बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)
Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans
by नरपति नाल्ह
About this granth
Bisaldev Raso (बीसलदेव रासो) is a poem by Narapati Nalha and one of the much-discussed early works of Hindi and old Rajasthani literature. Its hero is the Chauhan king Bisaldev of Sambhar and Ajmer, usually identified with a Vigraharaja; both its date and its linguistic affiliation have been debated by scholars.
It is a poem of separation more than of war. Bisaldev marries Rajmati, daughter of King Bhoja of Malwa; stung by a remark of hers, he leaves for Orissa, and for twelve years Rajmati sends him messages in her longing until he returns and they are reunited. Her laments, arranged through the months of the year, are its most remembered passages.
This scan is of the critical edition by Dr. Tarak Nath Agrawal. His foreword explains that although Satyajivan Varma's edition already existed, Suniti Kumar Chatterji and Sukumar Sen asked him to prepare a new text from all available manuscripts and printed editions. A note of appreciation by Sukumar Sen, dated 7 May 1962, opens the book. It has 315 pages.
४. चतुर्थ खण्ड: चौहान साम्राज्य वैभव, ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य व उपसंहार
- १४० -
राजा रौ¹ बोलियउ² पारस राय ।
पथि उपि माणकउ किउ³ गुणाउ ॥
रतन पदारथ रूपीया +
म्हा का लगा सुणीजा थाका⁴ पूति⁵ ॥
पूरियो राठ अस बोलियउ⁶ ।
तथ वीसलराउ अणठ घरि टठि ॥२०५॥
उटीमा थी तळट्टी उतरइ राइ⁷ ।
नगर पवावइ दिवस⁸ गियाइ⁹ ॥
धीरय¹⁰ देय्यो रखीया ।
दिवस चिहुँ मादि पहुचियो जाइ ॥
राजमती¹¹ नै इम¹² कहै ।
गोरी घरि नह ठमाइयउ बीसल राउ ॥२ ६॥
१ आ० ६ मु, आ० १२ मु ।
२ आ० १२ नालीयौ ।
३ आ० ६ कियो, आ० १२ किया ।
४ आ० १२ याकिय, आ १२ थाका ।
५ आ० १२ पृठि ।
६ आ० ६ इस बोलिय, आ० १२ इम नोलीयौ
यह छंद आ० ६ म २०७ तथा आ० १२ म २०० है ।
७ आ० १२ राउ ।
८ आ० २ न्यिस ।
९ आ० १२ वियाई
१० आ० १२ धीरप ।
११ आ० १२ राणी राजता ।
१२ आ० ६ इम, आ० १२ इम ।
यह छंद आ० ६ मं २०८ तथा आ० १२ म २०१ है ।
- १४१ -
तठद्द¹ पड़इ दिनावद्द² धीरज राउ।
छह कोइ³ अजमेरह जाइ॥
छाप टका देवै⁴ गाडि का⁵।
हव वउ⁶ धीरी रिपि दिउ⁷ मनह⁸ सुभाइ॥
दिन⁹ बहु¹⁰ नह¹¹ म्है आविस्या।
सत्रवंसी राय नह कहिज्यो जाइ॥१२०७॥
तठद्द¹² जोगिनउ¹³ एक अपूरव राउ।
जदूं¹⁴ मन¹⁵ दरह तो¹⁶ सांभरि जाइ॥
चखत खपल सुचाजण्ड¹⁷।
थे तट पूछउ जोगी नह बोलायद्द राइ॥
१. ग्रा० १२ तठै।
२. ग्रा० १० दिवाईयो।
