सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)

Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans

नरपति नाल्ह द्वारा

कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariHindipublished315 पृष्ठ

इस ग्रन्थ के बारे में

बीसलदेव रासो कवि नरपति नाल्ह की रचना है और प्रारम्भिक हिन्दी तथा पुरानी राजस्थानी साहित्य की चर्चित कृतियों में गिनी जाती है। इसका नायक साँभर-अजमेर का चौहान राजा बीसलदेव है, जिसे सामान्यतः विग्रहराज से जोड़ा जाता है। रचना-काल और भाषा दोनों पर विद्वानों में मतभेद रहा है।

यह वीर-काव्य से अधिक एक विरह-काव्य है। कथा में बीसलदेव का विवाह मालवा के राजा भोज की पुत्री राजमती से होता है; एक कटु बात पर रूठकर राजा उड़ीसा चला जाता है, और बारह वर्ष तक राजमती विरह में सन्देश भेजती रहती है। अन्त में राजा लौटता है और दोनों का पुनर्मिलन होता है। राजमती के बारहमासा-शैली के विरह-वर्णन इस काव्य के सबसे प्रसिद्ध अंश हैं।

यह स्कैन डॉ. तारकनाथ अग्रवाल के वैज्ञानिक सम्पादन का है। उनके 'दो शब्द' के अनुसार सत्यजीवन वर्मा का संस्करण पहले छप चुका था, फिर भी डॉ. सुनीतिकुमार चाटुर्ज्या और डॉ. सुकुमार सेन के कहने पर उन्होंने उपलब्ध सभी पाण्डुलिपियों के आधार पर नया पाठ तैयार किया। डॉ. सुकुमार सेन का 7 मई 1962 का अंग्रेज़ी आशीर्वचन भी आरम्भ में है। पुस्तक 315 पृष्ठों की है।

  • ३०४ -
    “ढ”
    ढाफणउ-ढापा जाना, छिपाना। दुलई-चल रहा है।
    “त”
    तणउ-तण-तृण-घास। तुरीय-तुरग-घोड़ा। ताजीय-ताजी। ताणीया-
    तणिअ-ताना हुआ। तिउरि-उसी प्रकार। तलइ-नीचे। तह-तेरे। तत-
    तप्त। ताजणउ-घोड़े का। तापडउ-धूप। तुमनह-तुमसे। तूठउ-संतुष्ट।
    तेजी-ताजो, घोड़े की एक जाति। तंगारह-तंबोलि-रान। तोरणि-बहिर्द्वार
    तूठी-तुष्ट, प्रसन्न। तपई-तप्पइ 'तप करना', गरम होना, तपाना। वती-से।
    “थ”
    थोटी-थोटी-कुछ-कुछ।
    “द”
    देखउ-देखना। दातार-देने वाला, दाता। देउयो-दे। दीन-दिया।
    दीयठ-दरवाजे पर। देडवढी-दुंदुभी। दाहिमा-दक्षिण दिशा, दक्षिण देश।
    दाइजउ-दहेज। दिहाडउ-दिन। दावडी-लड़की, छोकड़ी। दीज-द्वितीया।
    दाधा-जलाया हुआ। दिठि-दृष्टि दिटि-नजर, नेत्र। दवरती-दमयंती। दुषि-
    दुःख। दुधू-दुग्ध-दूध। देवरुइ-देवता का। देव-देवता 'दृश्य' यहाँ बीसल
    देव। दीप-दीपक (राजमती)।
    “ध”
    धीरियउ-धार का। धारइ-धारण किया। धान-धान्य, अन्न। धीन-
    धान्य। धण-स्त्री राजमती। धवल्या-सफेद, सफेदी कराना। धवलीय-धौरी।
    धीरय-वीर्य्य-धैर्य। धण का नाह-पति। धण-राजमती।
    “न”
    नवि-णवि (वैपरीत्य सूचक अव्यय) नहीं। नइ-णइ-नदी, नम्रतापूर्वक।
    नवसर, नव-णव, नया। नावइ-न आवइ-नहीं आता है। नावीया-नहीं
    आवोगे। नल्ह-नाल्ह कवि। नगर-शहर। नीकी-अच्छी, सुन्दर। नयण-
    नयन-आँख। नीसरइ-णिस्सरइ, बाहर निकलना। णिवात-नवनीत-मक्खन।
    नयर-नगर। नाह-णाह, नाथ। नरेश-नरों के स्वामी। नीसाणौ-नगाड़ा।
  • २०५ -

