ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)
Brahmasphuta Siddhanta of Brahmagupta with Commentary
by आचार्य ब्रह्मगुप्त
About this granth
The Brahmasphuta Siddhanta (ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त) is the great astronomical and mathematical treatise of Brahmagupta (born 598 CE), completed in 628 CE at Bhillamala (modern Bhinmal, Rajasthan) when he was thirty. It holds a special place in the history of mathematics as the first text to treat zero as a number, with rules for adding, subtracting and multiplying with it, and to set out rules for positive and negative quantities. It also gives the formula for the area of a cyclic quadrilateral and the bhavana method for square-nature equations.
Its chapters deal with the mean and true motions of the planets, the three problems of time, place and direction, lunar and solar eclipses, risings and settings, the moon's crescent, planetary and stellar conjunctions, arithmetic and the kuttaka, shadows, the sphere and instruments.
This scan is Volume I of the 1966 edition from the Indian Institute of Astronomical and Sanskrit Research, New Delhi, with the Vasana, Vijnana and Hindi commentaries, prepared by an editorial board led by Acharya Ram Swarup Sharma, with a foreword by Dr. Sampurnanand and an introduction by Dr. Satya Prakash. It has 737 pages.
( २ )
८. चन्द्रच्छायाधिकारः ६६-१०१
६. ग्रहयुत्यधिकारः १०२ - १०६
१०. भगृहयुत्यधिकारः ११० - १२६
११. तन्त्रपरीक्षाध्याय १३० - १५२
१२. गणिताध्यायः १५३ - १७०
१३. मध्यगतिप्रश्नोत्तराध्यायः १७१ - १८१
१४. स्फुटगत्युत्तराध्यायः १८२ - १८८
१५. त्रिप्रश्नोत्तराध्यायः १८६ - २१५
१६. ग्रहणोत्तराध्यायः २१६ - २२६
१७. शृङ्गोन्नत्युत्तराध्यायः २३० - २३२
१८. कुट्टकाध्यायः २३३ - २४६
१६. शंकुच्छायादिज्ञानाध्यायः २४७ - २७१
२०. छन्दश्चित्युत्तराध्यायः २७२ - २७७
२१. गोलाध्यायः २७८ - २६७
२२. यन्त्राध्यायः २६८ - ३१५
२३. मानाध्यायः ३१६ - ३१८
२४. संज्ञाध्यायः ३१९ - ३२२
8. ध्यानग्रहोपदेशाध्याय ... ... ३२३ - ३३६
9. अकारादि क्रमेण श्लोकानुक्रमणिका ... ३३७ ३५२
:०:
भूमिका
ब्रह्मगुप्तकृतो ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तः
श्रीचापवंशतिलके श्रीव्याघ्रमुखे नृपे शकनृपाणाम् ।
पञ्चाशत्संयुक्तैर्वर्षशतैः पञ्चभिरतीतैः ॥
ब्राह्मः स्फुटसिद्धान्तः सज्जनगणितज्ञगोलवित्प्रीत्यै ।
त्रिंशद्वर्षेण कृतो जिष्णुसुतब्रह्मगुप्तेन ॥
इति ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तीयसंज्ञाध्याये आचार्योक्त्या ५२० शाकवर्षे-आचा-
र्यस्य (ब्रह्मगुप्तस्य) जन्म समयस्ततः परं त्रिंशति वर्षेषु गतेषु तेन ब्राह्मस्फुट-
सिद्धान्तसंज्ञको ज्योतिषसिद्धान्तग्रन्थो विरचितः¹। गुर्जरदेशमध्ये भिनमाल नाम
ग्राम एवास्य जन्मस्थानं बहूनां पाश्चात्यानां गवेषणया सिध्यति । गुर्जरदेशीय-
ज्योतिर्विदां मुखकथातोऽपि भिल्लमालकोऽधुना भिनमालनाम्ना प्रसिद्धो ग्राम
एवाऽऽचार्यस्य
( २ )
(१८१७ ख्रीष्टाब्दे) कृत इत्युपलभ्यते। अत्र ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तेऽष्टाधिक सहस्र-
१००८मिता आर्याः सन्ति, तथा पूर्वार्धे १. मध्यगतिः। २. स्पष्टगतिः। ३. त्रिप्रश्ना-
ध्यायः। ४. चन्द्रग्रहणाध्यायः। ५. सूर्यग्रहणाध्यायः। ६. उदयास्तमयाध्यायः।
७. चन्द्रशृङ्गोन्नत्यध्यायः। ८. चन्द्रच्छायाध्यायः। ९. ग्रहयुत्यध्यायः, १० भगृह-
युत्यध्यायः, इति दशाध्यायाः सन्ति। परार्धे च १. तन्त्र परीक्षाध्यायः।
२. गणिताध्यायः। ३. मध्यगत्युत्तराध्यायः। ४. स्फुटगत्युत्तराध्यायः।
५. त्रिप्रश्नोत्तराध्यायः। ६. ग्रहणोत्तराध्यायः। ७. छेद्यकाध्यायः। ८. शृङ्गोन्न-
त्युत्तराध्यायः। ९. कुट्टकाकाराध्यायः। १०. छन्दश्चित्युत्तराध्यायः। ११. गोला-
ध्यायः। १२. यन्त्राध्यायः। १३. मानाध्यायः। १४. संज्ञाध्यायः। इति चतुर्दशा-
ध्यायाः सन्ति, पूर्वार्धपरार्धाध्याययोर्योगेन चतुर्विंशतिरध्याया अत्र ग्रन्थे सन्ति।
