आश्वलायन गृह्यसूत्र (अनाविला टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

९६ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [प्रथमोऽध्यायः

“^१तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः ।
स्रग्विणं तल्प आसीनमर्हयेत् प्रथमं गवा ॥”

इति ॥ २ ॥

राज्ञे च ॥ ३ ॥
मधुपर्कमाहरेदित्येव । अविशेषवचनात् प्रत्यागमनं राज्ञे मधुपर्कः ॥ ३ ॥

आचार्य्यश्वशुरपितृव्यमातुलानां च ॥ ४ ॥
चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । एतेभ्यः प्रतिसंवत्सरमुपतिष्ठद्भ्यो देयः । यथाहोपस्तम्बः— ‘आचार्यायार्त्विजे श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरादुपतिष्ठद्भ्य एतत् कार्यम् । ‘सकृत् प्रव्रजे ^२चित्राये’ति ॥ ४ ॥

दधनि मध्वानीय सर्पिर्वा मध्वलाभे ॥ ५ ॥
मधुपर्कमाहरेदिति सम्बध्यते । आनयनं निषेचनम् । दधनि मध्वानीय मध्वलाभे वा सर्पिः । स एष मधुपर्कः । मध्वलाभ इति वचनान्न तुल्यविकल्पः ॥ ५ ॥

विष्टरः पाद्यमर्घ्यमाचमनीयं मधुपर्को गौरित्येतेषां त्रिस्त्रिरेकैकं वेदयन्ते ॥ ६ ॥
विष्टर आसनम् । पादार्थमुदकं पाद्यम् । अर्घार्थमर्घ्यम् । आचमनार्थमाचमनीयम् । मधुपर्क उक्तः । गौः स्त्रीगवी । आपस्तम्बगृह्ये दर्शनाद्, ‘गौरिति गां प्राहै तां स उत्तरेण यजुषे’ ^४ति ‘गौर्धेनुभव्ये’ति च मन्त्रे स्त्रीलिङ्गदर्शनात् । एतेषां द्रव्याणां

---

१. ‘तत्प्रती’ ख. पाठः.
२. ‘पितृव्याये’ क. ख. ग. पाठः.
३. ‘ह’ ग. पाठः.
४. ‘ति मन्त्रलिङ्गाच्च ए’ ख. पाठः.

एकविंशः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ९७

मध्ये एकैकं द्रव्यं मधुपर्क्याय त्रिस्रिनिवेदयन्ते । के, दातारः तत्परिचारका वा । तेषां च निवेदनं तत्रावसरे क्रमेण । एतेषामिति वचनमेवंजातीयानां गन्धादीनां मा भूदिति ॥ ६ ।

एवं दातुः कर्तव्यमुक्तम्, मधुपर्क्यस्य कर्तव्यमाह —

अहं वर्ष्म सजातानां विद्युतामिव सूर्यः। इदं तंमाधितिष्ठामि यो मा कश्चाभिदासतीत्युदगग्रे विष्टर उपविशेत् ॥ ७ ॥

विष्टरो विष्टरो विष्टर इति त्रिरुक्त्वा उदगग्रं विष्टरं निदधाति दाता । स च दर्भमयं कूर्चम् । तस्मिन्नुपविशेत् प्रतिग्रहीता अहं वर्ष्मेति मन्त्रेण ॥ ७ ॥

आक्रम्य वा पादौ प्रक्षालापयीत ॥ ८ ॥

अथवा नोपविशेत्, पादाभ्यां विष्टरमाक्रम्य पाद्योः प्रक्षालनं कारयेत् । प्रक्षालापयीतेति रूपसिद्धिश्चिन्त्या ॥ ८ ॥

दक्षिणमग्रे ब्राह्मणाय प्रयच्छेत् ॥ ९ ॥

यदा ब्राह्मणः प्रक्षालयिता तदा तस्मै दक्षिणं पादं पूर्वं प्रयच्छेत्, ततः सव्यम् ॥ ९ ॥

सव्यं शूद्राय ॥ १० ॥

पूर्वोक्तविपरीतम् । क्षत्रियवैश्ययोर्यथारुचि ॥ १० ॥

प्रक्षालितपादोऽर्घ्यमञ्जलिना प्रतिगृह्णात्याचमनीयेनाचामत्यमृतोपस्तरणमसीति ॥ ११ ॥

उपदेशक्रमादेव सिद्धे प्रक्षालितपादग्रहणमानन्तर्यार्थम् । तेन गन्धमाल्यादीनामर्हणाद्रव्याणां पश्चात् प्रवृत्तिः ।

---

१. 'ते', २. 'त्व' क. ख. ङ. पाठः. ३. 'नान्वाचा' क. पाठः.

