याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 12, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें( ६ )
त्पत्ति में समुच्चय सा प्रस्तुत किया है परन्तु यह उचित नहीं, क्योंकि पौत्रोत्पत्ति
अनिश्चित है, अतः विकल्प ही मानना चाहिए। मनु के 'अपत्यस्यैव चापत्यम्'
में च के स्थान में 'वा' पढ़ना चाहिए, यही मत मिताक्षराकार का भी है—
“अयं च वन-प्रवेशो जराजर्जर कलेवरस्य जात-पौत्रस्य वा।
यथाऽऽह मनुः ( ६।२ )—
गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वली-पलितमात्मनः।
अपत्यस्यैव वाऽपत्यं तदाऽरण्यं समाश्रयेत् ॥”
( मिताक्षरा-३।४५ )
गृहस्थाश्रम के अनन्तर की अवस्था का नाम १वान-प्रस्थ है। वन-प्रवेश
करने का प्रकार निम्नलिखित मनु तथा याज्ञवल्क्य के एकवाक्यत्व से स्पष्ट हो
जाता है—
सन्त्यज्य ग्राम्यमाहारं सर्वं चैव परिच्छदम् ॥
( मनु० ६।३ क ख )
सुत-विन्यस्त-पत्नीकस्तया वानुगतो वनम् ।
वान-प्रस्थो २ब्रह्मचारी साग्निः सोपासनो व्रजेत् ॥
( या० स्मृति० ३।४५ )
इस आश्रम के धर्म मिताक्षरा ( ३।४५ ) में उद्धृत वसिष्ठ-स्मृति में इस
प्रकार वर्णित किए गये हैं—
“वानप्रस्थो जटिलः चीराजिन-वासा न फाल-कृष्टमधितिष्ठेत् (कृष्ट-क्षेत्रस्योपरि
न निवसेत्—मिताक्षरा ); अकृष्टं मूल-फलं सञ्चिन्वीत, ऊर्ध्व-रेताः दमाशयो दद्यादेव
न प्रतिगृह्णीयात् ऊर्ध्वं पञ्चभ्यो मासेभ्यः श्रावाणकेन (वैदिकेन मार्गेण न लौकिके-
नेत्यर्थः-मिताक्षरा ) अग्निमाधाय आहिताग्निः वृक्ष-मूलको दद्यात् देव-पितृ-
मनुष्येभ्यः स गच्छेत् स्वर्गमानन्त्यम् ।”
इस आश्रम के धर्म का विशद वर्णन तो मनुस्मृति आदि में देखना चाहिए।
वान-प्रस्थ आश्रम की अवधि राग-क्षय है। इस विषय में मनु का कथन
निम्न-निर्दिष्ट है—
वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागमायुषः ॥ ( मनु० ६।३३ )
इसकी व्याख्या में कुल्लूक-भट्ट ने स्पष्ट किया है—“अनियतपरिमाणत्वा-
दायुषस्तृतीयभागस्य दुर्विज्ञानात् तृतीयमायुषो भागमिति रागक्षयावधि
वान-प्रस्थकालोपलक्षणार्थम् । अत एव शङ्खलिखितौ—वन-वासादूर्ध्वं
शान्तस्य परिगतवयसः पारिव्राज्यम्—इत्याचख्यतुः ।” अतएव विज्ञानेश्वर ने
भी कहा है :—“यावता कालेन तीव्र-तपः-शोषित-वपुषो विषय-कषाय-परिपाको
१. वने प्रकर्षेण नियमेन च तिष्ठति चरति इति वन-प्रस्थः, वन-प्रस्थ एव वान-प्रस्थः ।
संज्ञायां दैर्घ्यम्-मिताक्षरा ३।४५
२. ब्रह्म-चारी = ऊर्ध्वरेताः, साग्निः = वैतानाग्नि-सहितः । —मिताक्षरा