पृथिव्याश्चलत्वं भगणानां स्थिरत्वं स्वीकृत्य—अहोरात्रासुभिः स्वाक्षो-
परि पृथिव्या भ्रमणं मन्यते आर्यभटेनेति—आवर्तनमुर्व्यश्चेदित्याद्युक्तिः। अन्यत्रा-
नेका अत्युक्तयो दुराग्रहवशात् कुत्रचिद्वाग्बलेन कथिता ब्रह्मगुप्तेन यथा—
स्वयमेव नाम यत्कृतमार्यभटेन स्फुटं स्वगणितस्य ।
सिद्धं तदस्फुटत्वं ग्रहणादीनां विसंवादात् ॥
जानात्येकमपि यतो नार्यभटो गणितकालगोलानाम् ।
न मया प्रोक्तानि ततः पृथक् पृथक् दूषणान्येषाम् ॥
आर्यभटदूषणानां संख्या वक्तुं न शक्यते यस्मात् ।
तस्मादयमुद्देशो बुद्धिमताऽन्यानि योज्यानि ॥
स्वयं ग्रहग्रहणादिवेधकर्त्ता ब्रह्मगुप्तः प्राचीनाचार्येभ्योऽनेकान् विशिष्टान्
ग्रहादिसाधनविधीन् गणितसत्यासत्यपरीक्षार्थं वेधविधींश्च स्वग्रन्थे प्रौढोक्त्या
प्रतिपादयति —
ज्ञातं कृत्वा मध्यं भूयोऽन्यदिने तदन्तरं भुक्तिः ।
त्रैराशिकेन भुक्त्या कल्पग्रहमण्डलानयनम् ॥
यदि भिन्नाः सिद्धान्ता भास्करसंक्रान्तयोऽपि भेदसमाः ।
स स्पष्टः पूर्वस्यां विषुवत्यर्कोदयो यस्य ॥
इत्यादिना वास्तवविचारासक्तः सर्वप्रथमं सर्वतो विशिष्टं विवेचनाबहुलं
सिद्धान्तग्रन्थं ब्रह्मगुप्त एव रचितवानित्युपलब्धज्योतिषसिद्धान्तग्रन्थेभ्यो ज्ञायते ।
‘कृती जयति जिष्णुजो गणकचक्रचूडामणि’ रितिस्वसिद्धान्तशिरोमणेर्गणिता-
ध्यायारम्भे भास्कराचार्येण ब्रह्मगुप्तमभिवन्द्य तत्परमपि बहुत्रस्थले ब्रह्मगुप्त-
मतोल्लेखं कुर्वताऽपि ‘यथाऽत्रग्रन्थे ब्रह्मगुप्तस्वीकृतागमोऽङ्गीकृत’ इत्युक्त्या
तद्ग्रन्थानुसारी ग्रन्थो रचित इति प्रतीयते । ब्रह्मगुप्तेनायनचलनं नोपलब्धमिति
ब्रह्मस्फुटसिद्धान्ततो ज्ञायते । अयनचलनोपलब्धिः प्रत्युत खण्डितेति दृश्यते
यथा—
परमल्पामिथुनान्ते युरात्रिनाड्योऽर्कगतिवशाहतवः ।
नायनयुगमयनवशात् स्थिरमयनद्वितयमपि तस्मात् ॥
वराहमिहिरोऽयनचलनसम्बन्धे सन्दिहान आसीदिति ‘नूनं कदाचिदासी-
द्येनोक्तं पूर्वशास्त्रेषु’ इति तत्कथनेन ज्ञायते । तत्समयेऽश्विन्यादौ क्रान्तिपात
आसीदित्यश्विन्यादि नक्षत्रगणना प्रवृत्ता सैव ब्रह्मगुप्तात्परमद्यावधि प्रचलति ।
पञ्चषष्ट्या वर्षैः क्रांतिपातः प्राय एकमंशं पश्चिमदिश्यपसरति तज्ज्ञानं स्वल्प-
कालेनासम्भव इवेति वेधविज्ञेनापि ब्रह्मगुप्तेनायनचलनं नोपलब्धमिति । आर्य-
भटविरोधी भूत्वापि ब्रह्मगुप्तो ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तरचनानन्तरं सप्तत्रिंशत्तमे वर्षे
खण्डखाद्यकं नामकरणग्रन्थं रचितवान् यथा तत्प्रारम्भे --
प्रणिपत्य महादेवं जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयहेतुम् ।
वक्ष्यामि खण्डखाद्यकमाचार्य्यार्य्यभटतुल्यफलम् ॥
प्रायेणार्यभटेन व्यवहारः प्रतिदिनं यतोऽशक्यः ।
उद्वाहजातकादिषु तत्समफललघुतरोक्तिरतः ॥
इति तदुक्तग्रन्थपर्यालोचनया ज्ञायते यत्सर्वत्र व्यवहारकृतां मानवानां
मध्ये प्रचरितार्यभटमत निराकरणमतीव कठिनमासीदिति—'आर्यभटमतानुसारि-
व्यवहरतां तात्कालिकजनानामुपकारायैव व्यावहारिकः करणग्रन्थः खण्डखाद्यक-
नामको रचितो ब्रह्मगुप्तेन । यथोपलब्धेषु प्राचीनज्योतिषसिद्धान्तग्रन्थेषु ब्राह्म-
स्फुटसिद्धान्त आदर्शरूपो ग्रन्थस्तथैव सर्वेषां करणग्रन्थानामादर्शरूपमादिमं वा
इतस्त्रयोदशशतवर्षैः प्राचीनं खण्डखाद्यकं करणम् । अथ ‘ब्रह्माह्वयश्रीधरपद्म-
नाभबीजानि यस्मादति विस्तृतानि' इति बीजगणिते भास्करोक्त्या ज्ञायते
यद्ब्रह्मगुप्तस्य विपुलो बीजगणित ग्रन्थ आसीत्परमयं ग्रन्थः कुत्रापि नोपलभ्यते
न वा श्रूयते । ब्रह्मगुप्त एव सर्वापेक्षया श्रीपतेरादर्शभूतः । ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त-
सिद्धान्तशेखरयोः पर्यालोचनया ज्ञायते यद् ब्रह्मगुप्तोक्ताः संक्षिप्ता बहुलार्थयुक्ता
आर्या एव बृहदाकारैश्छन्दोभिरनूदिताः श्रीपतिना। वस्तुतो ब्रह्मगुप्तोक्तं ग्रह-
गणितं सूक्ष्मं ज्ञात्वा सत्यमिव तदेव स्वीकुर्वन् श्रीपतिस्तदुक्तिवैषम्यं स्वसुन्दर-
रचनाभिरपहरन् सुगमतंर ग्रन्थांतरं (सिद्धान्त शेखरं) चकार, नात्र केषामपि
विप्रतिपत्तिः । ग्रन्थरचनासम्बन्धे श्रीपतेर्विशेषतो लल्लाचार्य एवादर्शः । ये केचन
विषया ब्रह्मगुप्तेन न कथिता अथ लल्लेन कथितास्तान् सर्वानिव नियतमेव