९१	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[प्रथमोऽध्यायः

“तं १ प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः ।
स्रग्विणं तल्प आसीनमर्हयेत् प्रथमं गवा ॥”

इति ॥ २ ॥

राज्ञे च ॥ ३ ॥
मधुपर्कमाहरेदित्येव । अविशेषवचनात् प्रत्यागमनं राज्ञे मधुपर्कः ॥ ३ ॥

आचार्यश्वशुरपितृव्यमातुलानां च ॥ ४ ॥
चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । एतेभ्यः प्रतिसंवत्सरमुपतिष्ठद्भ्यो देयः । यथाहापस्तम्बः— 'आचार्यार्त्विजे श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरादुपतिष्ठद्भ्य एतत् कार्यम् । 'सकृत् प्रव्रजे २ चित्राये'ति ३ ॥ ४ ॥

दधनि मध्वानीय सर्पिर्वा मध्वलाभे ॥ ५ ॥
मधुपर्कमाहरेदिति सम्बध्यते । आनयनं निषेचनम् । दधनि मध्वानीय मध्वलाभे वा सर्पिः । स एष मधुपर्कः । मध्वलाभ इति वचनान्न तुल्यविकल्पः ॥ ५ ॥

विष्टरः पाद्यमर्घ्यमाचमनीयं मधुपर्को गौरित्ये-
तेषां त्रिस्त्रिरैकैकं वेदयन्ते ॥ ६ ॥
विष्टर आसनम् । पादार्थमुदकं पाद्यम् । अर्घार्थमर्घ्यम् । आचमनार्थमाचमनीयम् । मधुपर्क उक्तः । गौः स्त्रीगवी । आपस्तम्बगृह्ये दर्शनाद्, 'गौरिति गां प्राह तां स उत्तरेण यजुषे' ति ४ 'गौर्धेनुभव्ये'ति च मन्त्रे स्त्रीलिङ्गदर्शनात् । एतेषां द्रव्याणां

---

१. 'तत्प्रती' ख. पाठः.
२. 'पितृव्याये' क. ख. ग. पाठः.
३. 'ह' ग. पाठः.
४. 'ति मन्त्रलिङ्गाच्च ए' ख. पाठः.

एकविंशः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ९७

मध्ये एकैकं द्रव्यं मधुपर्काय त्रिस्त्रिर्निवेद्यन्ते । के, दातारः तत्परिचारका वा । तेषां च निवेदनं तत्रावसरे क्रमेण । एतेषामिति वचनमेवंजातीयानां गन्धादीनां मा भूदिति ॥ ६ ॥

एवं दातुः कर्तव्यमुक्तम्, मधुपर्क्यस्य कर्तव्यमाह —

अहं वर्ष्म सजातानां विद्युतामिव सूर्यः। इदं तैमधितिष्ठामि यो मा कश्चाभिदासतीत्युदगग्रे विष्टर उपविशेत् ॥ ७ ॥

विष्टरो विष्टरो विष्टर इति त्रिरुक्त्वा उदगग्रं विष्टरं निदधाति दाता । स च दर्भमयं कूर्चम् । तस्मिन्नुपविशेत् प्रतिग्रहीता अहं वर्ष्मेति मन्त्रेण ॥ ७ ॥

आक्रम्य वा पादौ प्रक्षालापयीत ॥ ८ ॥

अथवा नोपविशेत्, पादाभ्यां विष्टरमाक्रम्य पादयोः प्रक्षालनं कारयेत् । प्रक्षालापयीतेति रूपसिद्धिर्चिन्त्या ॥ ८ ॥

दक्षिणमग्रे ब्राह्मणाय प्रयच्छेत् ॥ ९ ॥

यदा ब्राह्मणः प्रक्षालयिता तदा तस्मै दक्षिणं पादं पूर्वं प्रयच्छेत्, ततः सव्यम् ॥ ९ ॥

सव्यं शूद्राय ॥ १० ॥

पूर्वोक्तविपरीतम् । क्षत्रियवैश्ययोर्यथारुचि ॥ १० ॥

प्रक्षालितपादोऽर्घ्यमञ्जलिना प्रतिगृह्याथाचमनीयेनौचामत्यमृतोपस्तरणमसीति ॥ ११ ॥

उपदेशक्रमादेव सिद्धे प्रक्षालितपादग्रहणमानन्तर्यार्थम् । तेन गन्धमाल्यादीनामर्हणाद्रव्याणां पश्चात् प्रवृत्तिः ।

---

१. 'ते', २. 'त्व' क. ख. ङ. पाठः. ३. 'नान्वाचा' क. पाठः.

९८ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [प्रथमोऽध्यायः

अर्घ्यमञ्जलिना प्रतिगृह्य एतावानर्घ्योपयोगः । केचित् मुखप्रक्षालनमिच्छन्ति । अथशब्दाद् गन्धादीनामुत्कर्षः । आचमनीयैनाचामति आचमनयिमुदकं सकृत् पिबति अमृतोपस्तरणमसीति मन्त्रेण । तत्रान्यच्छौचार्थं विधिवदाचमनं प्रवर्तते । नेत्यन्ये, यथा भोजनोपक्रमे न भवति एवमन्यत्रापीति । ज्ञापकं चात्र वक्ष्यामः ॥ ११ ॥

मधुपर्कमाह्रियमाणमीक्षते मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष इति ॥ १२ ॥

मधुपर्कमाहरति दाता । तमाह्रियमाणमीक्षते प्रतिग्रहीता मित्रस्य त्वेत्यनेन ॥ १२ ॥

देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामीति तमञ्जलिना प्रतिगृह्य मधु वाता ऋतायत इति तृचेनावेक्ष्यानामिकया चाङ्गुष्ठेन च त्रिः प्रदक्षिणमालोड्य वसवस्त्वा गायत्रेण छन्दसा भक्षयन्विति पुरस्तान्निमार्ष्टि ॥ १३ ॥

तं मधुपर्कमञ्जलिना प्रतिगृह्णाति देवस्य त्वेति मन्त्रेण । ततो मधु वाता इति तृचेनावेक्षते । ततोऽनामिकया उपकनिष्ठिकयाङ्गुल्याङ्गुष्ठेन च त्रिः प्रदक्षिणमालोडयति । आलोड्य वसवस्त्वेति मन्त्रेण पुरस्तान्निमार्ष्टि लेपमपनयति ॥ १३ ॥

रुद्रास्त्वा त्रैष्टुभेन छन्दसा भक्षयन्त्विति दक्षिणतः आदित्यास्त्वा जागतेन छन्दसा भक्षयन्विति

---

१. 'ति मन्त्रेण ॥' ख. ग. घ. पाठः.

