याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

शौचाः । पृथक्शौचमाशौचप्रकरणे वक्ष्यामः । 'पिण्डस्त्वावर्तते त्रिषु त्रिपुरुषमेव
सापिण्ड्यमिति ॥ ५३ ॥
भाषा—तथा माता के कुल में पाँच पीढ़ी से ऊपर एवं पिता के कुल
में सात पीढ़ी से ऊपर हो ॥ ५३ ॥
'दशपूरुषविख्याताच्छ्रोत्रियाणां महाकुलात् ।
पुरुषा एव पूरुषाः, दशभिः पुरुषैर्मातुतः पञ्चभिः पितुतः पञ्चभिर्विख्यातं
यत्कुलं तस्मात् । श्रोत्रियाणामधीतवेदानाम् अध्ययनमुपलक्षणं श्रुताध्ययन-
संपन्नानाम् । महच्च तत्कुलं च महाकुलं पुत्रपौत्रपशुदासीग्रामादिसमृद्धं, तस्मा-
त्कन्यका ग्राहर्तव्येति नियम्यते ॥
भाषा—जिस उच्च कुल के पुरुष दस पीढ़ियों से प्रख्यात वेद पाठी हों
उस कुल की कन्या ग्रहण करे;
एवं सर्वतः प्राप्तौ सत्यामपवादमाह—
स्फीतादपि नसंचारिरोगदोषसमन्वितात् ॥ ५४ ॥
स्फीतादिति । संचारिणो रोगाः श्वित्रकुष्ठापस्मारप्रभृतयः शुक्रशोणित-
द्वारेणानुप्रविशन्तो दोषाः पुनः हीनक्रियनिःपौरुषत्वादयो मनुनोक्ताः । एतैः
समन्वितात्स्फीतादपि पूर्वोक्तान्महाकुलादपि नाहर्त्तव्या ॥ ५४ ॥
भाषा—किन्तु यदि महान् कुल में भी संसर्गज रोग हों तो उससे कन्या
न ले ॥ ५४ ॥
एवं कन्याग्रहणनियममुक्त्वा कन्यादाने वरनियममाह—
एतैरेव गुणैर्युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो वरः ।
यत्नात्परीक्षितः पुंस्त्वे युवा धीमाञ्जनप्रियः ॥ ५५ ॥
एतैरेव पूर्वोक्तैर्गुणैर्युक्तो दोषैश्च वर्जितो वरो भवति । तस्यायमपरो विशेषः-
सवर्ण उत्कृष्टो वा, न हीनवर्णः । श्रोत्रियः स्वयं च श्रुताध्ययनसंपन्नः । यत्नात्
प्रयत्नेन पुंस्त्वे परीक्षितः । परीक्षोपायश्च नारदेन दर्शितः-'यस्याप्सु प्लवते
बीजं ह्लादि मूत्रं च फेनिलम् । पुमान्स्याल्लक्षणैरेतैर्विपरीतैस्तु षण्ढकः ॥ इति ।
युवा न वृद्धः । धीमान् लौकिकवैदिकव्यवहारेषु निपुणमतिः । जनप्रियः २स्मित-
पूर्वमृद्गभिभाषणादिभिरनुरक्तजनः ॥ ५५ ॥
भाषा—वर भी इन्हीं पूर्वोक्त गुणों से युक्त, सवर्ण और विद्वान् होना
चाहिए, उसके पुरुषत्व की यत्नपूर्वक परीक्षा की गई हो और वह युवक,
विवेकशील और प्रिय होवे ॥ ५५ ॥
१. पौरुष । २. स्मितमृदुपूर्वाभिभाषण ।