
(ग) यह श्लोक इस प्रति में भी उपलब्ध नहीं है ।
(क) इस प्रति में उपलब्ध नहीं ।
(च) १. योगाः for (योगः) २. समासाधृते for (समासाद्धृते)
वि० यह श्लोक इस प्रति में १५A पृष्ठ पर ऊपर की ओर किसी अन्य हाथ से
लिखित है ।
६४. (घ) १. विकलाः (ग) (क) (च) (विकला)
२. रवीन्द्वोः (ग) (क) रवीस्ताः (ख) रवीन्द्रोः (च) for (रवीन्दोः)
(ग) ३. मासांतेश (घ) (क) (ख) मासांतेशा for (मासांते)
वि० इसकी श्लोक संख्या ६३ है ।
(क) ४. राश्यंश (ख) राशांश for (राश्यंश)
५. विकला for (विकलाः)
६. लिप्तिको for (लिप्तिका)
७. विवरलाश्चा for (विकलाः)
इसकी श्लोक संख्या ६३ है ।
(ख) ८. पक्षातो for (पक्षांते)
(च) ३. मासांतेश for (मासांते)
Page 433Permalink

( ४७ )

कृष्णचतुर्दश्यन्ते¹ शकुनि⁴ पर्वणि चतुष्पद²प्रथमे ।
तिथ्यर्द्धते³ नागं⁵ किंस्तुघ्नं⁷ प्रतिपदाद्यर्द्धे⁶ ॥ ६५ ॥
व्यर्केंदु⁷ कला भक्ताः³ खरसगुणैः⁴ ३६० लब्ध⁵मूनमेकेन ।
चल⁸करणानि व⁹वादीन्यग हृतशेषे⁶ तिथिवदन्यत्¹ ² ॥ ६६ ॥


६५. (घ) यह श्लोक इस प्रति में उपलब्ध नहीं है ।

(ग) १. र्दश्यंते शशकुनिः for (र्दश्यन्ते शकुनि) (ख) चतुर्दशांते for (चतुर्दश्यन्ते)
२. चतुष्पदं (क) (ख) (च) for (चतुष्पद)
३. तिथ्यर्द्धेत्येनागं (क) तिथ्यर्द्धेऽन्ये (ख) तिथ्यर्वेत्यनागः for (तिथ्यर्द्धते नागं)

(क) ४. शकुनिः (ख) for (शकुनि)
५. मार्ग for (नागं)

वि० इसकी श्लोक संख्या ६४ है ।

(ख) ७. किस्तुघ्नप्रति for (किंस्तुघ्नं प्रति)

(च) ३. तिथ्यर्
Page 434Permalink

( ४८ )
इह नोक्तानि बहुत्वात्^२ स्पष्टगते^३रुत्तरे^५भिधास्यामि^४ ।
संक्रांतिर्भतिथिकरण^१ व्यतिपाताद्यंत^७ गणितानि ॥ ६७ ॥^८
ज्या^५ परिधि^८ स्पष्टीकरण^६ दिनगतिचरार्द्धं^७ करणेषु^१ ।
स्फुटगतिरध्याय^२ सप्तषष्टिराया द्वितीयोऽयम्^३ ॥ ६८ ॥
इति ब्रह्मगुप्ते^४ २योऽध्यायः ॥

६७. (घ) १. थिमकरण for (भतिथिकरण)
वि० इसकी श्लोक संख्या ६६ है । (ग) (क)
(क) २. बहुत्वत् for (बहुत्वात्)
३. स्पष्टगंते for (स्पष्टगते)
४. ऽभिधास्यामि for (भिधास्यामि)
६. 'करण' पद लुप्त है ।
७. व्यतीपाताद्य for (व्यतिपाताद्यंत)
(च) ४. वधास्यामि for (भिधास्यामि)
८. ।। ६६ ।। for (।।६७।।)
६८. (घ) १. +भतिथि+ (ग) (ख)
२. गति रध्यायः (ग) (क) (ख) गत्यध्यायः for (गतिरध्याय)
३. द्वितीयोयम् (ग) (च) for (द्वितीयोऽयम्)
इसकी श्लोक संख्या ६७ है। (च)
४. 'इति'—से 'अध्यायः' तक यहां अंकित नहीं इस अधिकार में केवल ६७
श्लोक हैं । (क)
(ग) ५. या for (ज्या)
६. करणां (ख) करणा for (करण)
७. दिनमानचरार्द्धं (ख) दिनरात्रिचरार्द्धं for (दिनगतिचरार्द्धं)
४. 'इति श्रीब्रह्मसिद्धान्ते स्फुटिकरणाधिकारो द्वितियः' यह नोट और ही लेखनी
का है, काग़ज़ के ऊपर दिया गया है ।
(क) ८. परिधिः for (परिधि)
(च) १. +भतिथि २. रध्यायः for (रध्याय)
४. 'इति' से 'अध्यायः' तक अंकित नहीं है ।
Page 435Permalink