३. ग्रा० ६ कोइ आन, ग्रा० १२ कोई आन।
४. ग्रा० ६ ढुंगा, ग्रा० १२ यउ।
५. ग्रा० १२ रोकडा।
६. ग्रा० १२ (में नहा है)।
७. ग्रा० १२ दीयउ।
८. ग्रा० १२ (में नहीं है)।
९+१०+११ ग्रा० ६ दिन चिहु मै, ग्रा० १० चिहे दिन नै।
यह छंद ग्रा० ६ में २०६ तथा ग्रा० १० में २०७ है।
१२+१३. ग्रा० ६ अठै जोगनो, ग्रा० ६, अ० २ जोगी एक, ग्रा०
१२ तठैजोगनउ।
१४. अ० २, ग्रा० ६ (में नहा है) ग्रा० १० जउ।
१५. ग्रा० ६ मन रीं,
१६. ग्रा० १२ तउ।
१७. अ० २ अरि चाराण्ड, ग्रा० ६ चालणौ, ग्रा० ६ सुचाचलो,
ग्रा० १० सो चालणौ।
- १४२ -
जो मागह¹ सो आलिओ² ।
उखिगह³ पाटण सरसा धारह गाम ॥२०८॥
धाइउ जोगी रामा पोयड धादेस ।
भगवां कापडा महुला वेनि ॥
कापि अधारीय⁴ सिरि जटा ।
उचितउ सीगा सीगी पूरियउ⁵ नाद ॥
रतन जडिव क⁶ मेघडा ।
उकह⁷ बजर⁸ कगोटीय९ दाउडी१० पाइ११ ॥
गढ अजमेरो गम करउ ।
राठडू करि जोडी नहु पणे पडइ राउ ॥२०६॥
१. अ० २ ज्यो मागौ, आ० १२ जौ मागइ ।
२. अ० २ द्यू आलयौ । ३. आ० १२ (में नहीं है) ।
यह छंद अ० २ खड ३ र्म ६६, आ० ६ खड ३ में ६७,
आ० ६ में २१० तथा आ० १२ में २०३ है। लेकिन अ० २ और आ०
६ में ४ और ६ है—
४. रूप अपूरद ( सुन्दर नै-आ० ६ ) चालिय वेस ।
६. पाटण सरिसा नयर असेक ।
४. आ० १२ आपरी ।
५. आ० १२ पूरीयो ।
६. आ० १२ फडि ।
७. आ० १२ उगरै ।
८. आ० १२ वज ।
९. आ० ० कछोटडी ।
१०. आ० १२ पावडी ।
११. आ० ६ पाग, आ० १२ पग ।
यह छंद आ० ६ मे २११ तथा आ० १२ में २०६ है ।
लेकिन आ० १२ मे अंतिम पंक्ति है :—
करजोडी राजा पाय पडति ।
- १४३ -
जोगनउ^१ बोलइ^२ धरह नरेस ।
प्रभूगीयउ^३ रावळ^४ अइ परदेसि ॥
राज भयणि^५ राणी पणी^६ ।
राउ कहि नहुं^७ पंगिल^८ फिरनइ देसि ॥
दिठि दिठी नत्रि उछपउ ।
गइ अजमेरि गउ भुजाइ^९ पदेसि ॥२१०॥
१ आ० २, आ० ६ जोगी, आ० १२ जोगिनो ।
२. आ० २, आ० ६ कहइ, आ० ६ वोलियो ( इसके बाद आ० २,
आ० ६ में सुनि आ० ६ में सुन हो, हे ) ।
३ आ० १२ प्रभूभियो ।
४. आ० १२ रायलै ।
५. अ० २ राजभणी, आ० ६ राजपरिणि ।
६. आ० ६ रावलगणी ।
७ आ० १२ तुम्हे कहा
८ आ० १२ कागड ।
यह छंद आ० २ खड ३ मै ७०, आ० ६ खड ३ में ६८,
आ० ६ मे ६१- तथा आ० १२ मे २०५ है।
लेकिन अ० २ और आ० ६ मे २, ४, ५, ६ इस प्रकार है :-
२ बिस उणहारउ किंवा लहेस ।
३ ऊँचें गोलइ लोबइ नाफ ।
५ जीव पराया ( आ० ६. जिणी परे ) ओलझाइ ( घणजा-
ग्लाइ आ० ६ ) ।
६. घोरी प्रभु ( दीज्यो, आ० ६ ) धरण कह हाथि ।
आ० १२ मे ५ वीं ओर ६ ठी पक्तियाँ है :-
५. डिंडिही दाननिउ लघु ।
६. गइ मेर गुजले पदसि ।
- १४४ -
- भनि^१ जोगी वदइ नरनाथ^२।
रतम^३ पचोलउ^४ घण कर 'हाथि ॥
गुणरत्नो मियी^५ चागुली ।
उयाण कउन पयठहर पावझा रेपि^६ ॥
बोलती पोलइ दुद्द^७ पाछरी^८ ।
उयारह संवण सुद्धली झझरुद्द^९ हाथि ॥
चूदि पहइ रुद्द^१० चूहिकउ ।
घे तउ^११ चीरी तिए^१२ घण कइ हाथि ॥२११॥