श्रीपतिः श्लोकान्तरेण तथैव कथितवान् । वस्तुतो द्वयोर्ग्रन्थयोः (ब्राह्मस्फुट
सिद्धान्तशिष्यधीवृद्धिदयोः) परिशीलनं कृत्वा श्रीपतिना सिद्धान्तशेखरो रचितः ।
ब्राह्मस्फुट सिद्धान्ते येषामाचार्याणां नामानि समागतानि सन्ति तेषां सम्बन्धे
किञ्चिद्विविच्यते । सर्वेषां सिद्धान्तानामादिमः सर्वेभ्यः प्राचीनॊ वा ब्रह्मसिद्धान्त
एव, स एव कैश्चित् पितामहसिद्धान्तनाम्नाप्युच्यते । पञ्चसिद्धान्तिकायां
वराहमिहिरेण द्वादशोऽध्याय आर्यापञ्चात्मकः पैतामहसिद्धान्तः कथितो
यथा—
रविरशिनोः पञ्चयुगं वर्षाणि पितामहोपदिष्टानि ।
अधिमासस्त्रिंशद्भिर्मासैरवमस्त्रिषष्ट्याऽह्नाम् ॥
द्व्यूनं शकेन्द्रकालं पञ्चभिरुद्धृत्य शेषवर्षाणाम् ।
द्विगुणं माघसितार्द्यं कुर्याद् द्युगणं तदन्ह्युदयात् ॥२॥
सैक षष्ट्यंशे गणे तिथिर्भमार्कं नवाहतेऽक्ष्यर्कैः ।
दिग्रसभागैः सप्तभिरूनं शशिभं धनिष्ठाद्यम् ॥३॥
प्रागर्धे पर्व यदा तदोत्तराऽतोऽन्यथा तिथिः पूर्वा ।
अर्कघ्ने व्यतिपाता द्युगणे पञ्चाम्बरहुताशैः ॥४॥
द्व्यग्निनगेषूत्तरतः स्वमितमेष्य दिनमपि याम्यायनस्य ।
द्विघ्नं शशिरसभक्तं द्वादशहीनं दिवसमानम् ॥५॥
एतदनुसारेणैकस्मिन् युगे सौरवर्षाणि = ५, सौरमासाः = ५ × १२ = ६० ।
अधिमासौ = २ । चान्द्रमासाः = ६२ एते त्रिंशद्गुणितास्तिथयः = १८६०, अव-
मानि = ३०, एभी रहितास्तिथयोऽहर्गणः = १८३० इति ॥
पञ्च सिद्धान्तिकायां ‘पौलिश सिद्धान्तः’ इति नाम्ना एकोऽध्यायो वर्त्तते,
ब्राह्मस्फुट सिद्धान्तटीकायां पृथूदकेन बहून्येव पौलिशसिद्धान्तवचनानि प्रमाण-
त्वेनोद्धृतानि सन्ति । अस्य सिद्धान्तरचयितुः सम्बन्धे बहूनि मतान्तराणि सन्ति ।
वराहोक्तपौलिशसिद्धान्ते यवनपुरात् उज्जयिन्या वाराणस्याश्च देशान्तर-
मुल्लिखितमस्ति । यथा —
यवनाच्चरजा नाड्यः सप्तावन्त्यां त्रिभागसंमिश्राः ।
वाराणस्यां त्रिकृतिः साधनमन्यत्र वक्ष्यामि ॥
शाकल्यसंहितोक्त ब्रह्मसिद्धान्ते पुलिशसिद्धान्तोल्लेखो वर्त्तते । ब्राह्मस्फुट-
सिद्धान्तटीकायां पृथूदकेन ‘देशान्तर रेखा च पौलिशे पठ्यते’ इत्युक्तम् । तथा च
पुलिशाचार्यः—
उज्जयिनी रोहीतककुरुयमुनाहिमनिवासमेरूणाम् ।
देशान्तरं न कार्यं तल्लेखामध्यसंस्थदेशेषु ॥’
इत्यादि विचारेण पौलिशसिद्धान्तः सर्वमान्य आसीदिति प्रतिभाति ।
परमयं सिद्धान्तः साम्प्रतं नोपलभ्यते इति ।
सूर्य सिद्धान्त एव प्राचीनतमः सर्वप्रथमः सिद्धान्तग्रन्थ इति बहूनां विदुषां
मतम् ।
‘केचित्प्रत्यक्षसूर्याच्च भिन्नोऽयमिति यद्बलात् ।
वदन्ति मूढवादस्याप्रामाण्यात्तदसद्ब्रुवम् ॥’
( ६ )
इति कमलाकरोक्त्या स्वयं भगवान् सूर्य एवास्य रचयिता । आश्चर्यम्य
विषयोऽयमस्ति यदत्रा (सूर्यसिद्धान्ते) यनांशानयनम् ।
'त्रिंशत्कृत्यो युगे भानां चक्रं प्राक् परिलम्बते ।
तद्गुणाद्भूदिनैर्भक्ताद् द्युगणाद्यदवाप्यते ॥'
'तद्दोस्त्रिघ्ना दशाप्तांशा विज्ञेया अयनाभिधाः ।
तत्संस्कृताद् ग्रहात् क्रान्तिच्छाया चरदलादिकम् ॥'
इत्यनेन कृतमस्ति । परं ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तनिर्मात्रा ब्रह्मगुप्तेन तस्य
(अयनांशस्य) चर्चाऽपि न कृता । कथं ब्रह्मगुप्तेन तच्चर्चा न कृतेति न ज्ञायते ।
सूर्य सिद्धान्तस्योदयास्ताधिकारे 'अभिजिद् ब्रह्महृदयं स्वातीवैष्णव वासवाः'
इत्यादिना सदोदित नक्षत्राणि भगवता सूर्येण कथितानि सन्ति, अस्य श्लोकस्य
सुधावर्षिणी टीकायां 'देशज्ञानं विना सदोदित नक्षत्राणां ज्ञानं न भवति निरक्षे
च सौम्यध्रुवोऽप्यदृश्योऽतः केनचिद्गोलानभिज्ञेनायं श्लोकः प्रक्षिप्त, इति
यल्लिखितमस्ति तत्समीचीनं नास्ति । पाताधिकारे पातस्थितिकालस्य फलं--
आद्यन्तकालयोर्मध्यः कालो ज्ञेयोऽतिदारुणः ।
प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥
एकायनगतं यावदर्केन्द्वोर्मण्डलन्तरम् ।
सम्भवस्तावदेवास्य सर्वकर्मविनाशकृत् ॥
स्नानदानजपश्राद्धव्रतहोमादिकर्मभिः ।
प्राप्यते सुमहच्छ्रेयस्तत्कालज्ञानतस्तथा ॥
इत्यनेन पातस्थितिकालः सर्वकर्मविनाशकृदुक्तः । पातकाले स्नानदान-
जपश्राद्धव्रतहोमादिकर्मभिर्महत्कल्याणं प्राप्यते लोकैरिति । तथा च--
रवीन्दोस्तुल्यता क्रान्त्योर्विषुवत्सन्निधौ यदा ।
द्विर्भवेद्धि तदा पात: स्यादभावो विपर्ययात् ॥