( ४६ )
पूर्वापरयोर्विद्धो १ तुल्य छायाग्रयो दिग्पराद्याः २ ।
पूर्वान्यः ५ क्रान्तिवशात्तन्मध्यात् ४ शंकुतलमितरे ३ ॥ १ ॥
नृछायाग्रगजमत्स्य १ द्वयमध्यगसूत्रयोर्युतिर्यत्र २ ।
सोत्तरगोले याम्या ५ शंकुतला ३ दक्षिणे सौम्या ॥ २ ॥
छायाग्रभ्रमरेखा ६ सूत्रद्युतेर्वृ २ तपरिधिरग्रस्पृक् ।
मध्यछायान्तरमुद्गीतरं ३ वा ५ शंकुमण्डलयोः ४ ॥ ३ ॥

१. (घ) १. विद्ध (ग) विट् (क) विन्दु (ख) विन्दु for (विद्धो)
२. दिग्पराद्यः (ग) दिगपरार्धः (क) दिग्पराधः for (दिग्पराद्याः)
(ग) ३. शंकुतलमिनरे (क) (ख) for शंकुतलमितरे)
(क) ४. तन्मध्या (ख) तन्मध्य for (तन्मध्यात्)
(ख) २. दिग्पराद्यः for (दिग्पराद्याः)
५. मूर्धन्याः for (पूर्वान्यः)
(च) २. दिग् for (दिग्)
२. (घ) १. नृछायाग्रजमत्स्य (क) त्रिछायाग्रजमत्स्य (ख) त्रिछायाग्रजमत्स्य for (नृछाया-
ग्रजमत्स्य)
(ग) १. त्रिछायाग्रजमछ्य for (नृछायाग्रजमत्स्य)
२. युति for (र्युति)
३. शंकुतला (क) कुंतला for (शंकुतला)
(क) ४. यत्र for (यंत्र)
५. दाम्यात् for (याम्या)
(क्षेप) क्षेपक नत्काले द्विवरं क्रान्त्यो लंबेन भाजितं गुणयेत् ।
तत्कर्णेन छायायाः प्राचीलब्धां गुणैरयनैः ॥ २ ॥ इतिक्षेपः
(ग) यह श्लोक इसी 'प्रति' में वह भी 'क्षेप' के नाम से उपलब्ध है ।
(क) यह श्लोक इस प्रति में नहीं है ।
(च) यह श्लोक इस प्रति में नहीं है ।
३. (घ) १. युते (ग) (क) युते (ख) (च) for (द्युते)
२. वृत्तस्पक् (ग) वृत्त (ख) वृत्त (च) for (वृंत)
३. सुदगितरं (ग) मुदगिरद्वा (क) मुदगितरथा for (मुदगीतरं)
४. मंडल्यो (च) for (मंडलयोः)
(क) ५. 'वा' पद लुप्त है । (ख) द्वा
(ख) ६. 'ग्र' लुप्त है
७. मध्या for (मध्य) ३. मुदगितर for (मुदगीतरं)
Page 436Permalink

( ५० )
छायावृत्ते¹ऽर्काग्रा कर्णांगुणा⁵ ब्यासदल हृताकार्ग्रा⁴ ।
विषुवच्छाया² याम्या तदन्तरैक्यं भुजस्याग्रे³ ॥ ४ ॥
शंकु⁵प्रा⁷च्यपरा¹ या छाया भुजकृतिविशेषमूलं नयत्² ।
तत्राच्य⁶पर⁸च्छाया भुजा³ग्रयो⁴रन्तरं⁵ कोटिः⁶ ॥ ५ ॥
दिग्मध्ये² छायाग्रं कृत्वा शंकोर्यथादिशं⁴ भ्रमराम् ।
दिग्मध्य⁵स्थितशकोः³ छायाग्रं भ्रमति¹ विपरीतम्⁶ ॥ ६ ॥