एकविंशः खण्डः] अनाविलोपेताम् । ९९

पश्चात् विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन छन्दसा भक्षयन्त्वित्युत्तरतः ॥ १४ ॥

एवं रुद्रास्त्वेत्यादिभिर्मन्त्रैर्दक्षिणादि प्रतिदिशं निमार्ष्टि ॥ १४ ॥

भूतेभ्यस्त्वेति मध्यात् त्रिरुद्गृह्य विराजो दोहोऽसीति प्रथमं प्राश्नीयात् ॥ १५ ॥

भूतेभ्यस्त्वेति मन्त्रेण मध्यात् त्रिरुद्गृह्णाति ऊर्ध्वमुत्क्षिपति । उद्गृह्य विराजो दोहोऽसीति मन्त्रेण प्रथमं प्राश्नीयात् । प्रथमोपदेशादेव सिद्धे प्रथमवचनमाचार्यप्रवृत्तिकृतम् । एषा प्रवृत्तिराचार्यस्यैवंविधे विषये । तद्यथा ‘आयुषे त्वा प्राश्नामीति प्रथममन्नाद्याय त्वेत्युत्तरमि’ति ॥ १५ ॥

विराजो दोहमशीयेति द्वितीयम् ॥ १६ ॥

मध्ये शौचार्थमाचमनं न भवति । स्मर्यते च ‘सोमे प्राणाहुतिषु मधुपर्के च नोच्छिष्टा भवन्ती’ति ॥ १६ ॥

मयि दोहः पद्यायै विराज इति तृतीयम् ॥ १७ ॥

पूर्वयोर्दर्शनादिहापि विराज इति षष्ठ्यन्तं पदं न चतुर्थ्यन्तम् ॥ १७ ॥

न सर्वम् ॥ १८ ॥

सर्वं मधुपर्कं न प्राश्नीयात् ॥ १८ ॥

न तृप्तिं गच्छेत् ॥ १९ ॥

आ तृप्तेर्न पिबेत् ॥ १९ ॥

१००	आश्वलायनगृह्यसूत्रम्	[प्रथमोऽध्यायः

ब्राह्मणायोदङ्ङुच्छिष्टं प्रयच्छेत् ॥ २० ॥

उच्छिष्टं प्राशितशिष्टं मधुपर्कमुदङ्मुखो ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ २० ॥

अलाभेऽपः ॥ २१ ॥

यदि ब्राह्मणो न लभ्यते तदापः प्रवेशयेन्मधुपर्कम् ॥ २१ ॥

सर्वं वा ॥ २२ ॥

प्राश्नीयादित्येव । अलाभ इति च । ब्राह्मणस्यालाभे सर्वं वा प्राश्नीयात् ॥ २२ ॥

अथाचमनीयैनान्वाचामति अमृतापिधानमसीति ॥ २३ ॥

यत् पूर्वमानीतमाचमनीयं तेन अन्वाचामति अमृतापिधानमसीति यजुषा ॥ २४ ॥

सत्यं यशः श्रीर्मयि श्रीः श्रयतामिति द्वितीयम् ॥ २४ ॥

सत्यमित्यादिना यजुषा द्वितीयमाचामति ॥ २४ ॥

आचान्तोदकाय गां वेदयन्ते ॥ २५ ॥

अथ शौचार्थं विधिवदाचामति । तस्मै आचान्तोदकाय । एतदेव ज्ञापकं पूर्वत्र मध्ये शौचार्थं नाचमनमिति । उदकग्रहणेनाचमने उदकमेव प्राप्तं दर्शयति । तेन नालिकेराम्ब्वादिभिराचमनं न भवति । तस्मै गां वेदयन्ते गौर्गौर्गौरिति ॥ २५ ॥

CC-0. Agamnigam Digital Preservation Foundation, Chandigarh

एकविंशः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १०१

हतो मे पाप्मा पाप्मा मे हत इति जपित्वोङ्कुरुतेति कारयिष्यन् ॥ २६ ॥

ब्रूयादिति शेषः । क्रियासामान्यवाचिना करोतिना वधो लक्ष्यते । यो वधं गोरनुजानाति स कारयिष्यन् भवति । स हतो मे पाप्मेत्यादि जपित्वा ॐ कुरुतेति ब्रूयात् । ॐ हतेत्युक्तं भवति ॥ २६ ॥

माता रुद्राणां दुहिता वसूनामिति जपित्वोमुत्सृजतेत्युत्स्रक्ष्यन् ॥ २७ ॥

यः पुनर्गामुत्स्रक्ष्यन्¹ उत्स्रष्टुकामो भवति स माता रुद्राणाम् इति मन्त्रं जपित्वोमुत्सृजतेति ब्रूयात् ॥ २७ ॥