इत्यनेनापूर्वविषयः कथितोऽर्थाद्विगोलसन्धिसमीपे यदा रविचन्द्रयोः
क्रान्तिसाम्यं भवेत्तदाल्पेनैव कालेन द्विवारः पातः स्यात् । यदा रव्ययनसन्धि-
समीपे क्रान्तिसाम्याभावस्तदा बहुकालपर्यन्तं क्रान्ति साम्याभावः स्यादिति ।
ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तेऽपि पातस्थितिकालफलं सूर्यसिद्धान्तोक्तवत्कथितम् ।
सिद्धान्तशेखरे कियत्कालपर्यन्तं पातफलमिति 'भानोर्बिम्बं तुहिनकिरणापक्रमे-
णैकमार्गे यांवत्तावन्मुनिभिरुदितसंभवस्तत्फलस्य । तस्याभावे भवति नियतं
( ७ )
तत्फलस्याप्यभावो यात्रोद्वाहादिषु पुनरिह द्युत्रयं नैव दुष्टम् ॥' अनेन कथितम्,
अर्थात्सूर्यविम्बं तुहिनकिरणापक्रमेण (चन्द्रस्य स्पष्टक्रान्त्या सह) यावत्काल-
पर्यन्तमेकमार्गे (एकस्मिन्नहोरात्रवृत्तेऽर्थाद्यावत् क्रान्त्योर्विवरं मानैक्यार्धादल्पं
भवति यथा बिम्बैकदेशजक्रान्त्योः साम्यं भवतीत्यर्थः ।) तावत् मुनिभिः फलादेश-
कृद्भिः पातसंजातफलस्य संभवः कथितः । तस्य सूर्यस्य चन्द्रस्य स्पष्टक्रान्त्या
सहैकमार्गावस्थानाभावे तत्फलस्याप्यभावो भवति । इह पुनः पातस्थितिकाले
यात्रोद्वाहादिषु मङ्गलकार्येषु दिनत्रयं दुष्टं नैव । केषुचित्फलग्रन्थेषु व्यतीपात-
वैधृत्योः सतोस्तद्दिनं तत्पूर्वदिनमपरदिनं चेति दिनत्रयं शुभकार्ये निषिद्धमिति
कैश्चिदुक्तं तत्परिहारार्थमाह—द्युत्रयं नैव दुष्टम् । सूर्यसिद्धान्तादिषु पातकाल
एव शुभकार्येषु दोषभाक् गते पातकाले च दोषो न भवतीति । प्रसङ्गादत्र
सिद्धान्तशेखरवचनोल्लेखः कृतः । यतः श्रीपतिराचार्या(ब्रह्मगुप्तात्) दर्वाचीनोऽ-
स्ति । ब्राह्मस्फुट सिद्धान्ते तन्नामोल्लेखो नास्ति ।
भारतीयानां ज्योतिर्विदां मध्ये आर्यभट एव सर्वप्रथमं दिनरात्र्योः कारण-
स्वरूपं पृथिव्या आवर्त्तनं कथयति । यथा गीतिकापादस्य प्रथमश्लोके एकस्मिन्
महायुगे ४३२०००० भूमेर्भंगणाः १५८२२३७५०० एतावन्तो भवन्तीति प्रथमं
कथित्वा दृष्टान्तद्वारेण भूभ्रमणं—
अनुलोमगतिर्नौस्थः पश्यत्यचलं विलोमगं यद्वत् ।
अचलानि भानि तद्वत् समपश्चिमगानि लङ्कायाम् ॥
अनेन दृढीकरोति । परमंत्र विचित्रमेतदवलोक्यते यदार्यभटीय टीका-
कारण परमेश्वरेणैतत्-श्लोकस्यावतरणं 'भूमेः प्राग्गमनं नक्षत्राणां गत्यभावञ्चे-
च्छन्ति केचित्तन्मिथ्याज्ञानवशादुत्पन्नां प्रत्यग्गमन प्रतीतिमङ्गीकृत्य भूमेः प्राग्ग-
तिरभिधीयते । परमार्थतस्तु स्थिरैवभूमिः' इत्युक्तम् । स्वयमप्यार्यभटः—
उदयास्तमय निमित्तं नित्यं प्रवहेण वायुना क्षिप्तः ।
लङ्कासमपश्चिमगो भपञ्जरः सग्रहो भ्रमति ॥
इत्यनेन भूभ्रमणमस्वीकरोतीति दृश्यन्ते । आर्यभटस्य मनसि निश्चयो
नासीद्यत् पृथिवी चलति-नवा चलति । ब्रह्मगुप्तेनैक मपूर्वं वस्तु 'नतकर्म' प्रति-
पादितम् । मन्दफल-शीघ्रफल-भुजान्तरादि संस्कारेण यो हि स्पष्टग्रहः समा-
गच्छति स स्वगोलीयः (ग्रहगोलीयः) स. ग्रहोऽस्माकं यत्र प्रत्यक्षोभूतो भवति स
एवास्माकं स्पष्टग्रहो भवितुमर्हति । स्वगोलीयस्पष्टग्रहे यावता संस्कारेणास्माकं
स्पष्टग्रहो भवति तस्यैव संस्कारस्य नाम 'नतकर्म' ब्रह्मगुप्ततः केऽपि प्राचीना
आचार्या एतस्य (नतकर्मणः) नामोल्लेखं न कृतवन्तः । भास्कराचार्येण सिद्धान्त-
( ८ )
शिरोमणेर्गणिताध्यायस्य स्पष्टाधिकारे-एतस्याऽनयन प्रकारोऽभिहितः । 'मुहुः
स्फुटातो ग्रहणो रवीन्द्रोस्तिथिस्त्विदं जिष्णुसुतो जगाद' इति भास्करोक्तेर्ज्ञायते
यदेतस्याविष्कर्त्ता ब्रह्मगुप्त एवास्ति । भास्कराचार्येण भोग्यखण्डस्पष्टीकरणं
यदभिहितं तन्मूलमपि ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तस्य ध्यानग्रहोपदेशाध्याये ब्रह्मगुप्तोक्त-
मेव, न ह्यन्यैराचार्यैस्तत्सम्बन्धे किमपि लिखितम् । कमलाकरेण तु सिद्धान्त-
तत्त्वविवेके भास्करोक्तभोग्यखण्डस्पष्टीकरणस्य खण्डनमेव कृतम् । वस्तुतः
कमलाकरोक्तं खण्डनं न समीचीनम् । ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते त्रिप्रश्नाधिकारे
दिक्साधने 'पूर्वापरयोर्बिन्दू तुल्यच्छायाग्रयोर्दिगपरायः । पूर्वान्यः क्रान्तिवशात्
तन्मध्याच्छङ्कुतल मितरे' इत्यत्र क्रान्तिवशाद्दिक्साधने कथं भेद उत्पद्यते तदर्थं
चतुर्वेदाचार्येण कर्णवृत्ताग्रान्तरं यत्साधितं तदेव 'छायानिर्गमनप्रवेशसमयार्क-
