युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

२०० युक्तिकल्पतरौ—
ते सार्ब्भौमाभिजनप्रसूता
विशुद्धमुक्ताः प्रभवन्ति (१) चैषु ॥ ७५ ॥
ये दीर्घशुण्डाः सुविभक्तदेहा महाजवाः क्रोधपरोतकाश्च ।
विस्तव्ध कर्णास्तनुपुच्छदन्ताः सदाशनाश्चैव वशा(सा)प्रियाश्च ॥ ७६ ॥
प्रवृद्धगण्डास्तनुलोमयुक्ताः ते सुप्रतीकप्रवरप्रसूताः (२) ।
महाप्रमाणामितमौक्तिकानि भवन्ति चैतन्निजगाद काप्यः ॥ ७७ ॥
एकजातिः समुत्पन्नो गजः स्तब्ध इति स्मृतः ।
लक्षणञ्च यथा प्रोक्तं शुद्धश्चेत्यत्र दृश्यते ॥ ७८ ॥
शुद्धद्विजाति सम्भूतस्तल्लक्षण समन्वितः ।
जारजो नाम विख्यातो यथास्वं बलवीर्य्यवान् ॥ ७९ ॥
द्विजातिद्वयजातो यः (३) स शूर इति कथ्यते ।
द्विजाति जारजोत्पन्न उद्भ्रान्त इति कथ्यते ॥ ८० ॥
एवं संयोगभेदेन गजजातिरनेकधा ।
तां यो जानाति तत्त्वेन स राज्ञः पात्रमर्हति ॥ ८१ ॥
ब्रह्मादिजातिभेदेन तेषां भेदश्चतुर्विधः ।
विशालाङ्गाः पवित्राश्च ब्राह्मणाः स्वल्पभोजिनः ।
शूरा(ला) विशाला वक्षाशाः क्रुद्धाः क्षत्रियजातयः ॥ ८२ ॥
अथ गुणाः ।
यथा रक्तं यथा खङ्गो यथा स्त्री ससयो यथा ।
परीक्ष्यन्ते गुणैरेवं गजानामपि निर्णयः ॥ ८३ ॥
रम्यो भौमो (४) ध्वजोऽधीरो वीरः शूरोऽष्टमङ्गलः ।
(१) प्रवदन्ति इति (क) पुस्तकपाठः ।
(२) तेज खयुक्ता प्रवरप्रसूताः इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(३) द्वयसम्भूतः इति (ग) पुस्तक पाठः ।
(४) वीरो इति (घ) पुस्तक पाठः ।