घय जोगी कु^१३ पुछइ राउ^१४ ॥
ये क्रियि विधि^१५ परि मंडल^१६ जाउ ॥
✓ १. आ० १२ सांभलि ।
२. अ० २, आ० ६ मुणि श्रीभुवन नाथ ।
३+४ अ० २, आ० ६ पटम कमल छे ।
५. आ० १२ सी ।
६. आ० १२ पावल रेह ।
७+८. अ० २, आ० ६ छह आकुली ।
६. आ० १२ झुलक इच्छे ।
१०. आ० १२ कहीकि ।
११ आ० १२ ( में नहीं है ) । १२ आ० १२ चीरी दीन्ह्यो ।
यह छंद अ० २ खड ३ में ७९, आ० ६ संड ३ में ६९,
आ० ६ में २१३ तथा अ ० १२ में २०६ है ।
लेकिन अ० २ में ३, ४, ५, इस प्रकार है :—
३. हिव होमी बातकी फामली ।
४. रीम भूलउ रे प्रभु उणीहार ।
५. जोगी गोरडी इणि उणीहार ।
१३. आ० ६ तब जोगिनै, आ० १२ तत धिण जोग नै ।
१४. आ० ६ पूछइ ततपिण राउ, आ० १२ पूछै छै राउ ।
१५ आ० १२ किणि विवि मे । ✓ १६ आ० ६ परमंडले ।
१० - १४५ -
पुयय¹ विद्या यह सुन्द कन्दइ ।
स्वामी कहूं सुन्द जायउ मेणक मंत² ॥
वह सुन्द काया राखता³ ।
श्यामो⁴ कहू परकाइ⁵ षे⁶ करउ प्रवेस ॥
यह पंथी दुइ संधारइ ।
नाथ जी किम साधउ⁷ परदेव ॥२१२॥
सर्व⁸ जोगिनउ सिद्ध बोल्लइ तिस ठाइ⁹ ।
वचन दुइ म्हाहा¹⁰ सामखड राइ¹¹ ॥
गुटक¹² विद्या अइ¹³ म्हा¹⁴ कन्दइ ।
म्हे¹⁵ गुटकउ सिधी करा¹⁶ गुर उपदेसि¹⁷ ॥
१. आ० १२ कयण ।
२. आ० १२ मतकि तंत ।
३. आ० १२ तुम्हे काई साधना ।
४. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
५. आ० १२ परकाया ।
६. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
७. आ० १२ किमपरि साधउ ।
यह छंद आ० ६ में २१४, तथा आ० १२ में २०७ है ।
८. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
९. आ० ६ तिह ठाइ ।
१०. आ० १२ म्हाफा वचन दुइ ।
११. आ० १२ सामखि राइ ।
१२. आ० १२ गुटिका ।
१३+१४ आ० ६ है म्म्ह, आ० १२ अचै म्हां ।
१५. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
१६. आ० १२ करु ।
१७. आ० ६ गुरूपदेस, आ० १२ उपदेस ।
- २४६ -
आपि डमरू माहि सचरा¹।
ग्हे तउ अण विधि ²राव साधी³ परदेश ॥२१३॥
ये तठ पाछठ हो⁴ जोगी मुलावइ वार ।
सतपिया जाइ जयविज्यौ⁵ सार ॥
राजावती राणी नई इम⁶ कहे ।
नारी घर नई उमाहियह पीसतराउ ॥
तुरंग पछाण्या⁷ छह काढ़िटा⁸ ।
दिन विहु गाहि मिले सोय⁹ आइ¹⁰ ॥२१४॥
तवह् सागिनठ चाखिउ छह¹¹ मुदिक्खठ पह।
सींगी नाद पूरठ¹² सिध ठाह ॥
गुरू का वचन स्मरण करूया¹³ ।
उठु तउ¹⁴ धरती भूलि न देईय¹⁵ पाठ ॥
१. आ० १२ सचरू ।
२ आ० ६ ग्हे इणविधि, आ० १२ इणिविधि ।
३ आ० ६ राय साधा, आ० १२ साधाराव ।
यह छंद आ० ६ में २१५ है तथा आ० १२ में २०८ है ।
४. आ० १२ (में नहीं है)।
५ आ० १२ भायोज्यो ।
६ आ० १२ इम ।
७. आ० १२ पळाणीय ।
८ आ० ६ काढिजा, आ० १२ पायरूया ।
९+१० आ० ६ तुम्हा मिलिस्यह राह, आ० १२ मिलसी आइ ।
यह छंद आ० ६ में २१६ तथा आ० १२ में २०६ है ।
११. आ० १२ (में नहीं है)।
१२ आ० १२ सागानाद पूरइ ।