नामांसो मधुपर्को भवति भवति ॥ २८ ॥

मांसरहितो मधुपर्को न भवति । किं मधुपर्के मांसं देयमित्युच्यते² मधुपर्के³ भोजनममांसं न भवतीत्युच्यते । तदनेनाभ्युपायेन मधुपर्के भोजनमुपदिश्यते । द्विरुक्तिरध्यायसमाप्तिकृता ॥ २८ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
अनाविलायां प्रथमाध्याये एकविंशः खण्डः ।

प्रथमाध्यायः समाप्तः ।

---

१. 'मुत्स्रष्टुमिच्छति स' ख. पाठः. २. 'ते । नेत्याह म' क. ख. पाठः. ३. 'र्को नाम भो' ख. पाठः.

अथ द्वितीयोऽध्यायः।

श्रावण्यां पौर्णमास्यां श्रवणाकर्म ॥ १ ॥

मेषादिस्थे सवितरि यो यो दर्शः प्रवर्त्तते ।
चान्द्रा मासास्तत्तदन्ताश्चैत्राद्या द्वादश स्मृताः ॥
तेषु या या पौर्णमासी सा सा चैत्रादिका स्मृता ।
कादाचित्केन योगेन नक्षत्रस्येति निश्चयः ॥

तदेवं सिंहस्थे सवितरि यामावास्या तदन्ते चान्द्रमसे मासि मध्यवर्तिनी या पौर्णमासी सा श्रावणी । श्रवणयोगस्तु भवतु वा मा वा भूत् । तस्यां श्रवणाकर्म कर्तव्यम् । श्रवणाशब्देनापि श्रावण्येवोच्यते । 'विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्त्तिकीचैत्रीभ्य' इति दर्शनात् । तस्यां क्रियत इति श्रवणाकर्म । नामधेयमेतदन्वर्थम् । किं पुनस्तत् यः सर्पबलिरित्याख्यायते । अविशेषवचनात् प्रतिसंवत्सरं भवति ॥ १ ॥

अक्षतसक्तूनां नवं कलशं पूरयित्वा दर्वीं च बलिहरणीं नवे शिक्ये निदधाति ॥ २ ॥

तत्राक्षतानां धानानां सक्तवः कर्तव्याः अखण्डितानां यवानां तैर्नवं कलशं पूरयित्वा तं कलशं दर्वीं च बलिहरणीं बलिराह्रियते यया तां च नवे शिक्ये निदधाति ॥ २ ॥

अक्षतधानाः कृत्वा सर्पिषार्द्धा अनक्ति ॥ ३ ॥

अक्षतानां यवानां धानाः कृत्वा तासामर्धाः सर्पिषानक्ति । समप्रविभागोऽयमर्धः । अर्धशब्दो नपुंसकलिङ्ग इति

प्रथमः खण्डः] अनाविलोपेनम् । १०३

वैयाकरणाः । वेदे तु स्त्रीलिङ्गोऽपि दृश्यते ‘तस्यार्धाः शस्त्वा-
र्धाः परिशिष्ये²ति । सर्पिंरं³संस्कृतम् । सर्वमेतदहन्येव भवति ॥

अस्तमिते स्थालीपाकं श्रपयित्वैककपालं च पुरोडाशम् अग्ने नय सुपथा राये अस्मानिति चतसृभिः प्रत्यृचं हुत्वा पाणिनेककपालम् अच्युताय भौमाय स्वाहेति ॥

अस्तमित आदित्ये स्थालीपाकमेककपालं पुरोडाशं च श्रपयित्वा अग्ने नयेति चतसृभिः प्रत्यृचं स्थालीपाकं जुहोति । अच्युताय भौमाय स्वाहेति मन्त्रेण पुरोडाशम् । सर्वहुतोऽयं पुरोडाशः । कारणमुत्तरत्र वक्ष्यामः । तत्रावदानमर्थलुप्तम् । उपस्तरणाभिघारणयोस्तु सव्येन पाणिना प्रवृत्तिमिच्छन्ति । इह स्थालीपाकपुरोडाशयोः श्रपणविधानात् सक्तूनां धानानां च विधिवच्छ्रपणं न भवति । यथासिद्धानामेव ग्रहणम् । प्रत्यृग्ग्रहणादृगन्तेन होमः न स्वाहाकारेण ॥ ४ ॥

अवप्लुतः स्यादाविःपृष्ठो वा ॥ ५ ॥

अयं पुरोडाशः अवप्लुतः घृते निमग्नः स्यात् प्रकाशपृष्ठो वा । कस्मिंश्चित् पात्रे निधाय तथा घृतेन परिषेकः कार्यः यथायं निमग्नो भवति, आविःपृष्ठो वा भवति ॥ ५ ॥

मा नो अग्नेऽवसृजो अघायेत्येनमाशयेनाभिजुहोति ॥ ६ ॥

---

१. 'र्धांश', २. 'शिष्य मध्ये निविदं दधाति' ग. पाठः.
३. 'लौकिकमसं' ग. घ. पाठः. ४. 'हुत्वा अ' ख. पाठः.