क्रान्तिजीवान्तरमि' त्याद्युक्त्या श्रीपतिना, तदनु 'तत्कालापम जीवयोस्तुविवराद्रि'
त्यादिना भास्करेण च गृहीतम् । मन्दफलानयने वस्तुतो मन्दकर्णानुपातेनैव
मन्दफलं सिध्यति । यद्यप्यत्र भास्करेण स्वमतं न प्रतिपादितं तथापि चन्द्रग्रहणे
स्फुटरविचन्द्रकर्णसाधने 'मन्दश्रुतिद्वर्क्षिश्रुतिवत् प्रसाध्या' इत्यादिना ब्रह्मगुप्त-
स्यैव मतं स्वीकृतमित्यपि ब्रह्मगुप्तोक्तेर्वैलक्षण्यमस्ति । लल्लाचार्येण वलनदृक्-
र्मणोरानयनमुक्तमज्ययाकृतमिति ब्रह्मगुप्तोक्तौ 'अत्र ज्याशब्देनोत्क्रमज्या
ग्राह्येति' चतुर्वेदाचार्यव्याख्यानमेव लक्ष्यीकृत्य भास्करेण 'ब्रह्मगुप्तकृतिरत्न-
सुन्दरी साऽन्यथा तदनुगैर्विचार्यते' इत्युक्तम् ।
'युगमन्वन्तरकल्पाः कालपरिच्छेदकाः स्मृतावुक्ताः ।
यस्मान्न रोमके ते स्मृतिबाह्यो रोमकस्तस्मात् ॥'
(ब्राह्मस्फुट सिद्धान्त अध्याय १)
इति ब्रह्मगुप्तोक्त्या 'रोमक' इति नाम्ना चायं कस्यचित्पाश्चात्यज्यो-
तिर्विदो मूलमादाय रोमकसिद्धान्तो रचित इति स्फुटं भवति । प्राचीनाचार्याणां
मध्ये केवलं ब्रह्मगुप्त एव रोमकमतं खण्डयति । वराहमिहिरस्तु रोमक
सिद्धान्तमतेनाहर्गणादीनां बहूनामेव सिद्धान्तोक्तविषयाणां साधनं स्वीकरोति ।
ब्रह्मगुप्तः—
ब्रह्मोक्तं ग्रहगणितं महता कालेन यत् खिलीभूतम् ।
अभिधीयते स्फुटं तज्जिष्णुसुतब्रह्मगुप्तेन ॥
इत्युक्त्या ब्रह्मसिद्धान्तमेव संस्कृतवानिति स्फुटमेव । तदेतेषां मूलरूप
एको ब्रह्मसिद्धान्तोऽतिप्राचीन आसीदिति सिद्धयति । ब्रह्मगुप्तस्तु—
'येऽज्ञानपटलरुद्धदृशोऽन्यं ब्राह्माद्वदन्ति सिद्धान्तम् ।
तेषां युगादिभेदे ये दोषास्तान् प्रवक्ष्यामि ॥'
इत्युक्त्याऽन्यान् सर्वान् सिद्धान्तान्निन्दन्ति । ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ते बहुषु
स्थलेषु स्थौल्यं त्वस्त्येव तथापि बहवो विषया अत्र निवेशिताः सन्ति, तस्मा-
त्सर्वश्रेष्ठो ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तोऽस्तीतिकथने न काचिद्विप्रतिपत्तिः प्रतिभाति ।
अत्रैकोऽध्यायो ‘छन्दश्चित्युत्तराध्यायः’ अस्ति, यत्र लिखितानां श्लोकानां व्याख्यो-
पपत्तिश्चाद्यावधि केनापि न कृता तेषु तादृशं काठिन्यमस्ति यदर्थो न मनसि
समागच्छति, उपपत्तेश्च कथैव का ?, प्रश्नाध्यायो यादृशोऽत्र ग्रन्थेऽस्ति न
तादृशोऽन्येषु सिद्धान्तग्रन्थेषु । अत्र ग्रन्थे मध्यगत्यादीनां पञ्चाध्यायानां प्रश्नाः
सोत्तराः पृथक् पृथक् लिखिताः सन्ति । येषामभ्यासेन पाठका अतीव सिद्धान्त-
ग्रन्थे निपुणा भवितुमर्हन्ति । सिद्धान्तशिरोमणेर्भू मिकायां ‘जीवासाधनं विनैव
यद्भुजज्यानयनं कृतवान् श्रीपतिस्तत्त्वपूर्वमेव स्यात् । यथा तत्प्रकारो विदां
विनोदाय प्रदर्श्यते —
दोः कोटिभागरहिताभिहताः खनागचन्द्रास्तदीयचरणेन शरार्कदिग्भिः ।
ते व्यासखण्डगुणिता विहृताः फलं तु ज्याभिर्विनापि भवतो भुजकोटिजीवे ॥
इति केनापि लिखितमस्ति तन्नैव युक्तियुक्तं यतो ज्याभिर्विना भुजकोटि-
ज्ययोरानयनं ज्यातश्चापानयनं च सर्वप्रथमं ब्रह्मगुप्तेनैव कृतम् यथा तदुक्त-
प्रकारः —
भुजकोट्यं शोनगुणा भार्धाशास्तच्चतुर्थभागेनैः ।
पञ्चद्वीन्दुखचन्द्रैर्विभाजिता व्यासद्लगुणिता ॥
तज्ज्ये परमफलज्या सङ्गुणिता तत्फले विना ज्याभिः ।
इष्टोच्चनीचवृत्तव्यासार्धं परमफलजीवा ॥१
इष्टज्यातश्चापानयनञ्च
इष्टज्यासङ्गुणिताः पञ्चकयमलैकशून्यचन्द्रमसः ।
इष्टज्यापादयुतव्यासार्ध विभाजिता लब्धम् ॥
नवतिकृतेः प्रोह्यपदं नवतेः संशोध्य शेषभागकलाः ।
एवं धनुरिष्टाया भवति ज्याया विना ज्याभिः ॥
१. चिरादेव प्रकारोऽयं श्रीपत्युक्तोऽस्तीति ज्योतिर्विदां मध्ये प्रसिद्धोऽस्ति । तथैव
ज्यातश्चापानयनमपि । एतदवलम्ब्यैव ग्रहलाघवे करणग्रन्थे गणेशदैवज्ञेन बहवः
प्रकारा विलिखिताः ।
एतदनुरूप एव बटेश्वरसिद्धान्ते बटेश्वरेण स्वीयप्रकारोऽभिहितः ।
सिद्धान्तशेखरे सर्वत्र श्रीपतेः स्वकीयः प्रकारोऽल्पीयानेवास्ति, ब्रह्मगुप्तोक्त-
प्रकारा एव छन्दोऽन्तरेण लिखिताः सन्ति¹ वराहोक्त पञ्चसिद्धान्तिकायां त्रयो-
दशभिरार्याभिरुक्तो वासिष्ठसिद्धान्तः पैतामहसिद्धान्तश्च वराहोक्त्यैव दूरभ्रष्टा-
विति तत्रापि ब्रह्मसिद्धान्तापेक्षया यत्किञ्चित् वासिष्ठसिद्धान्तः सूक्ष्मताभिधायि ।
