व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)

प्रथमाह्निकम् (पस्पशा) ६६
मूलम् — अथवा पुनरस्तु सूत्रम् ।
ननु चोक्तं "सूत्रे व्याकरणे षष्ठ्यर्थोऽनुपपन्न" इति ।
नैष दोषः । व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति ।
यदप्युच्यते "शब्दाप्रतिपत्तिः" नहि सूत्रत एव शब्दान्प्रतिपद्यन्ते ।
किं तर्हि ?
व्याख्यानतश्च ।
परिहृतमेतत् — तदेव सूत्रं विगृहीतं व्याख्यानं भवति ।
ननु चोक्तं — न केवलानि चर्चापदानि व्याख्यानम् — वृद्धिः, आत्, ऐच् इति ।
किं तर्हि ?
"उदाहरणं प्रत्युदाहरणं वाक्याध्याहार इत्येतत्समुदितं व्याख्यानं भवति
इति ।
अविजानत एतदेवं भवति । सूत्रत एव हि शब्दान् प्रतिपद्यन्ते । आतश्च
सूत्रत एव । यो ह्यसूत्रं कथयेन्नादो गृह्येत ।
प्रदीपः — व्यपदेशिवद्भावेनेति । यथा राहोः शिर इत्येकस्मिन्नपि वस्तुनि
शब्दार्थभेदादभेदव्यवहारः । एवमिहापि व्याकरणशब्देन शास्त्रस्य व्याकृतिक्रियायां
करणरूपत्वमुच्यते । सूत्रशब्देन तु समुदायरूपतेति भेदव्यवहार उपपद्यते । सूत्रत
एवेति । पदच्छेदादिभिः सूत्रार्थस्यैवाभिव्यञ्जनात् । आत इति निपातः । अतश्च
हेतोरित्यर्थः । नाद इति । नैतदित्यर्थः । अथवा नादोऽर्थरहितत्वाद् घोषमात्रमेवेत्यर्थः ।
अनुवाद — अथवा फिर (व्याकरण पद का अर्थ) सूत्र ही हो ।
अभी जो कहा था सूत्र को व्याकरण मानने में षष्ठ्यर्थ अनुपपन्न हो
जायेगा ।
यह दोष नहीं है । व्यपदेशिवद् भाव (की कल्पना) से (इसका समाधान)
हो जायेगा ।
जो यह कहा गया है कि शब्दों का प्रतिपादन नहीं हो सकेगा । (केवल)
सूत्र से ही शब्दों का प्रतिपादन नहीं हो सकता ।
फिर किससे (होता है) ?
व्याख्यान से भी ।
इसका परिहार कर दिया था कि वही सूत्र विगृहीत होकर व्याख्यान होता
है ।
और यह जो कहा गया था कि केवल, वृद्धिः, आत् और ऐच् (आदि)
चर्चित पद ही व्याख्यान नहीं ।
तो (फिर) क्या है ?