१०४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

एनं पुरोडाशमाशयेन यस्मिन् घृते पुरोडाश आश-
यितः मग्नः तेन घृतेनाभिजुहोति एनामिति वचनादखण्डि-
तस्यास्य होम इति ज्ञाप्यते ॥ ६ ॥

शं नो भवन्तु वाजिनो हवेष्वित्यक्ता धाना अञ्ज-
लिना ॥ ७ ॥

जुहोतीत्येव । अञ्जलिनेत्युभयोर्हस्तयोर्व्यापृतत्वादुप-
स्तरणाभिघारणयोरन्यः कर्ता ॥ ७ ॥

अमात्येभ्य इतरा दद्यात् ॥ ८ ॥

अमात्याः पुत्रादयः तेभ्य इतरा अनक्ता धाना दद्यात् ।
एतावद् गृह्ये करोति ॥ ८ ॥

कलशात् सक्तूनां दर्वीं पूरयित्वा प्रागुपनिष्क्र-
म्य शुचौ देशेऽपोऽवनिनीय सर्पदेवजनेभ्यः स्वाहेति
हुत्वा नमस्करोति ये सर्पाः पार्थिवा ये आन्तरिक्ष्या ये
दिव्या ये दिश्यास्तेभ्य इमं बलिमाहार्षं तेभ्य इमं ब-
लिमुपाकरोमीति १ ॥ ९ ॥

अथ शिक्यं गृहीत्वा प्राङ्मुख उपनिष्क्रम्य शुचौ
देशेऽपोऽवनिनीय नवात् कलशाद् गृहीतैः सक्तुभिर्दर्वीं पूर-
यित्वा जुहोति । सर्पदेवजनेभ्यः स्वाहेति हुत्वा नमस्करोति
ये सर्पा इति मन्त्रेण । मन्त्रलिङ्गात् सर्पेभ्यो नमस्कारः ।
शुचौ देश इति वचनाद्धोमत्वेऽप्यग्नेर्निवृत्तिः । शुचाविति व-
चनात् स्वभावतः शुचेररण्यस्य ग्रहणमिच्छन्ति ॥ ९ ॥

---

१. 'ति अस्योपरि प्रश्च्योतयति । ए' क. ख. पाठः.

अनाविलोपेताम् । १०५

प्रदक्षिणं परीत्य पश्चाद् बलेरुपविश्य सर्पोऽसि सर्पतां सर्पाणामधिपतिरस्यन्नेन मनुष्यांस्त्रायसेऽपूपेन सर्पान् यज्ञेन देवांस्त्वयि मा सन्तं त्वयि सन्तः सर्पा मा हिंसिषुः ॥ १० ॥

अथ तं बलिं प्रदक्षिणं परीत्य पश्चादस्योपविश्य जपतीत्यध्याहार्यम्। बलिग्रहणेऽक्रियमाणे पश्चाच्छब्दः कालवाची शङ्क्येत। तथा सति पूर्वाहुतिरवस्थितस्य प्राप्नोति। बलिग्रहणाद् दिग्वाची भवति ॥ १० ॥

ध्रुवान्ते परिददामीति ॥ ११ ॥

परिददातीत्यध्याहार्यम्। साकाङ्क्षत्वान्मन्त्रलिङ्गाच्च। ध्रुवान्ते परिददामीत्येवं परिददाति कस्मै ध्रुवाय सम्बोध्यमानाय। ध्रुवो नाम सर्पाणामधिपतिः। हे ध्रुव! अन्ते अस्य कर्मणोऽन्ते परिददामीति मन्त्रार्थः। ध्रुवान् निश्चलान् ते तुभ्यं परिददामीत्यन्ये ॥ ११ ॥

एवं सामान्योक्तस्य परिदानस्य विभज्य वचनं —

ध्रुवामुं ते ध्रुवासुं ते इत्यमात्याननुपूर्वं ध्रुव मां ते परिददामीत्यात्मानमन्ततः ॥ १२ ॥

अमुमित्यस्य स्थाने अमात्यानां नामनिर्देशो द्वितियया ध्रुव! रुद्रं ते ध्रुव! विष्णुं त इति। एवममात्याननुपूर्वं ज्येष्ठक्रमेण परिददाति। अन्ततस्तु ध्रुव! मां ते परिददामीत्यात्मानं परिददाति। अमुमित्यस्य स्थाने मामिति नतु नामनिर्देशः। तत्रार्थात् स्वयंकर्तृकमेतत् कर्म। अन्यकर्तृकत्वेऽप्याधिकारिण एवान्ततः परिदानम् ॥ १२ ॥

. १०६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

नैनमन्तरा व्यवेयुरा परिदानात् ॥ १३ ॥

एनं कर्तारं बलिं चान्तरा न व्यवेयुः मध्ये न गच्छेयुः ॥ १३ ॥

सर्पदेवजनेभ्यः स्वाहेति सायं प्रातर्बलिं हरेदा प्रत्यवरोहणात् ॥ १४ ॥

'मार्गशीर्ष्यां प्रत्यवरोहण'मिति वक्ष्यति । आ तस्मात् सायं प्रातश्च बलिं हरेत् सर्पदेवजनेभ्यः स्वाहेति पूर्वेणैव मन्त्रेण । बलिहरणोपदेशादेव मन्त्रे सिद्धे पुनस्तदुपदेशादन्येषामुपनिष्क्रमणादीनां निवृत्तिः । सक्तवस्तु भवन्ति बलिद्रव्यत्वाद् । दर्वी च भवति 'दर्वी च बलिहरणीमि'ति पूर्वं विशेषितत्वात् । उपविश्यजपादेरपि निवृत्तिः ॥ १४ ॥