१३ आ० १२ समरभया ।
१४. आ० १२ उठनौ । १५ आ० १२ मूलन देयह ।
- १४७ -
इतरी च्यालि करि सम काइ ।
जोगो हुजइ दिन भावयड संभरि माहि ॥२१५॥
तब जोगनउ¹ आवडे² हो संभरि माहि ।
भीकी नगरीय सुवस पसाइ ॥
नवखडी मधि षंड³ जाखियहूँ⁴ ।
तठइँ⁵ पाट मडे दे राणी छीवड⁶ बोलाय ॥
पोतछ दे की भूलडा⁷ ।
राणी राजमती नइ देज्यो जाइ ॥२१६॥
ढणरा⁸ चामुर फट्कइ⁹ छहलहइ¹⁰ बाह ।
कइ छिपे¹¹ मोकछइ कइ मिषइ आप ॥
अहर¹² फट्कइ¹³ तन¹⁴ कवइ¹⁵ ।
ठविरह कटीया चारो¹⁶पुणिना रह ठाइ¹⁷॥
यह छंद आ० ६ में २१७ तथा आ० १२ में २१० है ।
लेकिन आ० १२ में अन्तिम दो पंक्तियाँ नहीं हैं ।
१. आ० १२ नवयोगिनी । २. आ० १२ आयो ।
३. आ० १२ नवखंडा । ४. आ० १२ जाणीये ।
५. आ० १२ ( में नहीं है) ।
६. आ० १२ छीपो ।
७. आ० १२ भूजडी ।
यह छंद आ० ६ में २१८ तथा आ० १२ में २११ है ।
८. आ० १२ ढणिया । ९. आ० १२ फडके ।
१०. आ० १२ वहाकै । ११. आ० १२ कै लेपद्य ।
१२. अ० २, आ० ६ अङ्ग ।
१३. आ० १२ फरकौ ।
१४+१५ अ० २ चित इसे, आ० ६ मन ईमइ, आ० १२ तन फडे ।
१६. अ० २ कै इहवा रो ( आ० ६ को ) चीर ।
१७. अ० २ जीसेवीसो ( आ० ६ ससलीस ) जाय ।
– १४८ –
मोमन अधिक उमाहद्दढ ।
जाणउ आज मिलणह¹ सपी सामरि राव² ॥२१७॥
तय जोगिनठ गढ़ अनमेर ।
फिरि करि दीठानी³ च्यारं देस⁴ ॥
पठखिया पउत्ति उघाडि नह ।
सउ सह⁵ राजमती रानी नह देपाइ ॥
छिपउ⁶ आपउ राउ बहुगुण कड ।
दृढ⁷ मुषि वचन कईउ⁸ समुझाइ ॥२१८॥
१. आ० २ तुभ मिलसो, आ० ६ सफै तो मिलै मोहि, आ० ६ जाणो
आज मिले, आ० १२ बाणु आज मिले ।
२. आ० २ आ० ६ सीचरयो राइ, आ० १२ सांबरिराइ ।
यह छंद आ० २, खड ३ में ७८, आ० ६ खंड ३ में ७७,
आ० ९ में २१६ तथा आ० १२ में २१२ है ।
लेकिन आ० २ और आ० ६ में १ पक्ति है—आज रूपी म्हारो
फरकै अग ।
३ पक्ति है—नहीं है ।
५ पक्ति है—हेत (आ० ६ चित्त) जगायो हे सपी ।
३. आ० १२ ( में नहीं है) ।
४. आ० ६ च्यारिउ सेर, आ० १२ चारू सेर ।
५. आ० ६ तो ।
६. आ० १२ लिप्यो ।
७. आ० १२ हु ।
८. आ० १२ वचने कहूं ।
यह छंद आ० ६ में २२० तथा आ० १२ में २१३ है ।
लेकिन आ० १२ में १ली पक्ति है —
“योगनउ पहुतो गढ़ अजमेर ।”
४ थी पंक्ति है—"राखी राजमती ने देहि बोलाई ।”
- १४६ -
राय जोगिनिउ १ पट्टउठ जाउ नहं २ पठद्धि ।
मसम सरीरि नहं ३ विभूति की पड़द्धि ४ ॥
साकि धतुरा खत्ति ५ पर्या ६ ।
उठद्ध ७ रायो नह दासी डोघत्ती पाइ ॥
साध्य मोती पोयती ।
उथ ८ सतपिणि ९ मोली दीया वद्धासि ॥२१६॥
१. आ० ६ जोगिनो, आ० १२ योगिनी ।
२ आ० ६ जाइ ग्रह पैठो, आ० १२ जाइ ग्रह बइठौ ।
३ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
४. आ० १२ विभुत की पात्ति ।
५. अ० २ विम, आ० १२ यग्रति ।
६. अ० २ घणवै ।
७ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
८+६ आ० ६ ततपिणि, आ० १२ ऊठी ।