नालेर-नारिकेल-नारियल । निवार, णिवार-निवारण । नवकरि-नमस्कार
करना । नयीण-नम्रतापूर्वक, नम्र होकर । निहालती-निरीक्षण करना-देखना ।
नाद-शान । न्हांग-नहाना । निरममां-निष्ठुर । नहड़ा-निकट ।
"प"
पयाण-प्रयाण-गमन, प्रस्थान । पाणही, पाणहा-जूता । पूगी-पूरा कर ।
पीक-पान का पीक । परिहसि-परिहास । पउलि-पौरि । पयउहर-पयोधर ।
पूहुउ-पूछो । पुरिणी-पूर्व का (उड़ीसा का) । पूति-पुत्त-पुत्र । पारण्ड-
पारण । परिगह-परिणगाह-ममत्व । परिमाण-प्रमाण । पूरव्वउ-पूर्व का ।
पाटलउ-पाटा । पृठि-पृष्ठि, पिठ्ठो, पृष्ठ, पीठ । परहरउ-छोड़ना (छोड़ा)
पहुता-पहुँचा । पग-पांव । पातलउ-पतला । पधारउ-पधारना, जाना । पछहं-
पीछे । पूरवी-पूर्व का । पाका-पका । पटोली-पट्ट, पहनने का कपड़ा । पसाउ-
प्रसादन-प्रसन्न करना । पलाणि-पलोँड । पाणइ-पानी । पालि-तालाब आदि का
बन्ध । पायस्या-पायस-खीर । पगर-पगड़ी । पोष-पौष मास । पालपी-पालकी ।
पहिरावणं-पहिरामण-पहिरावण-भेंट में दिया जाता है वस्त्र जो । परणि-विवाह ।
पश्चिम-पश्चिम । पहिरणइ-परिधान । पातली-पतली । परगास परकास-प्रकास-
दिया, इसा । पतंगउ-पन्ना, पंचांग । प्रथमइ-पहले । पठाइ-भेज दे । पालउ-
पालन करो । पतीयं-विश्वास करना । पाषारह-पाखार, काठी (घोड़ों पर पाखर
काठी) । पपालिज्यो-पतारना । पाट-रेशम । पटंबर-रेशमी वस्त्र । पऊत-
लउ-पहुँचा । पाइअइ-पाना । परिणवा-विवाह । पाइक-प्यादा, पैर से चलने
वाला सैनिक । पाटि-पीठ । पलाणीया-पलाणिअ-भागा, दौड़ा, भागा हुआ,
गया । पडलि-पडलिअ-पका हुआ, जला हुआ दुग्ध । पौरि-ड्योढ़ी । पहर-
पहनना । पतीजी-प्रतीति, विश्वास । परकाइ-दूसरों के शरीर में । पंषी-पक्षी ।
पउहर-पयोधर । परजल-प्रज्ज्वलित । पाइसुं-पायस-खीर ।
"फ"
फाटि-फटकर । फेडियउ-छोड़ना । फट्फइ-फड़कना । फिऱ्या-घूमा ।
फूला-फुलरा । फेरवी-फेरना ।
"भ"
भवण-उत्पत्ति, जन्म, मकान, असुर कुमार आदि देवों का विमान, सत्ता ।
भेदइ-भेदना, तोड़ना । भेरि-भेरी, वाद्य विशेष । भोगवउ-भोग करना ।