तन्त्रपरीक्षाध्याये—
लाटात् सूर्यशशाङ्कौ मध्याविन्दूच्च चन्द्रपातौ च ।
कुजबुधशीघ्रबृहस्पति सितशीघ्रशनैश्चरान् मध्यान् ॥
युगजातवर्ष भगणान् वासिष्ठाद्विजयनन्दिकृत पादात् ।
मन्दोच्चपरिधिपातस्फुटीकरणाद्यमार्यभटात् ॥
श्रीषेणेन गृहीत्वा रत्नोच्चयरोमकः कृतः पन्थाः ।
एतानेव गृहीत्वा वसिष्ठो विष्णुचन्द्रेण ॥
इति ब्रह्मगुप्तोक्त्या वसिष्ठसिद्धान्तरचयिता विष्णुचन्द्रनामकः कश्चि-
दासीत् । सम्भवतोऽयं विष्णुचन्द्रः प्राचीनं वसिष्ठसिद्धान्तं संस्कृतवानिति
'एतानेव गृहीत्वा वासिष्ठो विष्णुचन्द्रेण' इत्युक्त्या स्फुटं भवति । परमयं
ग्रन्थोऽधुना कुत्रापि नोपलभ्यते । एतस्यैव विष्णुचन्द्रस्य मतं यत्र तत्र श्रीषेणार्य-
भटाभ्यां सह ब्रह्मगुप्तेन खण्डितम् ।
१. यथोदाहरणार्थं किञ्चित्प्रोच्यते । सिद्धान्तशेखरस्य सूर्यग्रहणाधिकारे ।
तिथ्यन्तात् स्थितिखण्डहीन सहितात् प्राग्वत्ततो लम्बनं
कुर्यात् प्रग्रहमोक्षयोः स्थितिदलं युक्तं विधायासकृत् ।
तन्मध्यग्रहणोत्थलम्बनभुवा विश्लेषणानेहसा
मर्द्दार्धेनयुतात्तिथेरपि तथा संमीलनोन्मीलने ॥
अधिकमृणयोराद्यं मध्यात्तथाऽन्त्यमिहाल्पकं भवति
धनयोश्चाद्यं हीनं यदाऽधिकमन्तिमम् ।
नमनविवरेणैवं कुर्याद्विहीनमतोऽन्यथा स्थितिदल-
मृणस्वस्थे भेदे तदैक्ययुतं पुनः ॥
इति ब्रह्मगुप्तोक्तस्य—
प्राग्वल्लम्बनमसकृत् तिथ्यन्तात् स्थितिदलेन हीनयुतात् ।
अधिकोनं तन्मध्याह्नयोरूनाधिकं धनयोः ॥
यदधिकं स्थित्यर्थं तदाऽन्तरेणान्यथोनमृणमेकम् ।
अन्यद्धनं तदैक्येनाधिकमेवं विमर्दार्थे ॥
(शेष पृष्ठ ११ पर)
( ११ )
न च श्रीपतिरेव निजपूर्ववर्त्तिनां ग्रन्थकाराणां ग्रन्थेभ्यस्तदुक्तविषयान्
छन्दोऽन्तरेण तथैव निबध्य स्वग्रन्थे स्वोक्त्या लिखितवानपितु तत्पूर्ववर्तिनां
ग्रन्थकाराणामपि सैव रीतिः । परवर्त्तिनो भास्कराचार्यादयोऽपि न तां रीतिमुञ्च-
न्नीति प्रत्यक्षदर्शनादेव स्फुटीभवति ।
यथा भास्कराचार्यः—गणिताध्यायस्य मध्यमाधिकारे सिद्धान्तग्रन्थलक्षणं
ज्योतिः शास्त्रस्य वेदाङ्गत्व निरूपणं वेदाङ्गानां नामानि वेदाङ्गेषु ज्योतिः
शास्त्रस्य प्राधान्यं तच्च द्विजैरेव पठनीयमिति सर्वं परतोऽपि भचक्रचलनं काल-
ऽस्य सर्वथा सदृशमेव तथा च प्रकारान्तरेण स्फुट स्थिति दल साधनं श्रीपत्युक्तम् ।
स्थित्यर्धोनयुतात् परिस्फुटतिथेः स्याल्लम्बनं पूर्ववत्
तन्मध्यग्रहवेच मध्यमतिथो ततस्तु तिथौ ।
स्थित्यर्धेन
( १२ )
प्रवृत्तिः। कालमानानां परिभाषाः सर्वाः, ग्रहाणां भगणाः, युगानां मन्वादीनां
नामानि मानानि च ब्रह्मणो गतवर्षादेः प्रयोजनाभाव इत्यादि सर्वमपि मध्य-
माधिकारोक्तं श्रीपतेः साधनाध्यायोक्तश्लोकानां श्लोकान्तरमात्रमेवाकरोत्।
सुधियो ग्रन्थाभ्यन्तरे ग्रन्थकारयोरानुरूप्यमवलोकयन्तु। एवं प्राचीनकृतेरनेकान्
विशेषान् प्रवक्तुमेव श्रीपतिः प्रथमं (साधनाध्यायं) ग्रहभगणाध्यायं वा कृतवान्।
तत्परं मध्यमाध्यायेसप्तभिः प्रकारैरहर्गणानयनं, कदा प्रभृति वारप्रवृत्ति-
रित्यत्र बहूनामाचार्याणां मतानि, तद्दूषणपुरःसरस्वाभिमतवारप्रवृत्तिकथनं,
मध्यमग्रहसाधनार्थं बहून्यैव नूतनानि प्रकारान्तराणि, रव्यादीनां सर्वेषामपि
ग्रहाणां राश्यादिमन्दोच्चकथनमित्यादयो बहवोऽपि श्रीपतिकृता प्राचीनकृते-
र्विशेषा वर्त्तन्ते।
ब्राह्मस्फुट सिद्धान्ते बहुभिरेव प्रकारैरहर्गणानयनं लघ्वहर्गणानयनं ब्रह्म-
गुप्तेन कृतं, आचार्योक्ताहर्गणानयनस्यानुकरणमेव श्रीपतिना कृतम्। परं सिद्धान्त-
शेखरे लघ्वहर्गणानयनस्य चर्चा ग्रन्थकृता न कृता। अहर्गणाद्वारज्ञानार्थमहर्गणः
सैकः कार्य इति ब्रह्मगुप्तेन श्रीपतिना च कथितः। परमहर्गणो निरेकोऽपि कर्तव्यो
वारज्ञानार्थमिति सिद्धान्तशिरोमणौ ‘अभीष्टवारार्थमहर्गणश्चेत्सैको निरेकस्तिथ-
योऽपि तद्वदि’त्यनेन भास्कराचार्यः कथयति। वटेश्वरसिद्धान्तेऽपि बहुभिः
प्रकारैरहर्गणानयनं लघ्वहर्गणानयनं च तद्ग्रन्थकृता कृतमस्ति। भास्करा-
चार्यस्तु महदहर्गणानयनं ‘कथितकल्पगतोऽर्कसमागण’ इत्यादिना, लध्व-
हर्गणानयनं च ‘चैत्र सितादिगतस्थिति संघ’ इत्यादिना कृतम्। यद्यपि लध्व-
हर्गणानयने स्थौल्यं वर्त्तते तथाप्येकमपूर्वं वस्तु प्रतिपादितम्। वटेश्वरकृतं लध्व-