यह छंद अ० २ खट ३ में ७६, ७७, आ० ६ घट ३ म
७१, ७५ आ० ६ में २२१ तथा आ० १२ में २१४ है । लेकिन
अ० २ और आ० ६ में यह छंद निम्न प्रकार है -
अ० २ (७६) आ० ६ (७४) जोगो बइठो पउलइ जाइ ।
धभूति सरीसी पोलि कयइ ॥
आक धतूरा विस घण ।
बोलइ नोलती बचन मुडाल (आ० ६ बुढोल)॥
राय लीष्यो रो आवीया ।
बेगी चचावइ रूपा की माल ॥
अ० २ (७७, आ० ६ (७५) राय आपण बानो पोइता जाइ ।
जाइ प्रयान सुणाब्या माहि ॥
सघलो रावल ढलहलै (आ० ६ फलमलै) ।
साचन पोवती मोनी की माल
( माहि गाल आ० ६ ) ॥
दासी जाइ सुणपीयो ।
तब धन उठी मोतीअ चलि ॥
- १५० -
सहहू जोगीनह राखी कीयह बारेम ।
भगवा कारडा म्रच्छा बेस ॥
दुगक दुग्ख आइस कइड¹ ।
तबा हठ गोरडी² दीठी नियंछ गात्र ॥
दुवि दग्धी पजर हुइ³ ।
रुजिइइ⁴ दिवस न भूप न नींददी रात्रि⁵ ॥२२०॥
तब⁶ जोगिन्ड द्वारइ⁷ बइठठ आइ ।
सीस जटा घट⁸ भस्मीय छाप ॥
धाघर् मैतेवर कवच्छी⁹ ।
उचठै¹⁰ मुखरित वाणी कहइ संदेस ॥
रातमती स¹¹ कह¹² जोगीयठ¹³ ।
गोरी दिन छिहु गाहि आवेसी धाघइ नरेस¹⁴ ॥२२१॥
१. आ० १२ कहे ।
२. आ० १२ गोरी ।
३. आ० १२ पजरि तुदै ।
४. आ० १२ उगभइ ।
५. आ० १२ यति ।
यह छंद आ० ६ में २२२ तथा आ० १२ में २१५ है ।
६ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
७ आ० ६ द्वारे, आ० १२ बारयाइ ।
८. आ० ६ घटि, आ० १२ घटि ।
९ आ० १२ कछनछी ।
१० आ० १२ ( में नहीं है ) ।
११+१२. आ० ६ मुदु , आ० १२ मु कहे ।
१३ आ० ६ जोगिनउ, आ० १२ भोगीयो ।
१४. आ० १२ आविसी धरा नरेस ।
यह छंद आ० ६ में २२३ तथा आ० १२ में २१६ है ।
- १५१ -
स्वामी कवष्ण¹ देसाणह² कवष्ण³ मुठाह⁴ ।
थारइ परसण कइ बलिहारी⁵ जाउ ॥
घाघण्या छत धारो जीभ की ।
स्वामी दिन चहुमादि जे⁶ आवइ⁷ राइ⁸ ॥
रतन जड़त दृढ⁹ गेपछा ।
थारइ¹⁰ सोनाव की मुदा व घालु¹¹ जी कानि ॥
नयणे राव जय¹² देखियठ ।
जोगी वचन साचठ करे¹³ म्हारउ मानि ॥ २२१ ॥
चीरी दीन्ही¹⁴ जोगी¹⁵ राणी कइ¹⁶ हाथि ।
सात सषी¹⁷ मिलि¹⁸ चालीय¹⁹ साथि ॥
१ + २- आ० ६ कोण दिसाउर, आ० १२ कवया देसतरी ।
३ + ४ आ० ६ कोण मुठाउ ।
५ आ० ६ बळिय ।
६ + ७ आ० ६ जो आने, आ० १२ में 'जे' ( नहीं है ) आवि ।
८. आ० ६ आप ।
९. आ० ६ पउ, आ० १२ दृ सीगी ।
१० आ० १२ थारै ।
११. आ० १२ घालु ।
१२. आ० १२ राव जी ।
१३. आ० १२ स्यचो करे ।
यह छंद आ० ६ में २२४ तथा आ० १० में २१८ है ।
लेकिन तीसरी पंक्ति में प्रथम शब्द अस्पष्ट है शेष पंक्ति इस
प्रकार है — स्यु पाय जीभ की ।
१४ + १५. अ० २ मेदली घरा, आ० ६ मेली घरा, आ० ६ दीही, राणी,
आ० १२ चीरी दीन्ही योगी ।
१६. आ० ६ जोगी के, आ० १२ घरा कै ।
१७. अ० २, आ० ६ पोच उहेली ।
१८ + १९ अ० २ मिलि षथ, आ० ६ छात्रा ।
- १५२ -
जाइ यहती नू चउपंडी$^१$ ।
उपड पहिल्लो$^२$ वाणह मनहूँ$^२$ उल्हाससि ॥
सापण आपिकहू$^३$ तोर जु$^४$ ।
वान जाणिग$^५$ यहठउ$^६$ पीपठ$^७$ कइ$^८$ साथि$^६$ ॥२२३॥