प्रसङ्ख्याय हैके तावतो बलींस्तदहरेवोपहरन्ति ॥

एके आचार्याः आ प्रत्यवरोहणाद् यावत्य आहुतयः सायं प्रातः तावतीः प्रसङ्ख्याय परिगणय्य तदहरेव तदानीमेवोपहरन्ति उपहर्तव्या इत्याहुः ॥ १५ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ।

---

अथ द्वितीयः खण्डः ।

आश्वयुज्यामाश्वयुजीकर्म ॥ १ ॥

अश्वयुग्भ्यां युक्ता पौर्णमासी आश्वयुजी श्रावणी-

[द्वितीयः खण्डः] अनाविलोपेतम् । १०७

वद् द्रष्टव्या । तस्यामाश्वयुजीकर्म भवति श्रवणाकर्मवन्निर्वचनम् ॥ १ ॥

निवेशनमलङ्कृत्य स्नाताः शुचिवाससः पशुपतये स्थालीपाकं निरुप्य जुहुयुः पशुपतये शिवाय शङ्कराय पृषातकाय स्वाहेति ॥ २ ॥

निवेशनं गृहं तदुपलेपनादिभिरलङ्कृत्य पशुपतये निरुप्य स्थालीपाकं जुहुयुः पशुपतये शिवायेति मन्त्रेण । पशुपतये निरुप्येति वचनं निर्वापकाले निर्गुणस्य पशुपतेरुपलक्षणं भवति, नतु मन्त्रे यावन्तो गुणाः तावद्गुणकस्य । बहुवचननिर्देशात् पुत्रादयोऽप्यधिकारिणः । तत्र गृही जुहोति इतरेऽन्वाहरन्ते उपासते वा ॥ २ ॥

पृषातकमञ्जलिना जुहुयाद् ऊनं मे पूर्यतां पूर्णं मे मोपसदत् पृषातकाय स्वाहेति ॥ ३ ॥

पयस्यवनयेदाज्यं तत् पृषातकमितिच्छन्दोगाः । तदञ्जलिना जुहुयाद् ऊनं मे पूर्यतामिति मन्त्रेण । धानाभिर्होमो व्याख्यातः । अत्र सर्वरुद्रयज्ञेषु दिशामुपस्थानमिति वचनात् ‘कद्रुद्राय’ ‘इमारुद्राया’ ‘आ ते पितः’ ‘इमारुद्राय स्थिरधन्वन्’ इति चतुर्भिः सूक्तैश्चतस्रो दिश उपस्थाय स्विष्टकृदादि ॥

सजूर्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजूरिन्द्राग्निभ्यां स्वाहा । सजूर्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजूर्विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । सजूर्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजूर्द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहेत्याहिताग्नेराग्रयणः स्थालीपाकः ॥ ४ ॥

१०८ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः]

सजूरित्यादिभिस्त्रिभिर्मन्त्रैराहिताग्नेराग्रयणस्थालीपाको भवति । कः पुनरस्याग्निः गृह्याधिकाराद् गृह्य इति प्राप्तम् । यज्जुहोति तदाहवनीये इति नियमादाहवनीय इति निर्णयः । यद्येवं श्रौताग्रयणप्रकरण एवायमनुकल्पो वक्तव्यः । इह वचने किं प्रयोजनम् । पाकयज्ञधर्मप्रवृत्तिः ॥ ४ ॥

अनाहिताग्नेरपि शालाग्नौ ॥ ५ ॥

शालाग्निरपि गृह्य एवोच्यते । ततश्च गृह्याधिकारादेव सिद्धे पुनः शालाग्निग्रहणात् पूर्वं विधानं शालाग्नौ न भवति, क्व तर्हि आहवनीये ॥ ५ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ।

---

अथ तृतीयः खण्डः ।

मार्गशीर्ष्यां प्रत्यवरोहणं चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां वा ॥ १ ॥

मार्गशीर्षे मासि या चतुर्दशी पौर्णमासी वा तस्यां प्रत्यवरोहणं नाम कर्तव्यं, यस्य 'हेमन्ते प्रत्यवरोहणमि'ति शास्त्रान्तरे प्रसिद्धिः । तत्रापि वक्ष्यति 'हेमन्तं मनसा ध्यायादि'ति । प्राग्घेमन्तात् खट्वादिषु शयितानां शीतकाले पल्लाशादिनिर्मिते स्वास्तरे शयनार्थं हेमन्तमृतुं प्रति अव-

---

१. 'न्तम्' क. घ. पाठः.