हर्गणानयनं स्थौल्यरहितं नास्ति, एतदतिरिक्तैः प्राचीनाचार्यैर्नवीनैश्च लध्व-
हर्गणानयनं न कृतं प्रत्युत कमलाकरेण भास्करकृतलघ्वहर्गणानयनस्य
खण्डनमेव कृतम्। स्फुटगत्यध्याये सर्वैरेवार्यभटब्रह्मगुप्त लल्लाचार्यादिभिर्वृत्त-
चतुर्थांशे चतुर्विंशतिः क्रमज्या उत्क्रमज्याश्च तत्त्वाश्विन २२५ कलावृद्ध्या साधिता-
स्तत्र आर्यभटस्य लल्लस्य च त्रिज्या=३४३८, ब्रह्मगुप्तस्य खमुनिरद ३२७०मिता
त्रिज्या, श्रीपतिना चैतद्विन्ना ३४१५ त्रिज्या गृहीता ब्रह्मगुप्तोक्तभूपरिधिः=
५०००, भास्कराचार्यमतेन पादोनगोक्षधृतिभूमितयोजनानीत्यनेन ग्रहाणां
योजनगतिः=११८५८।४५। गतियोजनतिथ्यंशः कुदलस्य यतोमितिरित्यनेन
भूव्यासः=१५८१, भूपरिधिः=४९६७ ग्रहाणां भुजान्तरकर्म प्रतिपादितमस्ति,
सूर्यसिद्धान्तोक्त भुजान्तरकर्मवदेवास्ति, सिद्धान्तशेखरे, सिद्धान्तशिरोमणावपि
भुजान्तरकर्मण उपपादनमाचार्योक्तवदेवास्ति, अन्येऽपि बहवो विषयादर्शनीयाः
पठनयोग्याश्चेति।
त्रिप्रश्नाधिकारे रवेर्मध्यान्हकालिकनतांशान् ज्ञात्वा तद्वशतो रव्यानय-
नार्थं प्रथमतः क्रान्तिज्यासमागच्छति। ततोऽनुपातेन रवेर्भुजांशज्ञानं भवति।
or something, or it'sऋतुचिह्नं रिदं? Wait, what is that dot above ह्न? Let's look at the dot above ह्न: it's an anusvara! Wait, if it has an anusvara, then it's ऋतुचिह्नं. Then what is the mark next to it? Wait, look at: ऋतुचिह्न- is that a repha overह्न? No, ह्नhasहandन. Wait, above ह्न, there is a small vertical tick or a dot? Wait, look at line 16: ऋतुचिन्हैर्ज्ञानं. There it is न्हैर्withैandर्. In line 24: 'ऋतुचिह्न- wait, is thatह्नorन्ह? In line 24, it is हwithनinside:ह्न! And above it, there is a small tick. Wait, could that tick be a quote mark? No, look at the quotes in this book: Line 3: 'क्रान्ति...- single quote before क. Line 8:'आद्येपदे...- single quote before आ. Line 24:'ऋतुचिह्न...- single quote before ऋ. Then what is'afterह्न? Wait, could it be
( १४ )
त्यक्त्वा भास्कराचार्येण ऋतुवर्णनद्वारा पदज्ञानं समीचीनं ज्ञात्वा कृतमिति ।
चन्द्रग्रहणाध्याये रविचन्द्रभुवां योजनबिम्बानि, रविचन्द्रयोर्योजनात्मककर्ण-
स्पष्टीकरणं, भूभा बिम्बानयनं, ग्रासमानाद्यानयनं, परिलेखप्रकाराश्चाचार्यैरुक्ताः,
श्रीपतिना भास्कराचार्येण च कथनक्रममादाय विशेषतया तथैवानूदितः । ब्रह्म-
गुप्तकृत एव सूर्यग्रहणाधिकारः श्रीपतिना प्रायः श्लोकान्तरैरुक्तः । उदयास्तमया-
ध्याये आयनदृक्कर्मसाधनं कृतं परं तन्न समीचीनं श्रीपतिनाऽपि प्राचीनरोक्तं
तदानयनं कृत्वा—
खनभोधृतिभिः समाहतं प्रथमं दृक्फलमायनाह्वयम् ।
द्युचराश्रितभोदयासुभिर्विहृतं स्पष्टमिह प्रजायते ॥
इत्यनेन तत्स्फुटीकरणं कृतं, एतदवलोक्य भास्कराचार्येण 'आयनं वल-
नमस्फुटेषुणा सङ्गुणमि' त्यादिना तदेव
( १५ )
इन्दूच्चोनार्ककोटिघ्ना गत्यंशा विभवा विधोः ।
गुणो व्यर्केन्दुदोः कोट्यो रूपपञ्चाप्तयोः क्रमात् ॥
फले शशाङ्कतद्गत्योर्लिप्ताद्ये स्वर्णयोर्वधे ।
ऋणं चन्द्रे धनं भुक्तौ स्वर्णसाम्यवधेऽन्यथा ॥
इत्यनेनैतादृश एव चन्द्रसंस्कारो मुञ्जालाचार्येण 'लघुमानस'नामके
करणग्रन्थे कथितः । परमेतयोः सहशत्वाभावात् -- श्रीपतिना वेधेन दृष्ट्वा ततो
भिन्नोऽयं कथित इति प्रतिभाति । श्रीपत्युक्तोऽयं संस्कारो भास्कराचार्येणासकृद्-
दृष्ट्वा विवेचितस्तत्र स्वोपलब्धेर्विस्तारपूर्वकं प्रतिपादनार्थमेको 'बीजोपनय'
नामको ग्रन्थः ५६ श्लोकात्मकः सिद्धान्तशिरोमणि रचनैकवर्षानन्तरं—
मयाय बीजोपनये यदन्ते सूर्योक्तमाद्यं परमं रहस्यम् ।
प्रकाशये गोप्यमपीह देवं प्रणम्य बीजं जगतां हितार्थ
ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तोत्तरार्धे परिकर्मविंशतिः (सङ्कलितम्, व्यवकलितम्,
प्रत्युत्पन्नो गुणनम्, भागहारः, वर्गः, वर्गमूलम्, घनः, घनमूनम् । पञ्चजातयः,
त्रैराशिकम्, व्यस्तत्रैराशिकम्, पञ्चराशिकम्, सप्तराशिकम्, नवराशिकम्, एका-
दशराशिकम्, भाण्डप्रति भाण्डं चेति) कथिताऽस्ति, सर्वत्रैव चतुर्वेदाचार्य्योक्ता
उद्देशकाः (उदाहरगानि) सन्ति । सिद्धान्तशेखरेऽपि परिकर्मविंशतिः (अभित्ना-