४. (घ) १. वृत्तेकर्ग्रा (ग) (ख) वृत्तेकप्रि for (वृत्तेऽर्काग्रा)
२. विषुवच्छायाम्या (ग) विषुवच्छायायान्या for (विषुवच्छाया याम्या)
३. भुजोस्याग्रे (ग) भुजोस्याग्रे (क) भुजोस्याग्रो for (भुजस्याग्रे)
(ग) ५. कार्णांगुणा for (कर्णांगुणा)
(क) २. विषुवच्छाया for (विषुवच्छाया)
(ख) ४. हताकार्ग्रा for (हृताकार्ग्रा)
३. भुजोस्याग्रे for (भुजस्याग्रे)
(च) १. वृत्तेक्रांग्रा for (वृत्तेऽर्काग्रा) ४. हृताक्रांग्रा for (हृताकार्ग्रा)
२. विषुवच्छा for (विषुवच्छाया) ३. भुजोस्याग्रे for (भुजस्याग्रे)
५. (घ) १. परयो (ग) परायाः (क) परायाः for (पराया)
२. 'न' इस प्रति में नहीं है। (ग) (क) (च)
४. भुजग्रयो for (भुजाग्रयो)
(ग) ५. शंकुः (ख) शकुः for (शंकु)
(क) ६. कौशि for (कोटिः)
(ख) ७. प्राच्या for (प्राच्य)
८. रन्तरे for (रन्तरं)
(च) ६. तत्प्राच्यां for (तत्प्राच्य) ४. भुजग्रयो for (भुजाग्रयो)
६. (घ) १. अवति (क) for (भ्रमति)
(क) २. दिगमध्य (ख) दिङ्मध्ये for (दिग्मध्ये)
३. शंकेश् (ख) शंको for (शंकोः)
(ख) ४. शांकोर्य्यथादिशं for (शंकोर्यथादिशं)
५. दिङ्मध्ये for (दिग्मध्य)
(च) ३. शकोः for (शंकोः)
६. विपरितं for (विपरीतं)
Page 437Permalink

( ५१ )
शंकुलंबश्छायाक्षज्या तद्वर्गसंयुते मूलम् ।
विषुवत्कर्णच्छाया कर्णोत्त्यदा शंकुः ॥ ७ ॥
उन्नतजीवाकोटिः छाया हग्ज्या भुजो नतज्या वा ।
कर्णच्छायावृत्तं व्यासार्द्धं द्वयमतोन्यत्र ॥ ८ ॥

७. (घ) १. क्षय्या (ग) क्षज्य (ख) वज्या for (क्षज्या)
२. मूलंम् (च) for (मूलम्)
३. विषुव तिथिषुव (ग) विषुवति विषुवति for (विषुवत्)
४. कर्णोन्यदा (ग) (क) कर्णोऽन्यदा for (कर्णोत्त्यदा)
(ग) ५. शंकुलम्बः (क) शंकुलंबश (ख) शंकुलंब for (शंकुलंब)
६. कर्णाः छाया (क) कर्णाश्छाया for (कर्णच्छाया)
(क) ७. +विषुवति+(च)
(ख) ७. +विषुवति+
४. कर्णोन्यदा for (कर्णोत्त्यदा)
(च) १. क्षय्या for (क्षज्या) ४. कर्णोन्यदा for (कर्णोत्त्यदा)
८. (घ) १. कोटिच्छाया for (कोटिः छाया) (ख) उत्ततजोवकोटि for (उन्नतजीवा-
कोटिः)
२. यत्रः for (यत्र)
(ग) ३. दृक्ज्या (क) शध्या for (हग्ज्या)
४. भुजानतज्यावा for (भुजोनतज्यावा) (ख) भुज्या for (भुजो)
५. कर्णाः for (कर्ण)
(क) ६. वा (छ) यः for (छाया)
७. तस्या (ज्या) द्या for (तज्या वा)
८. वृत्तव्यसार्द्धं for (वृत्तं व्यासार्द्धं)
९. द्वयासन्नोऽस्यत्रम् for (द्वयमतोन्यत्र)
इसकी श्लोक संख्या ६ है, संभवतः यह मूल है ।
(ख) १०. सार्द्धं for (सार्धं)
(च) १. कोटि for (कोटिः) ३. हग्द्या for (हग्ज्या)
Page 438Permalink

( ५२ )
शंकु छाया$^७$ कृत्योस्त्रिज्या कृतितत्समास$^५$ गुणहृतया$^१$ ।
मूलं$^२$ लम्बाक्ष्यज्येस्तदंशकास्तद्धनुर्भागाः$^३\ ^६\ ^४$ ॥ ६ ॥
विषुवत्कर्णाहते$^६$ वा शंकु छायागते$^३$ पृथक् ।
त्रिज्ये$^५$ त्रिज्येतर जीवा$^१$ लंबाक्षांसो क्रमज्योना$^२$ ॥ १० ॥