तृतीयः खण्डः ] अनाविलोपेताम् । १०९

रोहणं प्रत्यवरोहणम् । पौर्णमासीसाहचर्याच्चतुर्दश्यपि शुक्ला गृह्यते, न कृष्णा, नाप्युभे ॥ १ ॥

निवेशनं पुनर्नवीकृत्य लेपनस्तरणोपस्तरणैरस्तमिते पायसस्य जुहुयुरपश्वेतपदा जहि पूर्वेण चापरेण च । सप्त च वारुणीरिमाः सर्वाश्च राजबान्धवीः स्वाहा न वै श्वेतस्याभ्यागारेऽहिर्जघान किञ्चन । श्वेताय वैदार्वाय नमः स्वाहेति ॥ २ ॥

निवेशनं गृहं तद्वर्षासुच्छिन्नभिन्नं पुनर्नवीकृत्य लेपनादिभिः, तत्र कुड्यानां लेपनं, स्तरणमच्छिद्रीकरणं छदिषाम्, उपस्तरणं निम्नानामुन्नतीकरणम् एवं पुनर्नवीकृत्यास्तमिते पायसं श्रपयित्वा जुहुयुः अपश्वेतपदेति मन्त्राभ्याम् । बहुवचनं पूर्ववत् ॥ २ ॥

नात्र सौविष्टकृत् ॥ ३ ॥

स्विष्टकृदेवसौविष्टकृत् । अकस्मादादिवृद्धिः । सौविष्टकृतमिति वा पाठः । न स्विष्टकृदित्युच्यमाने सर्वथैवास्मिन् कर्मणि स्विष्टकृतः प्रतिषेधः स्यात् । अत्रग्रहणात् प्रधानान्तरं¹ स्विष्टकृन्न भवतीति प्रतिषेधः स्यात् । यद्येवं माकारि स्विष्टकृतः प्रतिषेधः । मातावदत्रग्रहणं, ज्ञापकं हि भविष्यति सर्वेष्वेव कर्मस्वागन्तुकानामान्ते स्विष्टकृदिति । तस्मात् सर्वत्रैव स्विष्टकृतः प्रतिषेधः । अत्रग्रहणेनापि कर्मैव परामृश्यते विस्पष्टार्थम् ॥ ३ ॥

---

१. 'तीयात्' घ. पाठः.

११०
आश्वलायनगृह्यसूत्रम्
[द्वितीयोऽध्यायः

अभयं नः प्राजापत्येभ्यो भूयादित्यग्निमीक्षमा-
णो जपति शिवो नः सुमना भवेति हेमन्तं मनसा ध्या-
यात् ॥ ४ ॥

एतदेवात्र प्रत्यवरोहणम् । ध्यानस्य मनोवृत्तित्वादेव
सिद्धे मनसेति वचनं मनसा शब्दोच्चारणार्थम् । तच्च हेमन्ते-
त्यामन्त्रितविभक्त्या भवति ॥ ४ ॥

पश्चादग्नेः स्वस्तरः स्वस्तीर्णस्तस्मिन्नुपविश्य
स्योना पृथिवी भवेति जपित्वा संविशेत् सामात्यः प्रा-
क्शिरा उदङ्मुखः ॥ ५ ॥

अग्नेः पश्चात् स्वस्तरः स्वस्तीर्णो भवति सुष्ठु आस्ती-
र्यत इति स्वस्तरः पलालादिकृता शय्या सः सुष्ठु आस्तीर्णो
भवति । उभयत्रच्छान्दसो ह्रस्वः । तस्मिन्नुपविश्य स्योना
पृथिवी भवेति जपित्वा संविशेत् शयीत । सामात्यः भा-
र्यया पुत्रैश्च सहितः । प्राक्शिरा उदङ्मुखः । एवंच दक्षि-
णेन पार्श्वेन संवेशनं भवति ॥ ५ ॥

यथावकाशमितरे ॥ ६ ॥

इतरेऽमात्या यथावकाशं संविशेयुः ॥ ६ ॥

ज्यायान् ज्यायान् वानन्तरः ॥ ७ ॥

अथवा ज्यायान् ज्यायान् वानन्तरो गृहिणः सर्वेभ्यो
ज्येष्ठोऽनन्तरः तदनुजस्तदनन्तर इत्यादि ॥ ७ ॥

मन्त्रविदो मन्त्रान् जपेयुः ॥ ८ ॥

तृतीयः खण्डः] अनाविलोपेताम् । १११

तेषाममात्यानां मध्ये ये मन्त्रविदो भवन्ति ते मन्त्रान् जपेयुः। के पुनस्ते मन्त्राः, स्योनापृथिवी भवेति अनन्तरोक्ता वक्ष्यमाणाँश्च अतो देवा अवन्तु नः सौर्याणि स्वस्त्ययनानि च॥

संहाय अतो देवा अवन्तु न इति त्रिरेतां दाक्षिणामुखाः प्रत्यङ्मुखा उदङ्मुखाश्च ॥ ९ ॥

‘ओहाङ् गतौ’ संपूवोऽयं शयित्वोत्थायासने वर्तते । दृश्यते

‘कलिः शयानो भवति सञ्जिहानस्तु द्वापरः’

इति । संहाय शयनादुत्थाय अतो देवा अवन्तु न इत्येतामृचं दाक्षिणादि (दि) ङ्मुखास्त्रिर्जपेयुः प्रतिदिशं सकृत् सकृत् ॥

चतुर्थं संहाय सौर्याणि स्वस्त्ययनानि च जपित्वाऽन्नं संस्कृत्य ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वस्त्ययनं वाचयीत॥१०॥