ङ्कानां गुणन-भजन-वर्ग-वर्गमूल-घन-घनमूलानीति षट् ६, भिन्नाङ्कानां योगान्तर-
गुणन-भजन-वर्ग-वर्गमूलानीति षट् ६, भाग प्रभाग-भागानुबन्ध-भागापवाहाराख्य-
जाति चतुष्टयम् ४, विलोमकर्म १, त्रैराशिकम् १, व्यस्त त्रैगशिकम् १, पञ्च-
राशिकम् १, इति ) ब्रह्मगुप्तश्रीपत्युक्त विंशत्यां परिकर्मसु विषयवर्णने महानेव
[L1
ि'त्यादेर्विलोमेन परिधितो व्यासानयनवदस्ति,-> wait,'तद्वर्गतो दशगुणात्पदं परिधिरि'त्यादेर्विलोमेन`
श्रीपतिनापि 'कालः स्यात्परिवेर्वर्गाद्दिग्भक्ताच्च पदं त्विहे'ति प्रकारानुकूलैव त्रिज्या--> wait, is itस्यात्परिवेर्वर्गाद्orस्यात्परिधेर्वर्गाद्? Look closely atपरिधेर्वर्गाद्: the letter has the loop at the top left characteristic ofध, but no top line across it. Yes, it'sध! But wait, does it look likeवे? No, look atवinवर्गाद्:वhas a rounded belly on the left with vertical line on right and full top line.धinपरिधेर्has the characteristic curly left horn ofध! So it isपरिधेर्वर्गाद्.तिथियुगाग्नि ३४१५ मिताऽस्तीति स्वीकृता भास्कराचार्येण 'व्यासे भनन्दाग्नि-हते विभक्ते खबाणसूर्यैः परिधिः सुसूक्ष्मः' इत्यनेन व्यासात्परिध्यानयनं कथ्यते ।
वलोकनात्स्फुटमस्ति । भास्करेण 'अन्त्यज्योत्पत्तौ' बहवो विशेषाः प्रतिपादिताः
सन्ति ।
स्फुटगतिवासनायां—मन्दफलसाधनेऽपि कर्णानुपातेन यत्फलं तदेव समी-
चीनमिति कर्णः कथं न कृत इत्यस्य कारणम्—
त्रिज्याभक्तः परिधिः कर्णगुणो बाहुकोटिगुणाकारः ।
असकृन्मान्दे तत्फलमाद्यसमं नात्रकर्णोऽस्मात् ॥
कथितम् । सिद्धान्तशेखरे—
त्रिज्याहृतः श्रुतिगुणः परिधिर्यतोदोः कोट्योर्गुणो मृदुफलानयनेऽसकृत्स्यात् ।
स्यान्मान्दमाद्यसममेव फलं ततश्च कर्णः कृतो न मृदुकर्मणि तन्त्रकारैः ॥
इति श्रीपत्युक्तश्लोक आचार्यो ( ब्रह्मगुप्तो )क्त श्लोकस्यानुवादरूप एव,
भास्कराचार्येणापि—
स्वल्पान्तरत्वान्मृदुकर्मणीह कर्णः कृतो नेति वदन्ति केचित् ।
त्रिज्योद्धृतः कर्णगुणः कृतेऽपि कर्णो स्फुटः स्यात्परिधिर्यतोऽत्र ॥
तेनाद्यतुल्यं फलमेति तस्मात् कर्णः कृतो नेति च केचिदूचुः ।
नाशङ्कनीयं न चले किमित्थं यतो विचित्रा फलवासनाऽत्र ॥
इह कर्णेन यत्फलमानीयते तदेव समीचीनम् । यन्मन्दकर्मणि कर्णो न
कृतस्तत्स्वल्पान्तरादिति कथ्यते । मन्दकर्मणि मन्दकर्णतुल्येन व्यासार्धेन यद्वृत्तं
तत्कक्षावृत्तम् । तेन ग्रहो गच्छति । यो मन्दपरिधिः पाठपठितः स त्रिज्यापरिगतः ।
अतोऽसौ कर्णव्यासार्धे परिणम्यते । यदि त्रिज्यावृत्तेऽयं परिधिस्तदा कर्ण-
वृत्ते क इति स्फुटपरिधिः । ततः स्वेनाहृते परिधिना भुजकोटिजीवे भांशैरित्यादिना
यत्फलमागच्छति तत्रिज्यया गुणितं कर्णेनभक्तं यल्लब्धं तत्पूर्वफलतुल्यमेव
फलमागच्छतीति ब्रह्मगुप्तमतम् । अथ यद्येवं परिधेः कर्णेन स्फुटत्वं तर्हि किं
शीघ्रकर्मणि न कृतमित्याशङ्क्य चतुर्वेदः कथयति—ब्रह्मगुप्तेनान्येषां प्रतारण-
परमिदमुक्तमिति । तदसत् । चले कर्मणीत्थं किं न कृतमिति नाशङ्कनीयम् ।
यतः फलवासना विचित्राऽस्तीति । अन्यत्सर्वं पूर्वकथितमेवेति ।
ग्रहणवासनायां—छादकनिर्णयं कृत्वा राहुकृतं ग्रहणं न भवतीति वराह-
मिहिरादीनां मतं प्रतिपाद्य संहितामतमवलम्ब्य तन्निराकृतम् ।
राहुकृतं ग्रहणद्वयमागोपालाङ्गनादि सिद्धमिदम् ।
बहुफलमिदमपि सिद्धं जपहोमस्नानफलमत्र ॥
यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति पूर्ण एवं शुद्ध प्रतिलेखन प्रस्तुत है:
( १६ )
लोक प्रथेयमिति कथयित्वा राहुकृतं ग्रहणं भवतीत्यत्र स्मृति वाक्यं वेदवाक्यं च
प्रतिपादितम् । युक्त्या राहुकृतं ग्रहणं न भवति । परन्तु स्मृतिषु-पुराणेषु वेदेषु
च राहुकृतं ग्रहणं प्रतिपादितमस्त्यतोऽत्र द्वयोर्मतयोः समन्वयः—
राहुस्तच्छादयति प्रविशति यच्छुक्लपञ्चदश्यन्ते ।
भूछाया तमसीन्दोर्वरप्रदानात् कमलयोनेः ॥
चन्द्रोऽम्बुमयोऽधःस्थो यदग्निमयभास्करस्य मासान्ते ।
छादयति शमिततापो राहुश्छादयति तत् सवितुः ॥
आचार्येण कृतः । सिद्धान्तशिरोमणौ गोलाध्याये भास्कराचार्येण भूभाकृतं
चन्द्रग्रहणम् । चन्द्रकृतं सूर्यग्रहणं प्रतिपाद्य स्मृतिपुराणादिमतेन साकं
समन्वयार्थ—
राहुः कुभामण्डलगः शशाङ्कं शशाङ्कगश्छादयतीव बिम्बम्