  • २०८ -
    मदि-मदना । सगलप-नागल-सपल-सफल । गोचिति-यह हृदय में । सांयलउ-
    संबल । सुमाइ-सुमग-आनन्द । गं-गाथ, से । रांड-गमान । भीम-जर ।
    मझोभित-सुशोभित । मुणीजा-सनेही, स्नेहियों । गंरया-थोड़ा । पाग्-पान ।
    पाल-निचले भूभाग (गड्ढे) । पेह-खेद-धूलि-रज । विसाइ-चमक जाती है ।
    पास्ड-सार । पाउलि-चौरी । पाइ-पाने बैठना । सद-सद्यः । मुरस-स्ववश-
    स्वतन्त्र । सोपारइ-लग्न की सुपारी । सीला-शीतल । मुमतउ-धीरे-धीरे । संचि-
    जइ-सींचते हैं ।
    '६'
    हस वाहण-हंसवाहिनी, सरस्वती । तुउ-तुझा । हउँरि-मैं । हियडलइ-
    हृदय । ढेली-ढोली । हलवइ-धीरे । हारि-पराभूत होना ।
  • सहायक ग्रन्थों की सूची *,
    'छंद, रस, और अलंकार तथा भाषा'
    १. उक्ति व्यक्ति प्रकरणम्— सं० मुनि जिनविजय तथा डा० सुनीति
    कुमार चाटुर्ज्या ।
    २ छंदोऽनुशासनम्— संपादक प्रो०एच० डी० वेलणकर ।
    ३ छंद प्रभाकर— जगन्नाथ प्रसाद "भानु" ।
    ४. पिंगल छंद सूत्रम्— पिंगलाचार्य, स्व०पं० सीतानाथ समाध्यायी
    भट्टाचार्य द्वारा सम्पादित तथा श्री
    गोविन्द चन्द्र काव्यतीर्थ पुराणाशास्त्री
    द्वारा संशोधित ।
    ५. रघुनाथ रूपक गीतारा— मंश कवि 'त० महताब चन्द्र रांकेड,
    'विशारद'जयपुरवाल । 'नागरी प्रचारिणी
    सभा काशी ।'
    ६. अपभ्रंश मीटर्स— प्रो० एच० डी० वेलणकर, 'बम्बई
    यूनिवर्सिटी जर्नल १६३३-३४ पृ०
    ३२-३४ ।'
    ७. राजस्थानी लोकगीत— स्व० श्री सूर्यकिरण पारीक, एम० ए० ।
    ८. रस गंगाधर— जगन्नाथ पण्डितराज 'सं०—पं०
    पुरुषोत्तम शर्मा चतुर्वेदी, नागरी प्रचा-
    रिणी सभा ।'
    ६ काव्य कल्पद्रुम— कन्हैयालाल पोद्दार ।
    १० हिन्दी व्याकरण— कामताप्रसाद गुरु ।
    ११. नोट्स आन दि ग्रामर आफ
    दी ओल्ड वेस्टर्न राजस्थानी— तेस्सितोरी ।
    १२. हिन्दी भाषा का इतिहास — डा० धीरेन्द्र वर्मा ।
    १३. राजस्थानी भाषा — डा० सुनीति कुमार चाटुर्ज्या ।
  • २१० -
    १४. राजस्थानी भाषा और साहित्य- पं० मोतीलाल मेनारिया।
    १५. डिंगल में वीररस- " " "
    १६. कम्परेटिव फाइलोलाजी- डा० पी० डी० गुने।
    १७. लिंग्विस्टिक सर्वे आफ इण्डिया- वोल्यूम ६।
    १८. अ ग्रामर आफ कम्पेरेटिव
    आर्यन लैंग्वेज- जान बीम्स।
    १६. अ ग्रामर आफ गाडियन
    लैंग्वेज- ए० एफ० आर० हार्नले।
    इतिहास, भूगोल, तथा अन्य पुस्तकें
    २०. नागरी प्रचारिणी पत्रिका- संवत् १६५८, १६७६, १६८२, १६६५,
    १६६६, १६६७.
    २१. राजस्थानी पत्रिका- भाग ३
    २२. एनुअल रिपोर्ट आन दी सर्च
    फार हिन्दी मैन्युस्क्रिप्ट फार
    दी इयर १६००।
    २३. बार्दिक सेलेक्शन्स - लाला सीताराम।
    २४. मिश्रबन्धुविनोद-
    २५. पृथ्वीराज विजयाख्य महाकाव्यम्-जौनराज कृत टीका सहित
    'बिब्लोथेका इंडिका प्रकाशन।'
    २६. भारत के प्राचीन राजवंश-
    २७ इण्डियन एन्टिक्वेरी 'वाल्यूम १४।'
    २८. वेलिकृष्ण रुक्मिणीरी
    २६. राजपूताने का इतिहास- डा० गौरी शंकर हीराचन्द्र ओझा।
    ३०. रिपोर्ट्स आफ दी आर्के
    लाजिकल सर्वे आफ इण्डिया।
    ३१. हिस्ट्री आफ ओरीसा- श्री आर० डी० बनर्जी
    ३२ एनल्स एण्ड ऐन्टिक्लीटीज
    आफ राजस्थान- कर्नल टाड।
  • २११ -
    ३३ राजपूताने का इतिहास- जगदीश सिंह गहलोत ।
    ३४. हिस्ट्री आफ मालवा- मालकम ।
    ३५ वंश भास्कर- सूर्यमल्ल मिश्र ।
    ३६. अजमेर मारवाड़ गजेटियर सी० सी० वाटसन ।
    ३७. अजमेर हिस्टारिकल एण्ड
    डेसक्रिप्टिव- एच० बी० शारदा ।
    ३८ डाइनेस्टिक हिस्ट्री आफ
    नादर्न इण्डिया । वाल० १ एव २ डा० एच० सी० राय ।
    ३६ राजा भोज- विश्वेश्वर नाथ रेऊ ।
    ४०. एन्स्येन्ट जोमफी आफ इंडिया-एलेक्जेण्डर कनिंघम ।
    ४१ सेन्ट्रल इण्डिया गजेटियर ।
    ४२. एन्शियन्ट हिस्ट्री आफ इण्डिया वा० ए० स्मिथ ।
    ४३ इण्डियन क्रानोलगी- एल० डी० कन्नास्वामी पिल्लइ
    ४४ हिस्ट्री आफ ओरीसा- एल० के० महताब ।
    ४५ जर्नल आफ द एशियाटिक
    सोसाइटी 'बंगाल' ।
    ४६ इण्डियन एराभ - एलेक्जेण्डर कनिंघम ।
    ४७ एन्शियन्ट इण्डियन हिस्ट्री-विनायक राव ।
    ४८ मगरह मेरवाड़े की कौमों का
    इतिहास ।
    ४६ द ग्लोरी दैत वाज गुजरात
    देश (भाग ३)- श्री के० एम० मुन्शी ।
    ५०. हिस्टोरिकल इन्सक्रिप्शन्स
    आफ गुजरात- जी० वी० आचार्य ।
    ५१. हिस्ट्री आफ मेडिवियल हिन्दू
    इण्डिया- सी० सी० वैद्य ।
    ५२. हिस्ट्री आफ पारमार्स आफ
    मालवा- डी० सी० गांगुली ।
  • २१२ -
    ५३. एन्सियन्ट इण्डिया ऐज डेसक्राइब्ड् बाई टालेमो ।
    ५४ वीर काय— डा० उदयनारायण तिवारी ।
    ५५ बीसलदेव रासो— श्री सत्यजीवन वर्मा ।
    ५६ बीसलदेव रासो— डा० माताप्रसाद गुप्त ।
    ५७ हिन्दी साहित्य का इतिहास-आचार्य रामचन्द्र शुक्ल ।
    ५८. हिन्दी साहित्य का आलो
    चनात्मक इतिहास— डा० रामकुमार वर्मा ।
  • शब्द कोष *
    ५६ पाइ अ - सद् - महार्णवो ।
    ६०. अभिधान राजेन्द्र ।
    ६१ संस्कृत हिन्दी डिक्शनरी -- मानियर विलियम ।
    ६२ वैदिक इंडेक्स । मैकडोनेल और कोय ।
    ६३ हिन्दी शब्द सागर ।
    ६४ ढोला मारू रा दूहा ।
    ६५ डिंगल रा सबद । रायल एशियाटिक सोसाइटी में सुरक्षित
    पाण्डुलिपि । राजस्थाना पाण्डुलिपियों
    की सूची पत्र स० ३८ सी० १६ ।

