याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 507, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें[Header] प्रायश्चित्ताध्यायः ४५१
सृष्टिसमये स परमात्मा यथाकाशादीन् शब्दैकगुणं गगनं शब्दस्पर्शगुणः
पवनः, शब्दस्पर्शरूपगुणं तेजः, शब्दस्पर्शरूपरसगुणवदुदकम्, शब्दस्पर्शरूप-
रसगन्धगुणा जगतीत्येवमेकोत्तरगुणान् सृजति । तथात्मा जीवभावमापन्नो
भवन्नुत्पद्यमानोऽपि स्वशरीरस्यारम्भकत्वेनापि गृह्णाति ॥ ७० ॥
भाषा-जिस प्रकार सृष्टि के आरम्भ में वह परमात्मा आकाश, वायु,
तेज, जल और पृथिवी की क्रमशः एक-एक अधिक गुण से युक्त बनाकर
रचना करता है उसी प्रकार जीवन बन कर इन सबको धारण भी करता है ॥
कथं शरीरारम्भकत्वं पृथिव्यादीनामित्यत आह -
आहुत्याप्यायते सूर्यः सूर्याद् वृष्टिरथौषधिः ।
तदन्नं रसरूपेण शुक्रत्वमधिगच्छति ॥ ७१ ॥
यजमानैः प्रक्षिप्तया आहुत्या पुरोडाशादिरसेनाप्यायते सूर्यः । सूर्याच्च
कालवशेन परिपक्काद्वयादिहविर्साद्वद्धिर्भवति । ततो व्रीह्याद्यौषधिरूपमन्नम् ।
तच्चात्रं सेवितं सत् रसरुधिरादिक्रमेण शुक्रशोणितभावमापद्यते ॥ ७१ ॥
भाषा - ( यजमान की) आहुतियों से सूर्य पुष्ट होते हैं, सूर्य से वृष्टि
होती है और उससे ओषधियाँ (व्रीहि आदि) उत्पन्न होती हैं; उनका अन्न
( खाने पर ) रस बनकर अन्त में वीर्य बन जाता है ॥ ७१ ॥
ततः किमित्यत आह-
स्त्रीपुंसयोस्तु संयोगे विशुद्धे शुक्रशोणिते ।
पञ्चधातून्स्वयं षष्ठ आदत्ते युगपत्प्रभुः ॥ ७२ ॥
ऋतुवेलायां स्त्रीपुंसयोर्योगे शुक्रं च शोणितं च शुक्रशोणितं तस्मिन्परस्पर-
संयुक्ते विशुद्धे 'वातपित्तश्लेष्मदुष्टग्रन्थिपूयक्षीणमूत्रपुरीषगन्धरेतांस्यबीजानि'
इति स्मृत्यन्तरोक्तदोषरहिते स्थित्वा पञ्चधातून् पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतानि शरी-
रारम्भकतया स्वयं षष्ठश्चिद्धात्मा प्रभुः शरीरारम्भ४कारणादृष्टकर्मयोगितया
समर्थो युगपदादत्ते भोगायतनत्वेन स्वीकरोति' । तथा च शारीरके ( सुश्रुतः
३।३ )-'स्त्रीपुंसयोः संयोगे योनौ रजसामिसंसृष्टं शुक्रं तत्क्षणमेव सह भूता-
त्मना गुणैश्च सत्त्वरजस्तमोभिः सह वायुना प्रेर्यमाणं गर्भाशये तिष्ठति' इति ॥
भाषा-स्त्री और पुरुष के संयोग से वीर्य और रज के मिलकर शुद्ध
होने पर इन पाँच तत्त्वों को छठा प्रभु ( आत्मा ) स्वयं ही एक साथ ग्रहण
करता है ॥ ७२ ॥
१. रसवत्तुदकम् । २. सूर्य्यस्तस्माद् वृ । ३. मुपगच्छति ।
४. रम्भकरणे दृष्ट ।
२९ या०