पीठी रापी गोरी$^{१०}$ गछ$^{११}$ जाइ$^{१२}$ ।
जाण अप्पाणक$^{१३}$ मिळोय$^{१४}$ पद गाइ ॥
नयण थौ छाही$^{१५}$ सुवइ$^{१६}$ ।
डवावउ परिहति रुनी$^{१७}$ भीनउ छह$^{१८}$ हार$^{१९}$ ॥
१. अ० २, आ० ६ करि बैठी चउपंडी, आ० १२ जाइ बैठी सवानोयडो ।
२. अ० २ ऊपली आसि, आ० ६ ऊपली मोली, आ० ६ मनह उल्हास ।
३. अ० २ पलसी, आ० ६ लेखत, आ० ६ आपि ।
४. अ० २ कसोर ज्यु, आ० ६, आ० ६ किसोरव्यु ।
५. आ० ६ उवा तो जाणिकि ।
६. अ० २, आ० ६ यहटो, आ० ६ बैठो उया कइ ।
७+८ अ० २ पीठ की, आ० ६ पीठकी ।
६. अ० २, आ० ६ पासि ।
यह छंद अ० २ खंड ३ में ८६, आ० ६ खंड ३ में ७६ आ०
६ में २२५, आ० १२ में २१६ है ।
लेकिन आ० १२ की अंतिम तीन पंक्तियां हैं—
"पहिलो बांच्या मनह उल्हासि ।
जाणि कि याघले सोर ज्यु ।
वाणि करि बैठी पीठ कणे पासि ।”
१० अ० २, आ० ६ पण ।
११+१२. अ० २ हीयडउ लगाइ, आ० ६ ही घायडले लाइ, आ० ६
गलिन लाइ, आ० १२ गले लगाइ ।
१३+१४. अ० २ बाछरू है गेल्ही, आ० ६ बाछुक ही केली, आ० १२
बाहुतै मिलोय ।
१५+१६. अ० २ आंसू सेरिया, आ० ६ आसूपरवौं, आ० १२ छोडी सुवै ।
१७ आ० ६ करें पर हू सो ।
१८ आ० ६ भरा । १९. आ० ६ भंदार ।
- १५३ -
जियण^१ विण घडीय न जावता^२ ।
दिषइ ताइ स्य तुइ^३ धीरी विवहार ॥२२४॥
गठइ सात^४ सहेली पहठी छह धाइ ।
जो लिषउ^५ भोजो^६ तै हमहि^७ सुधाइ ॥
लाछध लीपउ^८ द्वै यहिनद्धी ।
म्हाकइ सामद्दह^९ हीयदइ^१० जीभणो^११ रूप ॥
दुइ दुष लागा था मीड^१२ का^१३ ।
सयो कन्त सरेगी पेखती आल^१४ ॥
धण विसहर^१५ मीयड गारुडो ।
ते गुण छिण्या हे संभरि पाल ॥२२५॥
१. अ० २ जीवन, आ० ६ ज्या ।
२. आ० १२ जीवती ।
३. आ० १७ जाइ संह्यउ ।
यह छंद थ० २ राट ३ में ८०, आ० ६ सङ्क ३ में ७८, आ० ६
में २२६ तथा आ० १२ में २२० है। लेकिन थ० २ में चौथी
पंक्ति है -
"कब में मेटस्या सामर्थ्या राव ।"
४. थ० २ आ० ६ पंच ।
५. थ० २ लिपी सह्री, आ० १२ लिप्ये ।
६. थ० २ तैरव, आ० ६ तेरो ।
७. थ० २ तेसपी, आ० १२ सो हमदि ।
८. आ० ६ लिख्यो है, आ० १२ लिप्यो ।
६ थ० २ सामहे, आ० ६ सांमी आ० १२ साम्हो ।
१० आ० ६ हृद ।
११. थ० २, आ० ६ ढागे जो ।
१२ थ० २ साम, आ० ६ देव, आ० १२ प्रीय ।
१३. आ० १२ काकन ।
१४. थ० २ करत आलि ।
१५. आ० ६ प्रीयविसारि ।
- १५४ -
कपट¹ भूपत भोगिनउ² मवि³ कहइ वात ।
वणिजपइ⁴ भ्रंहसि मुव⁵ पहीय मइ घेवर⁶ भाव⁷ ॥
दूध घटाई पाइसुं ।
बापू गयउ घणीय निपात ॥
मुपठउ जीमे धीरा जोगीया ।
दिवइ हमि हांब कहत म्हारा पीयकी⁹ यात ॥२२६॥
यह छंद अ० २ खंड ३ में २८, आ० ६ खंड ३ में २६,
१२ में २२१ है। लेकिन आ० १२ में छठी और सातवीं
पंक्तियाँ हैं :—
६. "सरेतीय खेलै थी भाल ।"
७. "विसहर भिय गारुडी ।"
१. आ० १२ (में नहीं है) ।
२. आ० १२ भूषेत्रोगनउ ।
३. आ० १२ न ।
४. आ० १२ (में नहीं है) ।
