Skip to content
SarvaKosh
भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

Page 173 of 1416

Read in context
Page 173
प्रकरणम् ]भाषाटीकासहिता ।१४१

ओषधिको पूर्वोक्त पारदादिरसमें मिलाकर अच्छे प्रकारसे मर्दन करके कपडेमें छान-
कर शीशीमें भरकर रखदेवे ॥ १५-१७ ॥

गुञ्जैंकं वह्निनीरेण शृङ्गवेररसेन वा ।
दद्याच्च रोगिणे तीव्रमौढ्यविस्मृतिशान्तये ॥ १८ ॥
क्षुरेण तालुमाहत्य घर्षयेदार्द्रनीरतः ।
नोद्घटन्ते यदा दन्तास्तदा कुर्यादिमं विधिम् ॥
सेचयेन्मन्त्रविद्वैद्यो वारां कुम्भशतैर्नरम् ॥ १९ ॥
भोजनेच्छा यदा तस्य जायते रोगिणः परम् ।
दध्योदनं सितायुक्तं दद्यात्तक्रं सजीरकम् ॥ ३२० ॥
पाने पानं सिताजातं यदिच्छेत ददीत तत् ।
एवं कृतेन शान्तिः स्यात् तापस्य च रुजस्य च २१

जो रोगी अत्यन्त मोह और विस्मृतिको प्राप्त हो गया हो ऐसे रोगीको यह रस एक एक रत्ती परिमाण चीतेके रस अथवा अदरखके रसमें मिलाकर सेवन करावे । यदि रोगीके दाँत न खुलते हों तो वैद्य यह क्रिया करे रोगीके तालूकी जगह छुरेसे किंचित् छिद्र करके उसपर इस रसको अदरखके रसमें मिलाकर धीरे धीरे पश्चात् मन्त्रशास्त्रको जाननेवाला वैद्य रोगीको सौ घड़ोंसे स्नान करावे और जब रोगीको खूब भूख लगे तब मिश्री मिलाकर दही भातका भोजन करावे और जीरा डालकर तक्रपान करावे । यदि रोगीको तृषा अधिक हो तो बारबार मिश्रीका शर्बत पान करावे । इस प्रकार करनेसे शान्ति उत्पन्न होती है, सन्निपातादि अन्यान्य भयंकर रोग शीघ्र दूर होते हैं ॥ ३१८-३२१ ॥

सचन्द्रं चन्दनरसालेपनं कुरु शीतलम् ।
यूथिकामल्लिकाजातीपुन्नागवकुलावृताम् ॥ २२ ॥
विधाय शय्यां तत्रस्थं लेपनैश्चन्दनैर्मुहुः ।
हावभावविलासोक्तैः कटाक्षैश्चञ्चलेक्षणैः ॥ २३ ॥
पीनोत्तुङ्गकुचापीदैः कामिनीपरिरम्भणैः ।
रम्यवीणानिनादोक्तैर्गायनैः श्रवणामृतैः ॥ २४ ॥
पुण्यश्लोककथाद्यैश्च सन्तापहरणं कुरु ।
दद्याद्वातेषु सर्वेषु सिन्धुजैः सह वह्निभिः ॥ २५ ॥