व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)
Vyakarana Mahabhashya Paspashahnika of Maharshi Patanjali with Commentary
महर्षि पतञ्जलि (टीकाकार: डॉ. रमण कुमार शर्मा) द्वारा
पृष्ठ 58, कुल 96 में से
संदर्भ में पढ़ें४४ महाभाष्यम्
रूप प्रदान किये जा सकते हैं । इस प्रक्रिया में आकृति रूप निरन्तर परिवर्तनशील
और अनित्य रहते हैं। इन विभिन्न असत्य उपाधियों से अवच्छिन्न ब्रह्म रूप द्रव्य-
तत्त्व नित्य रहता है। उस तत्त्व के दर्शन को जानने पर गोत्व आदि विभिन्न
जातिरूप असत्य और अनित्य होकर रह जाते हैं। "आत्मैवेदं सर्वम्" इत्यादि श्रुति-
वाक्य इसमें प्रमाण हैं ।
मूलम् —आकृतावपि पदार्थ एष विग्रहो न्याय्यः—सिद्धे शब्देऽर्थे सम्बन्धे
चेति ।
ननु चोक्तम्—आकृतिरनित्येति ।
नैतदस्ति । नित्याऽऽकृतिः ।
कथम् ?
न क्वचिदुपरतेति कृत्वा सर्वत्रोपरता भवति । द्रव्यान्तरस्था तूपलभ्यते ।
अथवा नेदमेव नित्यलक्षणम्—ध्रुवं कूटस्थमविचाल्यनपायोपजनविकार्य-
नुत्पत्त्यवृद्ध्यव्यययोगि यत्तन्नित्यम् इति । तदपि नित्यं यस्मिंस्तत्त्वं न विहन्यते ।
किं पुनस्तत्त्वम् ?
तद्भावस्तत्त्वम् । आकृतावपि तत्त्वं न विहन्यते ।
अथवा किं न एतेन—इदं नित्यमिदमनित्यमिति यन्नित्यं तं पदार्थं मत्वैष
विग्रहः क्रियते—सिद्धे शब्देऽर्थे सम्बन्धे चेति ।
प्रदीपः—न क्वचिदुपरतेति । अनभिव्यक्तेत्यर्थः । अद्वैतेन लोके व्यवहारा-
भावाद् व्यवहारे चाकृतेरेकाकारपरामर्शहेतुत्वान्नित्यत्वम् । अथवेति । असत्यत्वेपि
तत्त्वतो लोकव्यवहाराश्रयेण जातेर्नित्यत्वं साध्यते । त्रिविधा चानित्यता, संसर्गा-
नित्यता यथा—स्फटिकस्य लाक्षाद्युपधाने स्वरूपतिरोधानेन पररूपभासः । परिणा-
मानित्यता यथा बदरीफलस्य श्यामतातिरोभावे लौहित्याविर्भावः । प्रध्वंसानित्यता
सर्वात्मना विनाशः । एतत्त्रिविधानित्यताप्रतिषेधेन नित्यतां प्रतिपादयितुमुक्तं
ध्रुवमित्यादि । तत्र ध्रुवम् कूटस्थमिति संसर्गानित्यता परिहृता, अविचालीति परि-
णामानित्यता, अनपायेत्यादिना प्रध्वंसानित्यता । यन्नित्यमिति । बुद्धिप्रतिभासः
शब्दार्थो यदा यदा शब्द उच्चारितस्तदा तदाऽर्थाकारा बुद्धिरुपजायते इति प्रवाह-
नित्यत्वादर्थस्य नित्यत्वमित्यर्थः ।
अनुवाद—आकृति को भी पदार्थ मानने पर यह विग्रह न्याय्य है—शब्द,
अर्थ और सम्बन्ध के सिद्ध रहने पर ।
और (अभी) जो कहा था (कि) आकृति अनित्य है ।
ऐसा नहीं है । आकृति नित्य है ।
कैसे (कहा) ?
कहीं (एक स्थान पर) विलय होकर सर्वत्र विलय नहीं हो जाती । अन्य