अंग्रेजी ग्रन्थ
1 Introduction to the Principles of Textual Criticism—
Dr. Katre
2 The Grammar of Old Western Rajasthani—Dr L P.
Tissitori
3. Comperative Philology—Dr. P. D. Gune.
4 Linguistic Survey of India—Vol IX.
5 History of Orrisa—R. D Banerjee
6 Rajasthan—Todd (Crooke's Edition)
7. History of Malwa—Malcolm.
8 Hindi Search Reports
9 A Grammer of Comperative Aryan Language—John Beams.
10 A Grammar of Gandhian Language—A. F R Horenle.
11 Gujrati Language & Literature—N B Divatia
12 Ajmer-Merwara Gazetteer—C C Watson
13 Dynastic History of Rajput (Vol I & II)—Dr Hem Ray
14. History of Kanauj—Dr R S Tripathy
15 Ancient Geography of India—Cunningham
16 Gazetteer of C. India—(Malva Dhar)
17 Ancient History of India—V A Smith
18. Ajmer—H B. Sarda
19 Marwar Ka Itihas—Biswesuar Nath Reu
20. Indian Chronology—L D Swami K. Pillai
21. History of Orrissa—H. K Mahatab
22 Indian Eras—Cunningham.
23 Bardic Chronicals of Rajsthan.
24. The Glory that was Gujarat-Desha P. III—K. M. Munshi.
25 Historical Inscriptions of Gujrat—G. V Acharya
26 History of Mediawal Hindu India—C V. Vaidya
27 History of the Parmars of Malwa—D C. Ganguly.
28 Ancient India as described by—Ptolemy.
29. Rajputana Gazetteer Vol I & II