५. आ० ६ रउ, आ० १२ को ।
६. आ० ९ घी अह, आ० १२ घणीय ।
७. आ० १२ यात ।
८. आ० १२ म्हारा ।
९. आ० ६ पीयणी, आ० १२ पीउकी ।
यह छंद अ० २ खंड ३ में ८१, आ० ६ खंड ३ में ७६,
आ० ६ में २४८, आ० १२ में २२१ है। लेकिन आ० ६ में इसकी
पाँचवीं पंक्ति नहीं है तथा अ० २ और आ० ६ में इसका पाठ है :—
"जोगी था कीतु कहइ हो बात ।
दुषइन्निझावऊँ (आ० ६ तझवटजै) यणी निवात ।
भैंस को दद्दीपर गरड़ा को (मैं सीसी-आ० ६) मात ।
यूस्ती (सास्ती-आ० ६) औ मे धीरा जोगिया ।
पद भिपि आगणि (अंगी-आ० ६) धाताइ छइ बाइ ।
- १५५ -
तउ डचरइ¹ वूझ नहं² घाट ड³ भात ।
मविह मन्हि⁴ धाज पक्कसिरया⁵ ॥
उथिनइ⁶ तूध कटोइइ घणीय निवात ।
भीवउड⁷ दही नहं⁸ नान्द्रो⁹ मात ॥
आगइ बहुसिती भावूछ¹⁰ ।
हूँ तब इसि पूछिस्य म्हार प्रीय की बात ।
तिथइ विहंयोद्दिव कठउ ।
स्वामी नोगट्ट दीन्ही धा जीमणी बाह ॥
झा जोगी पाल्ली महीं ।
हिवह कत्रे घरि आपइ हो धण को नाह ॥२२७॥
आगलि बहुसी भीमावीयउ ( आ० ६ भीमाडीयउ ) ।
इसि हसि पूछूइ प्रीउ की बात । -
आ० १२ में तीसरी और चौथी पंक्तियाँ नहीं हैं ।
१. आ० १२ उथिमै उम्होनी ।
२. आ० १२ छह ।
३. आ० १२ ठाढौ ।
४. आ० १२ मांझ ।
५. आ० १२ पक्कासया ।
६ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
७. आ० १२ बापडीया ।
८. आ० १२ अस ।
९. आ० १२ गुन्होजी ।
१० आ० १२ मावरमु ।
यह छंद आ० ६ में २२६ तथा आ० १२ में २२३ है ।
लेकिन आ० १२ में छठी तथा अंतिम पंक्तियाँ हैं :-
६. इसि हसि पूछै स्यु प्रीय तणी बात ।
अंतिम ६. "हिय कंदि आपै हो धण कउ नाह ।"
- १५६ -
हिय हयावइ छह धरथ दरव भंडार ।
हयावइ छह नैनोप सरस तोसार¹ ॥
एयावइ छह हींरा पाथरदा² ।
नव गज³ हस्तीथ धूअर ब्यारि⁴ ॥
कहह हमारी गोरी जे मुण्ड ।
फाहिद मेलहाने⁵ पृथीय यार ॥२२८॥
राय⁶ वढरामीया⁷ देह⁸ छह सीप ।
ठमकती ठमकती चाल्लियो बीप ॥
तुरीय मेल्खाविओ निशि साठि⁹ ।
पावन¹⁰ बाहनह¹¹ जिम सचराइ राइ ॥
१. आ० १२ तेजो सरल तुपार । २ आ० १२ पाथरी ।
३. आ० १२ नवगजा । ४. आ० १२ प्यार ।
५. आ० १२ मिलाउ ।
यह छंद अ० २ खंड ३ में ८३, आ० ६ खंड ३ में ८८,
आ० ६ में २३० तथा आ० १२ में २२४ है। लेकिन अ० २ और
आ० ६ में इसका पाठ इस प्रकार है —
जागी कहइ मुणि मोरी माई ( माय-आ० ६ ) ।
दिन तीसरई आयई घरी राय ( तोरा नाइ-आ० ६ ) ।
इमरै देही ( इमही देउ-आ० ६ ) वधामणी ।
दीवा मोती अरथ मढार ॥
दीधा हीरा पाथरी ।
फाहि आयइ राजा एताथ यार ॥
आ० १२ में पहली पंक्ति नहीं है।
६. आ० ६ राउ, आ० १२ राउ ।
७ आ० ६ वोरासीया नै । ८ आ० १२ दीये ।
९. आ० ६ तुरीय म खावियो ताजखउ, आ० १२ तुरीय मलायउवो
ताजग्यौ ।
१० + ११-आ० १२ पवन वाहना ।
- १५७ -
सुन्दरी भाह हीयदह घड़ी।
म्है पठ¹पाणीय पीस्यौ²उथा³अच्छइ जाय⁴॥२३१॥
नयर उडीसा थो घड़इ⁵ राइ।
आसणि हयवर छाप पसउ⁶॥
