युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

युक्तिकल्पतरौ—
स कदर्य्यस्तु भृत्या(६)त्म-पीडनै्यर्थसञ्चयी ।
तद्धनं राज-दायाद-तस्कराणां निधिर्भवेत् ॥ ३७ ॥
भिच्चा च राजकोषस्य स्तोक-स्तोकेन वर्द्धते ।
अञ्जनञ्च(७) धनञ्चैव स्तोक-स्तोकेन हीयते ॥ ३८ ॥
कोषस्य साधनोपायो मुख्यं राष्ट्रमिति स्मृतम् ।
भूगुणैर्वर्द्धते राष्ट्रं तद्वृद्धि (८) नृपसत्तता ॥ ३८ ॥
राज्ञोपायेन (९) संरक्ष्या ग्रामे ग्रामे कृषीबलाः ।
तेभ्यः कृषि स्ततश्चार्था अर्थेभ्यः सर्व्वसम्पदः ॥ ४० ॥
शरीरकर्षणात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा ।
तथा वर्षेषु वर्षेषु कर्षणाद्गुण-क्षयः * ॥ ४१ ॥
एकस्यां गुणहीनायां कृषिमन्यत्र कारयेत् ॥ ४२ ॥
— ०० —
अथ बलम् ।
रथिनः सादिनश्चैव गजारोहाश्च सत्तमाः ।
पत्तयश्च महाकाया वलमेतच्चतुर्विधम् † ॥ ४३ ॥
(६) भृतार्थ इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(७) अर्ज्जनञ्च इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(८) तद्वृद्धिः इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(९) अपायेन इति (ख) पुस्तक पाठः ।

• प्रत्यब्दं कर्षणेन क्षेत्रस्य शस्योत्पादनशक्तिर्ह्रसत्येव । अतएवहि कृषीवलैः कृष्टभूमौ
  तच्छक्तिपरिवृद्ध्यर्थं पर्युसित-गोमय-पङ्क करीषभस्मादिकं प्रदातव्यमित्यादि वृहत्पराशरीय-
  कृषियन्त्रेऽस्ति ।
  † “एको रथी गजश्चैको नराः, पञ्च पदातयः ।
  त्रयश्च तुरगाश्चैव पत्तिरित्यभिधीयते ॥” ( इति भरतः )