आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

१६ \qquad\qquad आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । \qquad\qquad [ अध्यायः
अथादौ गन्धकजारणम् ।
तत्तु तत्तन्निगदितदेवतापरिचरणसमनन्तरं तत्तच्छोधनप्र-
क्रियाभिर्बह्वीभिः संक्षिप्ताभिर्वा शुद्धस्य रसेन्द्रस्य तृणारणिम-
णिजन्यवह्विन्यायेन तारतम्यमवलोकमानैः सूक्ष्ममतिभिः
‘पलार्धेनापि संस्कारः कर्तव्यः सूतकस्य च’ इति रसार्णवव-
चनाद्व्यावहारिकतोलकद्वयप्रमाणेनापि कश्चन सूतं समादाय,
तत्र गन्धको नवनीताख्यः संशोध्य जार्य आषड्गुण-
मिति । ततो मारणविधिना हत्वा मात्रयाऽशितः पथ्य-
योगेन ‘समे गन्धे तु रोगघ्न’ इत्याद्युक्तफलकारी रसो
भवति । अथ यदि रसायनगुणेच्छा चेद्गन्धकजारणोत्तरं
हेमाभ्रसत्त्वादि यथाविभवं गन्धकजारणोत्थिते रसे प्रोक्तवि-
धिना संशोध्य जार्य मारणविधिना हत्वा मात्रया क्षेत्रीकरण-
पूर्वकं पथ्ययोगेन मण्डलावधि षण्मासं वर्षैकं द्विवर्षं त्रिवर्षं
वा संसेव्यः । तदा तदुक्तफलमाप्नोति । यावज्जीवं सेव्यो वा
संपत्तिश्चेत् । यद्वा यथावकाशं पौनःपुन्येन संसेव्यः । अथ
यदि केवलं रोगघ्नेच्छा चेत्स्वेदनादिदीपनान्तैः संस्कारै रसं
संशोध्य प्रोक्तविधिना गन्धकेन संमूर्च्छय मात्रया पथ्ययोगेन
संसेव्यो यावदारोग्यमिति । अथ रसादौ पाकावलेहगुटिका-
चूर्णादौ वा रसयोगे विहिते यथावचनं संशुद्धो मूर्च्छितो
गन्धजीर्णो हेमादिजीर्णो वा मृतोऽमृतो वा रसो योज्य इति
गुरुसङ्केतः । गन्धकजारणरहितः संशुद्धोऽपि रसो योगेषु
न योज्यः, गदहन्तृत्वशक्त्यनुदयात् । हेमादिजीर्णोऽप्यशु-
द्धस्तु कुत्रापि न योज्यः, वैगुण्यप्रदत्वात् । एवं सर्व उपरसा
धातव उपधातवो रत्नान्युपरत्नानि विषोपविषप्रभृतयश्च
१ ‘तरणिमणि-’ क. । २ ‘संशुद्धं’ ख. । ३ चत्वारिंशद्दिनपर्यन्तमित्यर्थः ।