ठकुराआ भये⁷ गणल पइ।
तठइ⁸ सुखमणी तुरीय घउरासिया साथि ॥
मज्झि मज्झि गुरी रटीयाइ⁹।
उतह¹⁰ दिवम गियाइन गिलइ राति ॥
चोलणता चिति गोरूड़ि बसी¹¹।
तठइ धुरि घरवा ढोल¹²नइ झरहरी भेरि ॥
राणा मनिदि आणदीयठ¹³।
जब दिठि दीठउ गड़ अजमेर ॥२३०॥
१. आ० १२ (में नहीं है)।
२ आ० १२ पीछौ।
३ आ० १२ उथि।
४. आ० १२ जाइ।
यह छंद आ० ६ में २३१ तथा आ० १२ में २२५ है।
५. आ० १२ घड़ीयोलै।
६. आ० १२ पसाउ।
७. आ० १२ सथि।
८ आ० १२ (में नहीं है)।
९. आ० ६ पाल्टीयै, आ० १२ पालटै।
१० आ० १२ (में नहीं है)।
११. आ० ६ चालता चित्त बसी गोरडी, आ० १२ चालतां चित्ति
गोरी बसी।
१२. आ० ६ तठै घुरारूया ढोल, आ० १२ घुरद्द्या ढोल।
१३. आ० ६ राणामति आनंदीयो, आ० १२ राणामनि आणदीयो।
यह छंद आ० ६ में २३२ तथा आ० १२ में २२६ है।
- १४८ -
भाज सपी लछहरी पुरह नीलाय ।
घरि आयउ¹ बीसल बहुश्राव ॥
घरि घरि खीप बधामणी ।
घरि घरि तोरण² मंगल च्यारि³ ॥
घरि घरि गुढी उछछह⁴ ।
सब सपी⁵ घरि आवियठ⁶ मुधिं⁷ भरतार ॥३११॥
जब घर आवियउ⁸ मुधि⁹ भरतार ॥
दरसन जिम विच काइ¹⁰ सिंगार ॥
१. आ० १२ आयो ।
२. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
३. आ० १२ चार ।
४. आ० ६ उछली, आ० १२ उछल्ली ।
५. आ० १२ अवसी ।
६. आ० १२ आयो ।
७ आ० १२ मुझ ।
यह छंद अ० २ ख० ६ में ८६, आ० ६ ख० ३ में ८४, आ०
६ में २३३ तथा आ० १२ में ७२७ है । लेकिन अ० २ और आ०
६ में इसका पाठ है :—
हिव बारमइ बरस घरि आवीयउ राउ ।
वाजिन्त्र बाजिया निसार्यो धाउ ॥
घरि घरि गूढी उछुली ।
घरि घरि तोरण मंगल च्यार ॥
रानी कुवरि हरषी फिरइ ।
जउ घरि आवीयउ मुझ भरतार ॥
८. आ० १२ आयो ।
९. आ० ६ सैं, आ० १२ मुंह ।
१०. आ० १२ घण कैरे ।
-- १५६ --
झूमह¹ कोघट² चढोढिया ।
नव कुच वंचू³ मेव्हा पची ॥
फत्त पियारहूँ⁴ फारपहूँ ।
तिय कारणि धण मेल्हीया संवि ॥२३२॥
घरि आण्याठ⁵ सषी सुझिकठ कत ।
सुऋण स्वामि सिउ⁶ मिळिय हमंत ॥
१. आ० १२ सुमह ।
२. आ० १२ कोवट ।
३ आ० १२ पियारा ।
४. आ० १२ कुंच ।
यह छंद अ० २ खंड १ में ६६, ६७ आ० ६, खंड ३ में ६४,
६५ आ० ६ में २३४ तथा आ० १२ में २२८ है । लेकिन अ०
२ और आ० ६ के क्रमशः ६६ और ६४ का पाठ है :—
बारा वरसां मील्यो घन ( जब-आ० ६ ) नाह ।
अरधण प्यु धण लीयो सनाह ।
कस्तूरी मरदन ( मैपट-आ० ६ ) कीयो ।
अवरण ( अलकई-आ० ६ ) दीथले गहिरी वाह ।
साभण पान सम्भारिया ।
षाइ करि बैठी अण ( बैठो-आ० ६ ) प्रीउ को पाट ।
तथा अ० २ के ६७ और आ० ६ के ६५ का पाठ है :—
अरजण प्यु धण लीयो सनाह ।
गळि पैहसयो टंकाढिल्लो ( टकावल-आ० ६ ) हार ।
कंचु ( कंचुकी-आ० ६ ) कसण ते (तप-आ० ६) खोलिया ।
कू कू चन्दन सरइ ( तिलक-आ० ६ ) स्यंदूर ।
कर जोडे (जोडी-आ०) नरपति कहइ (नाइहोकवि-आ०६) ।
कामनी कत सुरग रमइ रस ( रमि-आ० ६ ) पूर ।
५. आ० १२ आयो ।
६- आ० ६ साष्य मिली ।