चतुर्थं संहाय चतुर्थं संहानं कृत्वा । चतुर्थवचनाद् ज्ञायते प्रतिदिशं संहाय जप इति । संहानवचनाच्च संवेशनमपि भवति । तत्रापस्तम्बः — ‘प्रत्यवरुह्योत्तरैर्दक्षिणैः पार्श्वैर्नैवस्वस्तरे संविशन्ति । दक्षिणतः पितोत्तरा मातैवमवशिष्टान् । ज्येष्ठो ज्येष्ठोऽनन्तरः । संहायोत्तराभ्यां पृथिवीमभिमृशन्ति । एवं संवेशनादि त्रिरि’ति । एवं चतुर्थं संहाय सौर्याणि सूर्यो नो दिव उदुत्यं जातवेदसमित्यादीनि च स्वस्ति नो मिमीतामित्यादीनि च जपित्वाऽन्नं भक्ष्यभोजनादिकं संस्कृत्य गुणवत्कृत्वा तेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा तैर्भुक्तवद्भिः स्वस्त्ययनं वाचयीत

---

१. ‘रं व’ घ. ग. पाठः.
२. ‘णा अ’ घ. पाठः.

११२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [द्वितीयोऽध्यायः

पुण्याहं वाचयेत् । अपर आह — अतो देवा अवन्तु न इति त्रिर्जपेयुरिति एको योगः। अत्र दिशोऽनुक्तत्वात् 'तस्य नित्याः प्राञ्चश्रेष्टा' इति वचनाद् दक्षिणादीनां च वक्ष्यमाणत्वाच्च प्राङ्मुखा इति गम्यते । तत एतामित्यादि चतुर्थमित्यन्तोऽपरो योगः। एतामेवर्ग्चं दक्षिणादिदिङ्मुखाश्च जपेयुः । तत्र पच्छो जपः आनन्तर्येण च दिशां पादैर्योग इति ॥ ११ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ।

---

अथ चतुर्थः खण्डः ।

हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टकाः ॥ १ ॥

हेमन्तशिशिरयोर्ऋत्वोश्चतुर्णामपरपक्षाणां या अष्टम्यः तास्वष्टका नाम कर्म भवति । यद्यपि द्वयोर्ऋत्वोश्चत्वार एवापरपक्षाः, तथापि चतुर्णामित्युच्यते अधिकमासोपजने पञ्चमनिवृत्त्यर्थम् । किञ्च बहुवचनस्य त्रिष्वेवोपपत्तेश्चतुर्थो न गृह्येत तदर्थं च ॥ १ ॥

एकस्यां वा ॥ २ ॥

एकस्यां वाष्टम्यामष्टका भवति । तत्रापस्तम्बः— 'या माघ्याः पौर्णमास्या उपरिष्टाद् व्यष्टका तस्यामष्टमी ज्येष्ठया संपद्यते तामेकाष्टकेत्याचक्षत' इति । व्यष्टकापरपक्षः ॥ २ ॥

पूर्वेद्युः पितृभ्यो दद्यात् ॥ ३ ॥

पूर्वेद्युः पूर्वस्मिन्नहनि सप्तम्यां पितृभ्यः पितृपितामहप्रपितामहेभ्यो दद्यात् ॥ ३ ॥

चतुर्थः खण्डः] अनाविलो॑पेतम् । ११३

ओदनं कृसरं पायसं चतुःशरावस्य वापूपान् उदीरतामवर उत्परास इत्यष्टाभिर्हुत्वा यावतीभिर्वा कामयीत ॥ ४ ॥

तिलौदनं कृसरं¹ पायसं पयसि शृत²मेतेषां त्रयाणां समुच्चयः। तैः सहापूपानां विकल्पः। चतुर्णां शरावाणां समूहः चतुःशरावम्। तत्परिमितैस्तण्डुलैः कृता अपूपाः चतुःशरावस्यापूपाः। एतानि द्रव्याणि समवदाय उदीरतामित्यष्टाभिरृग्भिर्जुहोति³। यावत्योऽभिप्रेता ऊर्ध्वमप्यष्टाभ्यस्तावतीभिर्हुत्वा⁴ पितृभ्यो दद्यादिति पूर्वेण संबन्धः। पूर्वेद्युरेतानि द्रव्याण्येताभिर्हुत्वा पितृभ्यो दद्यादिति। तत्र होमव्यतिरेकेणापि पितृभ्यो दानं चोदितं भवति। किं पुनस्तद्, ब्राह्मणभोजनं पिण्डनिपरणं च ॥ ४ ॥

अथ श्वोभूतेऽष्टका पशुना स्थालीपाकेन च ॥ ५ ॥

पूर्वेद्युः कर्म प्रकृतं, ततः श्वोभूतेऽष्टका भवति पशुना स्थालीपाकेन च। चशब्दो विकल्पार्थः अनेकार्था निपाता भवन्तीति। पशुना स्थालीपाकेन वा। पशुशब्देन स्त्रीगवी गृह्यते। आह चापस्तम्बः — 'श्वोभूते दर्भेण गामुपाकरोती'ति। अष्टमीष्वष्टकेत्येव सिद्धे श्वोभूत⁵ इति वचनं नियमार्थम्। कथं श्वोभूत एवाष्टका स्यादिति। तेनाष्टम्यामसंभवे लोप एवाष्टकायाः। एतदेव ज्ञापकमन्येषां नियतकालानां

---

१. 'रं पयसि संस्कृतं पायसं ते' ख. पाठः. २. 'संस्कृत' घ. पाठः. ३. 'भिर्जु', ४. 'त्वा किं पितृभ्यो ददाति पू' ग. पाठः. ५. 'तेव' ख. ग. पाठः.