६. (घ) १. हृतयो (ग) हृतयोः (ख) हतयोः for (हृतया)
२. मूले (क) (ख) for (मूलं)
३. लंबाक्ष्यज्येतदंश (क) लबाक्ष्यस्थे for (लंबाक्ष्यज्येस्तदंश)
४. तर्द्धनुर्भागाः (क) सद्धक्रभागाः (ख) तद्धनुमागः for (तद्धनुर्भागाः)
(क) ५. नृत्यमासनस्य सूत्रयोः for (तत्समासगुणहृतया)
६. तदसंकाश (ख) तदशकास्व for (तदंशका)
इसकी श्लोक संख्या ८ है
(ख) ७. क्वाया for (छाया)
(च) ३. लम्बाक्ष्यजे for (लम्बाक्षजे) ६. तदंशका for (रतदंशका)
१०. (घ) १. जीवा वालंबाक्षांशो (क) (ख) जीवावलंबाक्षाशो for (जीवालंवाक्षांसो)
२. त्क्रमज्योना (क) कामावना (ख) कमज्योना for (क्रमज्योना)
३. छायाहृते (ग) (क) छायाहते (ख) हृते for (छायागते)
(ग) ४. लंबाक्षांशो for (लंबाक्षांसो)
(क) ५. त्रियेतर (ख) तिज्ये for (त्रिज्येतर) इसकी श्लोक संख्या ११ दी है।
परन्तु यह भूल प्रतीत होती है क्योंकि इसकी टीका के अन्त में १० लिखा
है।
(ख) ६. विषुत्वार्याहिते for (विषुवत्कर्णाहते)
(च) ३. छायाद्गते for (छायागते)
२. लंबाक्षांशोत्क्रमज्योना ।
Page 439Permalink

( ५३ )
नवते⁴ ९०² लम्बांशात्प्रोज्य¹ ज्यौवेतराक्षलम्बज्ये⁵ ।
शंकुच्छायागुणिते छाया द्वादशहते वान्ये ॥ ११ ॥
लंबाक्षज्यावर्गं⁵ प्रोह्यज्या¹ कृतेः पदं वान्यौ²ः ।
अन्यत्र सर्वदोन्नत जीवांशा³ नयनमेव⁴ ॥ १२ ॥
इष्टदिनार्द्ध¹नतांश क्रान्त्यै²शैक्यांतरं³ क्रियतुलादौ⁴ ।
अक्षांशा⁵ याम्यायां⁶ छायायामंतरमजादौ⁷ ॥ १३ ॥
११. (घ) १. लंबांशात्प्रात्सं ज्या (ग) लंबांशान् (क) लंबांशान् (त्) for
(लंबांशात् प्रोज्यज्या)
(ग) २. यह संख्या लुप्त है (क)
३. प्रोह्य ज्यवितराक्ष (क) प्रोह्यज्या (ख) प्राज्याज्यार्ध for (प्रोज्यज्यावे-
तराक्ष)
(क) ४. नवतै for (नवते)
(ख) १. लंबकाशान् for (लम्बांशात्)
५. लंबज्यो for (लंबज्ये)
(च) १. लंबांशात् for (लम्बांशात्)
१२. (घ) १. प्रोक्तज्याकृतेः (ग) प्राज्यत्रिज्योकृतेः (क) प्रोह्य त्रिज्या for (प्रोह्यज्याकृतेः)
२. वान्त्या (ग) (क) वान्यः for (वान्याः)
३. नतजीवांशा (ग) (क) (ख) नजीवांशा for (न्नतजीवांशा)
४. मेवम् (ग) (च) for (मेव)
(ग) ५. वर्गं (ख) वर्ग for (वर्गं)
(ख) १. प्रोज्या त्रिज्या for (प्रोह्यज्या)
४. नयनमवम् for (नयनमेव)
(च) १. प्रोज्य for (प्रोह्य)
२. वान्त्या for (वान्याः)
१३. (घ) १. दिनार्द्धेन्नतांश (ख) दिनार्द्धेनातांश for (दिनार्द्धेनतांश)
(ग) २. क्रान्ति (क) क्रान्त्यां (ख) क्रान्त्यै for (क्रान्त्यं)
(ख) ३. शैक्यंतर for (शैक्यांतरं)
४. तुल्यादौ for (तुलादौ)
५. अक्षांश for (अक्षांशा)
६. षाम्यायां for (याम्यायां)
७. 'या' लुप्त है
(च) १. दिनार्द्धन्नतांश for (दिनार्द्धेनतांश)