सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 72, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 72

१६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
भाषा—ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य पहले माता से जन्म लेते हैं; मौजि-
मेखला के बाँधे जाने पर (उपनयन के समय) इन सबका दूसरा जन्म होता है;
अतः इन्हें द्विज कहा जाता है ॥ ३९ ॥
वेदग्रहणाध्ययनफलमाह—
यज्ञानां तपसां चैव शुभानां चैव कर्मणाम् ।
वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः ॥ ४० ॥
यज्ञानां श्रौत-स्मार्तानां, तपसां कार्यसन्तापरूपाणां चान्द्रायणादीनां, शुभानां
च कर्मणां उपनयनादिसंस्काराणां अवबोधकत्वेन वेद एव द्विजातीनां परो
निःश्रेयसकरो १ नान्यः। 'वेद एव' इति तन्मूलकत्वेन स्मृतेरप्युपलक्षणार्थम् ॥ ४० ॥
भाषा—यज्ञों, तपस्याओं और (उपनयनादि) शुभ कर्मों का अवबोधक
होने से वेद ही द्विजातियों के लिए परम उपकारक होता है दूसरा नहीं ॥ ४० ॥
ग्रहणाध्ययनफलमुक्त्त्वेदानीं २काम्यव्रतब्रह्मयज्ञाध्ययनफलमाह—
मधुना पयसा चैव स देवांस्तर्पयेद् द्विजः ।
पितॄन्मधुघृताभ्यां च ऋचोऽधीते च३ योऽन्वहम् ॥ ४१ ॥
यजूंषि भक्तितोऽधीते योऽन्वहं स घृतामृतैः ।
प्रीणाति देवानाज्येन मधुना च पितॄंस्तथा ॥ ४२ ॥
स तु सोमघृतैर्देवांस्तर्पयेद्योऽन्वहं पठेत् ।
सामानि तृप्तिं कुर्याच्च पितॄणां मधुसर्पिषा ॥ ४३ ॥
योऽन्वहमृचोऽधीते स मधुना पयसा च देवान्पितॄंश्च मधुघृताभ्यां तर्पयति ।
यः पुनः शक्तितोऽन्वहं यजूंष्यधीते स घृतामृतैर्देवान्पितॄंश्च मधुसर्पिभ्यां तर्पयति ।
यस्तु सामान्यन्वहमधीते स सोमघृतैर्देवान्पितॄंश्च मधुसर्पिभ्यां प्रीणाति ।
ऋगादिग्रहणं सामान्येन ऋगादिमं६त्राप्रासद्यर्थम् ॥ ४१-४३ ॥
भाषा—जो द्विज प्रतिदिन ऋचाओं का अध्ययन करता है, वह मधु और
दूध से देवताओं के लिये तथा मधु और घृत से पितरों के लिये तर्पण करता है ।
जो (द्विज) प्रतिदिन यथाशक्ति यजुस् मन्त्रों का अध्ययन करता है वह घृत
और जल से देवताओं का तथा आज्य एवं मधु से पितरों को प्रसन्न करता है ।
जो (द्विज) प्रतिदिन सामवेद के मन्त्रों का पाठ करता है वह सोम और घृत
से देवताओं के लिए तर्पण करता है, और मधु तथा घृत द्वारा पितरों को तृप्ति
प्रदान करता है ॥ ४१-४३ ॥
१. परो मोक्षकरो । २. काम्यब्रह्म । ३. हि यो । ४. पितॄंश्च
मधुना द्विजः । ५. प्रीणाति । ६. मंत्र ।